Skip to main content

Full text of "Annales academici"

See other formats 


Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc 
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to 
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. 
Wc also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs 
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb 

at |http://books.qooqle.com/| 




c^oc 3oe/,^o (yse-^^-^^) 



(3 





m 

i 

i 

i 

i 

i 

i 

i 

i 

i 
il 



Harvaxd College 
Libraxy 




1 

i 

I 

i 

i 

i 

i 

i 
1 



FROM TH£ BEQUEST OF 

SUSAN GREENE DEXTER 



illllllimiUlllllliillllilll] 



r 



'/^ 



w 



ANNALES 



ACADEMICI. 



'/ 



CIOIOCCCLXIV-CIOIOCCCLXV. 






I 



LUGDUNI-BATAVOKUM, 



EX TTPOORAPHEO 

L G. DBABBE. 



PROOTAT APUD 

E. L BRILL. 



1869. 



.;><■ 



LS^ 2ci/.ro(^'^^'^-'^'^), 



HARVARD 

UNIVERSITY 

LtBRARY 



3\ 



Qme koc Jnnalium volumine oantinenfmr, iaec stmt: 

AGADEMIA LUGDnNO-BATAYA. 

Nomina Profmorum, eaet • • S. 

Oratio Reet. Ifagn • 5. 

Aeta et geeta in Senatu 27. 

Inufgdingtrede van den Hoogleeraar Af^ J. T. Buga 31. 

Jhwijdingarede van den Boogleeraat 27**. JT. C 6. Eoere 63. 

Seriea Leetioman 88. 

Numenu Studioaorum # ^ 97. 

Doetorea ereati .•••....•• 98% 

Lidex Librarum ab H. 0. Ikfdeman eonaer^tarum. 

AGADEHIA RHENO-TRAIEGTINA. 

Nomina Profeaeanm^ eaet • 107. 

Oratio Beet. Magn 109. 

Aeta in Senatu • 154. 

Oratio inauguralia Frofeesoris H. van Henoerden 157. 

Seriea Leetionum 187. 

Numerua Studioiorum 194. 

Doetorea ereati 195. 



ACADEHIA GRONmGANA. 

Nomina Profe»9orum • 203« 

OrcOio Roet. Magn^ 205. 

Inwijdingwede van den Hoogleeraar H. E. MoUzer 211. 

Programma eertaminU Uterairii 243« 

Ordo Lectumum 246. 

Numerua Studioeonm ' 252. 

Doetoree ereati 253. 

ATHENAEUH AHSTELODAHENSE. 

Nomina Profeesoruni 259. 

Aeta et geeta in Conventibua^ eaeU • 261. 

Seriee Lectionum 263. 

Numerua Studiosorum 270. 

Inmjdingerede van den Boogleeraar D^. J. P. N. Land 271. 

Ihwijdingarede van den Hoogleeraar W. Berlin • 301. 

Inwijdingerede van den Hoogleeraar M^. A. E. J. Modderman 319, 

Inwijdingerede van den Hoogleeraar L, Lehmann 361. 

ATHENAEUH DAYENTRIENSE. 

Nomina ProfeeBorwn^ eaet 413. 

Or<aio inauguraUs Professoria A. L Vitringa 415. 

Ordo Leetionum «. • . • 431. 



ACADEMIA 



LUGDUNO-BATAVA. 



NOMINA PROFESSORUM ET LECTORUM. 

aui 
INDB A D. Vm PEBK. A. CIOIOCCCLXIV AD D. IX FEBR. A. CIOIOCCCLIV 

IN ACADEiMIA LUGDUNO-BATAVA 

DOCENDI MUNT7S OBIERUNT. 



REGTOR HA6NIFICUS 

HIDDO HALBERTSMA Iusti F. 

SBNATUS ACADEMICI ACTUARIDS 

CAROLUS GABRIEL COBET. 



IN FACULTATE MBDICA. 

H. L HALBEKTSMA. 

C. PKUYS VAN DEK HGEVEN, rade donatos. 

G. C. B. SUKINGAK. 
P. G. KKIEGEK. 
A. E. SIMON THOMAS. 
I. C. G. EVEKS. 

L M. SCHKANT, fato functus d. 18 Martii. 

IN PACULTATB lURIDICA. 
H. COCK, rude donatus. 

L DE WAL. 

S. VISSEKING. 

K. T. H. P. L. A. VAN BONEVAL PAUKE. 

I. E. GOUDSMIT. 

L T. BUIJS. 

IN FACULTATB THBOLOGICA. 

W. A. VAN HENGEL, rude donatus. 

I. H. SCHOLTEN. 
A. KUENEN. 
L L PKINS. 

L. G. E. KAUWENHOPP, Prof. extraord. 



4 NOMmA PROFESSORUM ET LEGTORUM, 

IN PAOUiitATte DISCIPLTNARUM MATHEMATIOARUM 

ET PHYSICARUM. 

L VAN DEB HOEVBN. 

A, H. VAN DER BOON MESCH. 

G. t. VEBDAM. 

P. KAISEB. 

P. L. BYKE. 

W. F. B. SUBINGAB. 

D. BUSBENS DB HAAN. 

DT FACULTATE PHILOSOPHIAB THEORITIOAB 
ET LITERARUM HUMANIORUM. 

L BAKE , fato fuDctus d. 26 Martii. 
L M. SCHBANT, rude donatus. 

A. BUTGEBS. 

L H. STUFFKEN. 
G. G. COBET. 

B. P. A. DOZY. 
M. DB VBIES. 
B. FBUIN. 

W. G. PLUYGEBS. 



L L P. HOFFMANN , titulo Prof. omfttus. 

P. 0. VAN DEB CHUS, titulo Prof. extraord. omatus. 



L A. BOOGAABD, Proseclor in Theatro anatotnico. 



C. A. X. G. F. 6ICUEBEB» Lector Litt. Germ. 

P. DE JONG, Lector Litt. Pers. et Turc. et Adiutor Interpretis 

Legati WarnerianL , 

F. VAN CaLkbb, in Museo physico Adiutor. 
C. C. L TEEBLING, in Museo chymico Adiutor. 
N. M. KAM, Observator astron. 
M. L DB GOBJE , Adiutor Interpretis Legati Waraeriani alter. 



ORATIO 



BE 



nS, QUAE ACADEMIAE LUGDUNO-BATAVAE ANNO 1864-1865 

TRISTI A ET LAETA ACCIDERUNT . 



QUAM HABDIT 



HIDDO HALBERTSMA lUSTI FILIUS, 



DIB Vm FEBRUAAn dOIOCOCLXV. 



IN AQADBMIA IjUODXJNO-BATAVA. 



QUUM MA6ISTRATUM ACADEMICUM OEPONERET. 



-1 



AUDITORES HUMANISSIMI, EXOPTATISSIMI I 



Est hoc unicuique disciplinae proprium ut in progrediendo non unum 
semper et eundem cursum teneat, sed modo in banc partem^ modo in 
illam a recto itinere deflectat. Habet hoc Medica quoque disciplina , ut eius 
cultores, alii alia systemata et tbeorias secuti, in diversa diacederent, donec 
tandem intellectum est sic demum disciplinam recte prooedere posse, si 
certa et explorata inquirendi metbodus constitueretur , et satius esse pauca 
certo scire, quam temere plurima^ quae incerta essent, ampieeti. 

Etsi verum est proxima memoria multos medicos iilam, quam unice pro- 
bamus, viam ingressos esse, at nemo tamen infitiabitur, esse alios qui 
ha&c viam nimis longam esse querantur, et adeo cum nova metbodo bel- 
lum gerant vociferantes , illa via post saecula demum quo ire contendimus 
pcrveniri posse. Si illis credimus, oportet medieinam practicam suam ip- 
sius iio viam, neque in eo cursu impediri a disciplinis biologicis, quarum 
nomine imprimis et Anabomia et Physiologia, quam late patet, signifi- 
cantur. 

Exspectatis fortasse a me, ut ex hoc loco bellum, quod inter Biologiam 
et Medicinam Practicam oritur, indicam, et pugnam capessam, et crimi- 
iMitioDes a Practicis in Anatomiam et Physiologiam coniectas strenue et 
acriter refutem. Nihil horum faciam. Bellum si quod gerendum est, vel 
pottus si diversae sententiae ponderatis expensisque argumentis componen- 
dae sunt, non hodie, non ex hoc loco, non a Rectore Magnifico sunt 
ooaiponeDdae. Quod verum est praevalebit non acribus dissentientium 
litibuB aut clamoribus, sed seria et gravi inter peritos harum rerum dis- 
putatione. Longa dies et usus rerum, salva ea benevolentia quae inter 
eiusdem disciplinae cultores multis nominibus necessaria est, quae sit sen- 



8 H. HALBERTSHA 

tentia verior aliquando luculenter omnibus demonstrabit. Accedit quod 
tanta est rerum, quas mei officii est hodie publice in deponendo munere 
commemorare, oopia et varietas, ut mihi necesse sit statim ad illam officii 
mei partem transire et solemnem orationem, qua laetum diem natalem 
quotannis celebrare solemus, totam ponere in rebus superiore anno apud 
nos actis, quae quum multae ac variae fuerint, ut fert humana natura, 
alia tristes et acerbae, aliae laetae et iucundae nobis acciderunt. 



Nihii autem nobis acerbius et calamitosius accidit, quam quod duo 
Academiae lumina morte amisimus, Duorum collegarum obitum lugemus, 
quorum mortem una nobiscum lugent omnes , quibus cara est nostra alma 
mater, quibus praeclara studia et sana ac solida eruditio cordi est. Haeret 
in animis nostris omnium memoria , haeret in oculis imago Schrantii nostri 
et Bakii, quos brevi intervallo pia mente moesti sepelivimua^ ea frequentia 
omnium, eo animi affectu» ut vel ex ultimis honoribus appareret, quan- 
tam iacturam fecerimus, et quantopere carum collegam^ amicum, praecep- 
torem unusquisque desideraret. 

Conabor igitur, quantum meae vires patientur, utriusque praeclarissimi 
viri et vitam breviter describere et merita erga studia, erga Academiam 
nostram, erga totam hominum societatem in luce ponere. 

lohannem Matthiam Schrant priorem amisimus. Hagae comitis natus et 
educatus et puerili disciplina ad Academica studia primum informatus ma- 
ture Lugdunum Batavorum migravit. Agebat annum aetatis decimum 
quintum , quum parentes relicta patria in colonias nostras Orientales profi- 
ciscerentur , et ipse se ad patruum , cognominem sibi , oontulit , venerabilem 
virum nobisque collegam multis nominibus spectatissimum , quem parentis 
instar colebat et diligebat. Apud hunc^ in cuius aedibus totum vitae 
Academicae spatium explevit, peregit illa studia, quibus ad institutionem 
Academicam paratus accessit, usus in illa re privata institutione clarissimi 
Mahnii, quem optimum collegam magni faciunt qui nostrum sunt aetate 
grandiores et viri tam docti quam candidi amicitia olim sunt usi. 



O R A T I 0. 9 

In stadio Academico Scbrantii aniaium alliciebant potissimum studia phy- 
sica et botanica, quae et propter ipsorum praestantiam illum tenebant, et 
quia egregium in modum ad inflammandos iuventutis animos ab Uylen- 
broekio et Reinwardtio docebantur. In quibus quum aliquantum profe- 
cisset, imprimis studium et operam coliocare coepit in Sandifortii demom- 
strationibus anatomicis, et lohannis v. d. Hoeven, et fratris Pruys v. d. 
Hoeven et Broersii et Suringarii lectionibus, unde iecit fundamenta stu- 
diorum, in quibus postea vitae tabernaculum posuit, quorum primitiae 
iam cernebantur in Dissertatione quam, de con^estionis mechaniamo et de 
inflammaiionis notione con^xvp^it y qua defensa summos in Medicina honores 
summa cum laude adeptus Amstelodamum se contulit, ubi per annos sep- 
tem peritissimo viro Schneevoogt additus in Nosocomio extraneo omnibus 
medicae artis officiis muneribusque perfunctus est. 

Hinc in nostram civitatem eandem artem exerciturus se recepit, ubi 
mox Pathologiae generalis et Clinices Professor creatus duos ultimos annos 
brevis aevi in Academicae iuventutis institutionem impendit. 

Inter eos, qui disciplinas feliciter excoluerunt, primarium Schrantius ob- 
tinebat locum. Sine controversia fuit ex iis » quibus in patria nostra ex- 
colendae Medicae artis nova ac melior methodus et toto coelo ab antiquiore 
diversa debeatur. Hoc agebat imprimis^ ut quidquid pro vero acciperet 
certis ac solidis scientiae fundamentis niteretur» et haberet certam et ex- 
ploratam fidem certis observationibus fundatam. Postquam nova lux ex 
Rokitanzkii laboribus clara affulsit, inter primos Schrantius ad hanc novam 
lucem studiorum suorum rationem dirigere coepit eundemque cursum tenere. 
In vasto Nosocomio Amstelodamensi abunde erat ei facultas et copia ex- 
periendi per semet ipsum, ecquid veri ac certi nova disciplina Vindobo- 
nensis attulisset. Non minus quam mille ac ducenta cadavera aut ip^e 
secuit aut secta vidit, idque eo erat illi fructuosius, quod quorum mor- 
bos ipse curas&et et observasset, eorum defunctorum corpora exactissima 
cura explorare potuit. Ex ipsa rei natura quum eadem via ordine pro- 
grederetur, et veteribus inventis nova semper adderet^ factum est ut 
Skodam amplecteretur et in morborum natura dignoscenda^ imprimis in 
pectoris organis, methodum physicam sequeretur. Huc accedebat quod 
Schrantius diligentissime microscopio utebatur» non tantum ut sic morbo- 

2 



10 H. HALBSRTSMA 

ram diagnosin oertiorem efficeret, aed etiam ut phjabbgioae .disciplinae 
fifies eo admioionlo propagaret, id quod abunde libri ab iik> editi de* 
moDfstrant. 

In his omnibus iilud maximam admimtionem movet, quod Schraatius 
in iUis disciplinae partibus, quas tanto ardoie colebat, nullia ueua est ma« 
gistris, sed plane fuit avto8i8a7nog. Inspicere defunctorum corporai 
stetboscopum recte adhibere, plessimetro, microscopio scienter uti, ea 
cmmia Schrandug ex semet ipeo debuit addiscere et ex iibrorum praescarifkiis 
eoUigere. Quantum hoc sit nemo facile ex iusto aestimaverit eui contigit 
ea sic discere, ut oculia suis ea omnia scienter fiEtcientem et praeeuDtiem 
i^ectaret. 

Una res Schrantio deesse videbatur. Adhuc artem medicam ita exer- 
cuerat ut intra unius Nosocomii quamvis vasti fines contineretur , neque 
per omnes civium ordines cognoscendi et observandi soUertiam experiretur, 
sed hoc quoque |quod solmn deerat expletum est. Yenit Logdunum Ba« 
tavorum Schrantius, ut etiam aho modo prodesset. Venit magna praeeunte 
fama, et brevi magna civium eopia ex omni ordiae spem ac fiduciam in 
illius arte habuit poeitam> unde eo profieoit ut medicus evaderet omnium 
rerum peritissimus. Sensit illius rei incommoda qnoque et molestiftk Di- 
£cit accommodare sese et obsequi iis, qui quum domi snae aegrotenti 
non sempor esse soleant medico dicto audientes, et nihil minus imitentor 
qnam illam disciphnam , quae in Nosocomiis morborum curatioaem aliquanto 
faciliorem reddit atque expeditiorem. 

Etiam in hoc vitae genere tam exercito et tam oocupato Schrantins oaram 
sibi discipKnam ookre non destitit. Testantur libri iUo tempore ab eo in 
luoem ediki, testantur lectiones de diagnostica physica, quas rogatu viri 
el Pruys van der Hoeven in Nosocomio AcadeoDQico in studiosoriun ufium 
habuit. 

Itaque tanta praeditus doctrina, tanta instructus experiantia, quam 
muHi illi paene inviderint^ et informatus tot aegrotantium ex omni ordine 
consuetodine et usu Schrantius catbedram a darissiino Pruya van. der Hoe- 
ven nelietam conscendit. Quis mimbitur senem venembiiem Buecesaore suo 
gktfiatum esseP Datus ei Schrantiua successor studiis et laboribua eios 
imponebat coronam. 



O R A T I 0. U 

Si qois ftlius, Sdtrantius mttneris ProfesBorii pondQs sentiebat et oflScia 
noverat. Intelligebat hoc sibi negotium esae datum, ut suam doctrinam 
in discipuloB tranrfunderet , et qualis esset ipse , tales illos quoque effioeret , 
id est Medioos certa et explorata scientia nitentes. Hinc iUi in docenda 
vifi quaedam et fiducia et ardor natus est, hinc pabulum et delectatio 
Bnimi maxima. 

Docendi methodos , qua utebatur , imitaticme erat dignissima. Hoc 
agebat ut ante omnia morborum, quos quis sanandos susciperetj imago 
quaedam omnibuB numeris expressa mente formaietur, antequam adhibe- 
rentur medicamina; sed multum aberet ab eorum rationCi qui omnia ad 
nihilum recidere opinarentur. Numquam obliviscebatur boni medici esse 
bonam valetudinem et praesentem scienter conservare, et amissam scienter 
revocare , vel , ut nihil aliud , saltem knire dolores , et mitigare iabotem , 
€t etiam illic^ ubi oerta doctrina definire non possit quis sit nexus et 
oopula inter symptomatum et medicamentorum naturam, agere aliquid^ ubi 
docuieset experientia aliquid ad aegrotantium emolumratum agi posse. 

Prorsus in his omnibus Schrantius discipulis viam pradbat. Nolebat 
Bcrvilem in modum sibi imperanti obtemperari in taota ingenii moderatione 
et modeetia. Contm ab omnibos, quicumque essent, discere aliquid et 
meliora aoeipeie lubentksime solebat. Noio pmeteiire siientio id quod in 
ilto admirabile et mihi honorificum est. Haud ita multo ante mortem, 
quum se etiam vaiere sentiret^ mihi significavit, esse sibi in animo lectio- 
nes de physiologia meas frequentare, quam artem et quantivis pretii in 
medicina praedicabat esse, et sibi non satis spectando et experiendo 
cognitam. 

In consuetudine discipulorum non erat Schrantins trucul^tus magister^ 
sed famiiiaris amicus^ et muiti ex iis experti praedicabunt quam fiructuosa 
sibi illa consuetudo fuerit. Praedicant quam lubenter aoleret diiigeaitissi- 
mum quemque comitem sibi adiungere in visendis aegris, ubi aliquid me- 
morabile cognoscere possent. Cum iilo magis quam sab iUo specimina 
conscribebant , et saepe in intimam vitae domesticae familiaritatem admissi 
hospitafiter ei[cipiebantiir. 

Itaque gravissimo luctu affecti sunt in r^entina morte piaeclari prae- 
ceptoris^ qui tam brevi vitae spatio usus (nam quadcagedmum secundum 

2* 



12 H. HALBERTSMA 

annum aetatis agens raptus est) tot exegerat labores et tam brevi do- 
cendi provincia sibi animos omnium conciliaverat. 

Testimonio esse possunt ea verba, quae ad tumulum facta sunt tenerrimo 
auimi affectu ab eo^ qui primarium inter condiscipulos locum tenebat. 
Graviter omnium animi commoti sunt quum patrem senem, patruum vene- 
rabilem, luctu confectos in oculis habentes et ingentem collegarum et dis- 
cipulorum et amicorum coronam, audirent eorum verba, qui optimum 
coUegam, optimum praeceptorem , candidissimum amicum, virum peromnia 
praeclarum deilerent amissum. Pio animo servabitur ab omnibus iliius me- 
moria, qui omnibus utilis, omnibus carus et vixit et mortuus est. 

In communione vitae Schrantius erat perhumanus et ad obsequium pa- 
ratus. Non erat multi sermonis, et ita educatus ut in intima suorum 
familiaritate magis quam in hominum celebritate delectationem animi quae- 
reret. In sermonibus, quamquam ut plurimum gravis erat et serius, 
tamen saepius salis inerat aliquid et facetiarum. Neque dubito quin, si 
illi vita longior obtigisset, futurum fuerit, ut ad maiorem hilaritatem ani- 
mum relaxaverit. Quum esset curis solutus et res famiiiaris facta esset 
lautior, praesertim quum ab aquis nuperrime rediisset, coeperat plus de- 
lectationis ex hominum consuetudine capere et vitam agere paulo iucun- 
diorem. Sed aliter fata voluerunt. Repente in morbum implicitus quum 
aliis salutem cum suae salutis periculo afferre studuisset, dum aliorum 
vitam servat amisit suam, et desiderat hominum societas bonum civem, 
desiderat Academia decus et praesidium, desiderant propinqui et aflSnes 
delicias suas et ornamentum. 

Nondum sedato iuctu, quem ex Schrantii obitu ceperamus, fama tulit 
Bakium nostrum graviter aegrotare, mox palam factum est Bakium vita 
esse functum, et Academiae decus et ornamentum in paucis eximium esse 
amissum. E)[spectatis a me, ut viri clari et omnibus cari et delecti me- 
moriam nunc vobiscum recolam. In qua re ultro fateor me vehementer 
angi et animo commbveri, meque virium mearum, ut in nulla alia re, 
admodum poenitere. Quis enim est, qui lohannem Bakium satis digne 
celebrare possit, et eximias viri virtutes et singulares ingenii animique 
dotes ita exponere, ut vobis satisfaciat, ut satisfaciat sibi ipsi? Ad Ba- 
kium laudandum ipso Bakio laudatore opus fuerit, id est viro tam acuto 



R A T l 0. 13 

et iDgeoio80, quam facuDdo et diserto. Sed quis a medico, qui iu sua 
arte io diem latius excresceute toto animo semper occupatus est, tantam 
rem sustioeat postulare P Ego ut Bakii laudes oratione celebrem ! merita 
io litteras aestimem, doctrinae mooumenta ponderem, acumen et soUertiam 
subtilis ingeoii variamque et multiplicem eruditiooem exponam I Nibil est 
a mea persooa alieoius. Feceruot hoc alii et facient , qui ex Bakii disci- 
plina profecti et in iotimam Bakii amicitiam recepti , quidquid erat io illo 
viro magnum et iosigoe et admirabile , agnoscere et enarrare omnium optime 
possunt. Meum quid sit in huius diei solemnitate facere, dicam. Bakii 
vita fuit, ut ita dicam, bifariam divisa. Fars transacta est in iitteris, in 
eruditis studiis laboribusque omne genus. Reliqua pars vitae fuit pubiica, 
ad communem omnium utiiitatem, ad patriae commodum, ad huius civi- 
tatis emolumeotum comparata. Habebat hoc Bakius ut omoibus iu qua- 
cuoque re prodesse et veliet et posset. Sic factum est ut Bakium admi- 
rareotur omoes, etiam illi qui litterarum praestaotiam et suavitatem per se 
ipse agnoscere .non possent , sic factum est ut Bakium omnes diligerent et 
amarent etiam illi, qui ab eius consuetudine et familiaritate procul abes- 
sent. Quod in illo Bakio omnes amavimus et admirati sumus^ quod ego 
ipse io ilio suspexi et dilexi^ id dicam , vos omnes , qui eum aut perinde aut 
melius ooveratis , si quid erit a me praetermissum , tacita cogitatione sup- 
plebitis. 

Usus est Bakius vita longa et tranquilla et felici; nulias fortunae vicissi- 
tudines, oullos casus acerbiores expertus^ exeuote meose Martio aooi 
Buperioris quum aooos sez et septuagiota oatus esset, excessit e vita. 

Totum hoc aevi spatium io hac oostra civitate traosegit. Hic oatus et 
educatus et eruditus ex celeberrima Wytteobachii disciplioa profectus pri- 
mum aliquamdiu io ludo litterario litteras aotiquas adolescentes docuit. 
Mox ipsi Wyttenbachio , qui nullum habuit Bakio discipulum praeclariorem , 
datus successor illam Spartam cum omnium plausu ornavit. Denique ad 
metam perveoit legibus coostitutam , et io illo otio , ut solebat , occupatis- 
simus, quum oova doctrioae et acumiois mooumeota cooderet, ex vita 
traoquilla et beata placide ad beatiorem excessit, omnibus flebile deside- 
rium sui relinqueos et caritatem et amorem et memoriam duraturam. De 
hujus viri igitur virtutibus dicturus semper memioero, oemioem magis 



14 H. H A L B KR T S M A 

qttam Bakium ab ambitiosa laadum auarom praedicakione faisie AUeiiam. 
Si qaift alias, Bakius intelligebat virtutem inter dao opposita vitia medium 
locum obtinere , et aequabiliter per totam vitam id agebat , ut in nuUa te 
modum excederet. 

Coniungebat feliciter Bakius sapientiam cum incredibili lenttate ingenii. 
Itaqfue , quamquam erat mitis et lenis et moderatns ^ qaia idem erat sa^ 
piens, effugiebat multitudinis contemtum, et quamqaam erat sapiens cae^ 
terosque fere omues prudentia superabat^ quia idem erat mitiSi entabat 
hominum mediocriimi invidiam. Inerat in Bakio comitaa» inerat multa 
hilaritas, et quis non meminit quantopere cum Geelio suo Bakius in sales 
ac iocos effundi soleretP Quis non meminit, qai lepores, quae arbanitaSi 
quae dicacitas in Bakio fuerit^ sed ea dicacitas, quae sic feriebat animum 
ut neque pungeret neque morderet. Quis erat illo veritatis amantior, iusti 
et aequi tenacior, quis vita integriorP quas virtutes dotesque obtegebat 
magis qaam ostendebat. Bonus esse quam videri malebat. Nemini se 
anteponebat : si quos iuvabat fremere aut clamare ^ Bakius premebat vocem i 
ultro cedebat de via. Fieri potest, ut nonnumquam nounullorum insantam 
in sinu riserit, aliquando salsa et Attica ironia ineptias aliorum comprea» 
serit, sed inerat semper in illius animo candor, et insaniam et ineptiaa 
hominum leuissime ferebat. 

Prudens consilium rogatus dabat^ non rogatus nemini obtrudebat, om« 
nium minime se rebiis alienis inserens aut interponens. 

Quam multa possem harum virtutum argumenta proferre, partim omni- 
bus nota, partim intimis amicis non ignota. Proferam unam et alterom. 
Vivimas in civitate optimorum et doctissimoram virorum plena/sed eadem 
civitas est nescio quomodo acris et pugnax, et bella et bellis serere eolet. 
Semper apud nos certamen aliquod est aut contentio. De sacHs, de pm* 
fanis, de quibusdam aliis pugnantes arma numquam de manibus deponi* 
mus. Quid BakiusP Pacis auctor semper inter belli turbatores, otium, 
quietem, concordiam laudabat, commendabat, omnibus modis augebat et 
confirmabat. Quoties privatas offensas vel offensianculas prudenti consilio 
sanavit. Quoties publice pacem et c<^cordiam aut restituit aut conatus 
est restituere. Quoties res turbidas composuit , et aiiorum vitio vel eupi^ 
ditate impeditas sollerter expedivit. Ex quibus rebus nihil aliud sibi 



O R A T I 0. 15 

qqwr^at %wm jRecta &ctoriU0 coDtoiQQtiam. Quae uiQqaam res ujliili& aiit 
aalabfia aut in <:^mmaiia QmQibw profutura noQ habuit Bakium vol auo* 
tgrfnii ?el adiutoreoa tam soU^tem et prudbQtem, quam iadustrium et 
iQdGfeaaum ? 

Qoid egf> alia oomxoemorem» quae omoes vidimus aut etiamQUQc vide- 
mM. 8i dixw> ad coelum usque et stellas Bakii merita pertiogere, qui^ 
cputeadicet p Num patemus illam speculam aatronomicam , absque Bakio 
fttidset» in tauto multLtudini» torp(Mre et iuertia exaedtficari potuisseP Nemo 
id nesciti et tu aate omQes^ clarissime Kaiser, id grato pectore agnosoere 
sptea et diserta oratioae pqst Bakii mortem profesaus es. Quaerebatne 
aibi ex ea re Bakius laudem aut gkmamP Ne gratum aaimum qukiem, 
sed ut rem utilem et patriae profuturam adiuvaret, id tantum spectare 
aoilehat. Quam copiose dicere possem de singulari ardore et studio, quo 
BakioA amicQS, et interdum etiam ooa amioos, tx laboribus et aQgustuB 
et. aerumnia liberaverit, et noQQullia ex rebus fere desperatis sahitem at- 
bUerit Sed plura de bis dicere me probibet i^us Bakid reverentia, qui 
baec, si ipse adesset, non lubenter audiret. Iliud potitifi coisimemorabo» 
quod Bakii veterea discipuli et ooUegae iuniores uqo ore praedicant, nul- 
Ifiin rem Bakio fuisse gratiorem^ quam generosae iuventutis ingenia fovere, 
quoscumque ad laudem adspirare vel adspirare posse intellexiaset. Habuit 
autem disoipulos m^D»ores et gratos^ idque xn magna suae felicitatis parte 
pqnebat Apparuit quom muneris Academici octavum lustrum conderet et 
agmiea veterum discipulorum , QobiUasimo Groen van Prinsterer Caeundo 
ore verba faciente» dilecto praeceptori et congratularentur illum diem, et 
quantum illi deberent grati praedicarent. Nempe Bakius non tantum eru- 
ditis litterarum studiis teneros animos imbuerat, instillaverat idem laudis 
et virtutis amorem» bonos viros fecerat» bonos cives fecerat, et tulit hunc 
vita^ fructum , u)t optimi vid , optimi oivea sibi aeni gratiaa agerent. 

Apparuit iterum quum munus Aeademicum depositurus rogata plurimo^ 
Ytti»j qui ad ultimaoiL Bakii tectiooem audiendam eonfluxerant, descendyit 
ia hoQ ipevm wdidoriam et CiceroQis loeunsk iqterpretatus ita doceodi mu* 
m» depoauit omnibiAsque valedixit» at duhitares utrum magis teaerttoa 
wimi itfeotum et oandidi pectons n»odeatiam > an iaiQredibilem festivitatem 
et leporem optimi viri admirareris. Ubi diceadi fiQem £sGit, audivit ex. 



16 H. HALBERTSMA 

■ 

discipulis, Cobeto pro omnibus dicente» quanti eum facerent. 8cilicet 
omiiium nascentem iaudem adiuverat auxeratque et in lucem ac celebrita* 
tem produxerat. In quocumque inerat egregia ad studia indoles, is Bakio 
carus erat et acceptus; pro eo elaborabat^ si quid auctoritatCj si quid 
gratia ubique valeret. Bakio suffragante optimus quisque ad summa quae- 
que provehebatur. Poscebatne gratiam sibi eo nomine haberi aut referri? 
Ne exspectabat quidem , neque enim in ea re homini se gratificari existi- 
mabaty sed studiis litterisque, sed Academiae, sed patriae se prodesse 
sciebat. Addebat his omnibus illam eximiam et prope singularem lau- 
dem, ut suae quemque naturae semina sequi iuberet et, ut ipse crebro 
usurpabat, suum quemque esse volebat. Non ille studiorum genus, in 
quo excellebaty aut anteponebat aliis, aut discipulis commendabat. Hoc 
unum praecipiebat , ut unusquisque suus esset et suae ipsius rationis et 
iudicii momentis uteretur, non alienis. Qui novam viam reperissent aut 
quaererent, non ipsi sibi magis quam Bakio placebant. Intentus erat in 
hoc unum, ut utile et frugiferum esset, quod quisque studium sibi prae 
caeteris excolendum delegisset. 

Frofecto Bakius, et quicumque vivit Bakio similis, disciplinas Biologicas 
cum Medicina practica in stabilem pacem et concordiam adduxisset. O 
felicem Academiam nostram, si quam plurimos Bakio similes Professores 
habitura est! Etiam quod habuit iinum Bakium felicem esse praedicamus. 
Nam quidquid in Bakio amavimus, quidquid rairati sumus, manet et 
mansurum est in animis nostris , et Bakii laudes nemo melius quam aemu- 
latione decorabit. 



Curatores, viri amplissimi^ fuistis feliciores quam nos, quod neminem 
ex vestro numero mortuum desideratis. Gaudemus multum vos studio 
indefesso ea omnia agere, quae Academiae nostrae vel honori sunt vel 
emolumento. Gaudemus te, Nobilissime Gevers van Endegeest» ex giavi 
morbo restitutum, impigre, ut soles^ tuis muneribus fungi. Te, ampUs- 
sime Siegenbeek , gaudemus ab augustissimo Rege prorogatam habere illam 
potestatem , propter quam et civitas haec te Rectore et haec Academia te 
Curatore gloriatur. 



R A T I 0. 17 

Oratalamur nobis , . Nobilissime Metelerkamp , sedem diu vacoam a te 
nanc esse occapatam neqne opus esse arbitramur Academiam Lugduno- 
Batavam tibi disertis verbis commendare. Satis scimus in te eundem ani« 
mum ad omandam hanc almam Musarum sedem esse futurum, quem in 
ooUegis tuis esse experti novimus. Hoc unum addimus^ optare nos fore 
ut tu diutius quam tuus antecessor, ad alios honores ab hoc honore avo« 
catus, oflScium hoc Curatorium retineas et ornes. 

Doluimus Schrantium et Bakium amissos^ sed grato pectore cernimus 
tot alios vita et valetudine integros sui muneris officia industrie peragentes. 
Gratiore etiam animo laetamur nobis superesse venerabiles senes, van 
Uengel, Schrant, Pruys van der Hoeven^ defunctos quidem laboribus 
publicis, sed eosdem sedulo et impigre in studia sua intentos. 

Non possum non te praesentem compellare^ praeclarissime van Hengel, 
quem lubentissime omnes videmus aetate senem, sed mentis vigore virum 
et animi alacritate iuvenem. Utinam tibi Deus eundem vigorem, eandem 
alacritatem producat^ et sic ipse gaudeas tibi aetatem quoque produci, 
nobis omnibus iunioribus in vitae bene agendae exemplum. 

Speraveramus eum praesentem videre, qui nunc primum in eorum nu- 
mero est, quibus officio Academico defunctis licet in otio cum dignitate 
vivere> clarissimum Cock. 

Gratulamur absenti, quod otium nactus est^ in quo suo arbitratu erit 
negotiosusy nam dignitati viri clarissimi, quae semper maxima fuit, novum 
additamentum accedere non potest. 

Vobis omnibus, dilectissimi coUegae, qui mihi tam comiter, tam be- 
nigne> tam prudenter in gerendo munere Rectorio subvenistis, palam ex 
intimo pectore ago gratias. Duo suntin vestro numero, quibus obtigerunt 
honores, quorum splendor in ipsam Academiam nostram redundat. 

Clarissimo Rijke obtigit, ut eum Rex augustissimus aUegerit in nume* 
rum eorum, quibus con»Uariis extraordinariis uteretur. Satis tantus honos 
cam insignibus ordinis Equestris in eum coUatis declarat, eum Regis 
iodicio optime de patria meritum esse. Eo pluris hoc facimus, quoniam 

3 



18 H. HALBBRT8HA 

iile simiil de tota patria optimi^ lattrM;ur^ umxd officio Profflssocio optime 
fungitfUi CoDstat Mim intet omne», illos esae iUius inrtitutioiiia fructna^ 
ut iUo dootore Academia glorietun Utinaiii viro clarisaiaio auppetaat yate^ 
tudo et viresi ut diu pergat esse Academiae decua et omaoMDtumv 

Tibi^ Olanssime Cobet, aingulans contigit honor. Umverntas eaim Oaa^ 
tabrigiensis diploma tibi decrevit doctcmie, quod una tecum accepturi 
erant Princeps Cambriacus, Nobilissimi Pahnerston et Bulwer Lytton. Ta 
vero, eum bene vixisse qui bene latuerit ratus, Cantabrigiam te conferre 
ibique in magna bominutn celebritate victor coronari recasatti* Noli tamen 
credere propterea minus gratam et honorificam Bobia esse hano dignitatia 
accessionem. Siouti legio tota gloriatur corona a legiottario parta> aio nos 
eximium huno honorem ^ meritis tais debitum , tpsi Univeraitati nostiae 
concessum esse ducimus. 

Laeti vos^ novi coll^ae^ clariseimi Bttys et Evera, in nostrum nume«- 
rum recepiiBus. Dadnm te novimusy clmssime Buys, qui alio muxieM 
in hac civitate fungens multorum tibi amorem et oaritatem oonciliastL 
Quum a nobis diBcederes multos non fugiebat brevem illum disoessam 
futurum, et recordaris^ sat scio^ me quoque in illis fuisse, qui absentiam 
toam a nobis non fore longam augurarentur. 

Bocuperavimus te et ita recepimus, ut omnee intelhgereat qoanti te 
faceremus. Compertum est omnibus vel ex pra^clara oratione, qua do- 
cendi provinciam suscepisti^ anteoesBori tuo neminem aUum euoeessorem 
digniorem dari potuisse quam tu es. 

£tiam tuus adventus , clarissime Evers , nobis gratos accidit. Qaaxoqaam 
novis coUegis minus notus tamen expertus es novo amico apud nos esse 
locum* Fortiter tu et stretiue ex hoc ip»^ ioco animi tui intimam persoasio- 
nem etiprom^siti et palam f6cisti quae ta in hao veluti militia signa ae- 
quererisi Si ego aUa. signa sequor , noU , quaeso » existimare eam aenteatia- 
rum diversitatem dirime» iUam Dec^ss^udinem , qoiaie ProfeBsores omnes 
inter <e coniungit. Nihil est atiud quod in disdplina et excolenda et do- 
oenda quaerimtta, quam eine oupiditate id quod verum eet indagare> et 
Ubero oie id quod sentimus pidoqui. Si forte erramuB, dabit unasqoia* 
qm errori veniam ^ qoia constabit nos bona fide et candide ercavisse. Unu^ 



O H A T I Q. 19 

quuqna pamp^ mpmwito id , qwd io histom (iiacipliDaraiQ quaelibet pagim» 
docet, nw tentatmiidos et cadibundo9 at ex aliis atque aliia erroribus reai*> 
I^enteB tandem aUqaando ad verum pervepire, et eorum dis^endioDea , qui 
ad verum quaerendum in diversa abeuni« ad reperjendam veritatem sem* 
per valuu^ plunmnni. 

Voi quoqae, claiisdiwi !Rx)orda^ Veth et Fynappel, Jubenti«9ime m 
nostram amicitiam recepimus, et nobis gratulamur veatrum in hanc civita* 
ibem adventum et in e^oolandis disciplinis vestram aocietatem et commu- 
omnem. Quamquam enim Academiae Lugduno^Batavae pars non esitii, 
nibilomiaud iUam in^titutipnem , oui voe praee^tie , nobis novum emolumeni* 
tum et praamwtum eao omnea intelhgimus, Porrigimus vobis dextram 
et in intimam familiaritatem vos recipimus^ optime scientes arctissimwiL 
natura esse necessitudinem inter omnes discipiinas, et propterea inter om- 
nes, qui iUas excolunt, eandem necessitudinem interesse oportere. 

Qualis inter vqs et nos est mutuae benevolentiae copula. tala esto inter 
patriam nostram et oplwias nostras amoenissimas et florentissimas vincalum. 
Quod vobja agendum est , nobia praeolarum admodumesse vidalur , et profecto, 
N quantae aunt in Tobis animi ingeniique dotes, tantos vestra institutio 
feret fruetus. de vestra schola praeclaxa omnia certa spe exspectare UcebiL 



De apparatu et supellectile institutionis Academicae pleraque laeta et 
iucunda refer^da habeo, et si quis volet praesentem statum cum supe* 
mn comparare, quantum eo nomine Curatoribus debeatur gratus agnos- 
o^t Plufl enim novi oonditum et exaedificatum est his dacem annis , quam 
toto saeoulo praacedente. Aocedit quod nova aedificia ita exstruuntur ut 
ad eom usum , oui sont destinata , diligenter accommodentur , neque mo* 
naaterium in auditorium , aedes sacra in theatrum anatcHnicum , orphanotro* 
phium iu nofiocomium utcumque refingatur. Quis non deleotatur animo, 
ubi post brevem abaentiam urbis nostrae portas, quae mox portae esse 
desinent , ingi^esaus , ubique omnia urbis florentissimae indicia animadvertit , 
et fttlgeutia apectat tadificia, qualis est speoula Astronomica et quae ad 
Phyaicei et Chyniiae let Anatomiae usum sunt oomparata et ornata et in 



!e6 H. HALBERTSMA 

amoeni horti modum frondibus sempervirentibus circumdata, quod tam« 
quam omen et augurium sit disciplinas quoque laete crescere et florere. 

Non tantum ?hj8ica et Chymia Museis suis fulgentibus gaudent , habent 
quoque viros peritissimos , quorum opera Physices et Chymiae Professorea 
utuntur. Ad maiora vocatis viris doctissimis. Modderman et Levoir, ad 
illorum. successionem vocati sunt eruditissimi Teerlink et van Calker» qui- 
bus optime merentibus hanc procurationem delatam esse inter omnes harum 
rerum peritos satis constat. 

De nonnullis dicam paulo copiosius, ut intelligatur in prospero et laeto 
statu plerorumque superesse tamen nonnihil, quod correctum et emenda- 
tum velis. Concipio aliquam spem animo futurum esse, ut illa incom- 
moda, ubi semel palam facta sint, aliquando tollantur, et sic me operae 
pretium facturum confido. 

Quoniam Herbarium Publicum angnstis finibus» quibus adhuc ciroum- 
scribitur, recte contineri non poterat^ placuit plasticae et graphicae artis 
thesauros, in iisdem aedibus asservatos, transferre in illas aedes, quibus 
antehac clarissimus Kaiser utebatur. Olim consilium fuerat has ipsas aedes 
ad studiorum usum accommodare, et nova in iis auditoria oomparare. Sed 
ea spes frustra fuit fefellitque omnes, quibus erat exoptatum auditoria, 
quantum eius fieri potuisset, ex privatis aedibus sublata in unam oom- 
munem et commodam et spatiosam sedem contrahi. 

Fieri potest tamen, ut illa exspectatio non tam elusa, quam in aliud 
tempus dilata esse videatur. Fieri potest ut illis» in quorum manu et 
potestate est summa rerum Academicarum, placeat aliquando ponere vastum 
aedificium Academicum , intra cuius ambitnm auditoria omnia coniungantur. 

Quanto hoc omnium plausu et laetitia futurum esse censeamusl Desinet 
sic studiosa iuventus. huc illuc ex alii^ in alia auditoria trepidare , et saepius 
in illa trepidatione a recta via deflectere , et in scopulis haerere , et in bre- 
via delabi, et in portum denique non pervenire. Desinent aliquando Aca- 
demici doctores includi et impediri auditorii angustiis aut tenebris aut in- 
commodis omne genus. Emergent sic omnes et altius evolabunt. 

Cur ego non palam votum concipio, quod dudum a multis animo est 
conceptum» fore, ut tertia saecularia, quae instant, etiam hac de caasa 



R A T 1 O. 21 

festa ac laeta sint^ quod videbunt novum disciplinarum tempium, dignam 
studiis Academicis sedem, solemni modo dedicari. Nimium diu Minerva 
sedem se indignam habere coacta fuit, tempus est ut ipsius spiendori et 
honori etiam illo modo melius consuiatur. 

lucundiore animi sensu afficior dicturus de alia communi Musarum sede , 
quae omnibus cuiuscumque disciplinae cuitoribus cara est, Bibliothecam 
dico Academicam. 

Bibliotheca post translatam alio suppeliectilem omhem anatomicam pri- 
mum spatio aucta, deinde tam perite et sollerter ad usum aptata, tam 
decore et eleganter ornata est, ut hoc ipso anno^ quae certa spes est, 
absoiuta et consummata inter omnium optimas tantae amplitudinis Biblio- 
thecas optimo iure censeri possit. 

• Quam' gauderet animo , si viveret et haec videret , clarissimus Kist , qui , 

quum festo libello lustrum Academiae nostrae quinquagesimum quintum 

celebraret, querelas non continuit, quod uno et eodem tecto et scripta 

hominum et ossa servabantur, et se metuere dixit ne aliquando non satis 

firmum aedificium ingenti mole librorum rueret , et libri ossibbs , ossa libris 

miscerentur. Bonum factum quod nunc ille metus in perpetuum praeteriit. 

Plurimum debemus in ea re viro soliertissimo et elegantis ingenii, primo 

Bibliothecario , qui comite illo viro, cui res architectonica curae et studio 

est^ peragrata Britannia et cultioris Europae parte quidquid erat in eo 

genere perfectissimum spectavit^ electurus id quod nostrae rei aptissimum 

esse videretur. Curatores, qui negotium hoc illis dederunt, sua spes non 

fefellit. Biblioth^ca ita instructa et disposita ec ad praesentem usum accom- 

modata^ qualis propediem absoluta omnium oculis patebit, iis qui Britanniae 

metropolin viderunt revocabit in mentem Musei Britannici imaginem (si 

licet minora componere magnis) , praesertim in superiore parte , ubi vide- 

bunt, luce per tectum immissa ingentem librorum numerum arctiore spatio 

ita dispositum, ut ad habilem et expeditum librorum usum nihil desi- 

deretur. 

Sed sunt alia quoque^ quae hanc laetitiam augeant. Solebant antehac 
qui bibliothecam regebant, qui legatum Warnerianum curabant^ qui Go- 
dices Manuscriptos inspiciebant in uno et eodem loco suum quisque nego- 



22 H. HALBERTSMA 

tiQm ageve et sic aliena tiirbare vel impedire. Haec omnia posthac 
discreU ernnt, et licebit cuique auas rea aine interpellatore Bg&re, quod 
imprimis atudiosis adolescentibus gratoiamur , qui palaeographiam diacentes 
tam Graecos Codices quam Latinos sedulo versant 

Sed quamquam haec omnia animos iaetitia perfundunt , est tamen aliquid 
quod desideremufi. Large et benigne conaultum eat aedificio, quo libri 
oontinentur, utinam largius et benignius consulatur librorum ipaorum nii*- 
mero amplificando. Quod pecuniae publicae ad libros emendoa ex aerario 
attribuitur, tam exiguum et puailium eat ut fere id dicece erubeacam, ne 
ipai patnae ait ea res dedecori. Hinc magna naacitur libioram, quos 
qnisque ad aingulas auae discipliaae partea penitus cognoacendaa requtrk» 
inopie et penuria, et coguntor multi ad privatorum biblbthecaa confngere, 
et procul id quaerere, et saepe frustra, quod Bibliotheca Academica prom- 
tnm et paratum offerre debebat. 

Sarcitur illum incommodnm , quantum quidem eiua fieri potest , larga et 
effuaa Curatorum benignitate. Multis modis id nuper est demonatratum 
quum Curatorum liberalitate effed;um est, ut bona librorum copia a Tjr- 
demanno noatro et Guilielmo Vrolik et Grootholsio et Schrantio relictorum 
Bibliothecae nostrae adderetur. Accedit his quantivis pretii liber Manu- 
acriptua Hugonis Grotii de lure Praedae, cuiua adhuc unum caput de 
Mofi libero tn lucem esaet editum. Speramua igitur aliquando fore^ ut 
hanc Curatonim in re utilismma benignitatem publica et perennia iiberalitaa 
•conaequatur. 

Museum Anatomicum spem olim de ae oHiceptam non fefellit, neque 
rerum memorabilium frequentia et copia, neque facultate et opportunitate 
ad usnm et discipltnam anatomicae rei colligendam. Inngni incremeiito 
anctum est -exquiaita collectione craniorum et pelvium lavanicae originia 
dono data a viris doctissimia Swaving et Fiera Smeding, quod munua eo 
nobis gratius accidit, quo Ethnologica disoiplina^magis magiaque efflorieseit. 

Honori ac laudi nobis est iudicium peritissimi harum rerum iudicia, qui, 
quum satts constet reliqua huiusmodi subsidia et adminicula Medicinae 
practicae «in patria nostra aut maioribtis aut miaoribua vitiia et ^fectibua 
laborarej unum omnium Muaeum Aoademicum Leidenae illa reprehennone 



R A T I 0. sa 

oarere iudicavit. Sed reticere non debeo, illam landem tantummodo pav* 
tem anatomicam spectare, neque eaodem in laboratorium physiotogTcom 
ooDvenire. Itaque» quod ante hos quinque annos et Curatoribus et iilisy 
qoi aommam rempublicam moderantur, notum feci, exoptaodam semper 
est ut reiiquia studiorum admioiculis accedat laboratorium huinscemodi, 
quod nostrae aetatis atudiis progressibusque respondeat , et ut duplex munus 
Pjrofessorium , qood nunc mihi soli incumbit , inter duos Professores dividatur. 

Quam sit iUa exc^tanda studiorum partitio argumento esto ipsa moles 
studioram late patentium et in diversa abeuntium , quae mibi soli est im«' 
posita, et quae tanta est ot utrique officio» quantum rei gravitas pestolat, 
satisfacere neqneam. Uni viro in Academia Lugduno-Batava Anatomia et 
Physiologia cojumittitur , neqoe cavetur a periculo, ut alterutrom ex hia 
Medicinae fundamentis minus firmiter ac diligenter ooostituatur. 

Anatomiae cum Physiologia conionctae eadem est ratio, quae Historiae 
patriae cum Litteris patriis copulatad, et luris Komani cum iure hodierno, 
quae disciplinae antehac perperam binae singulis erant attributae, nune 
sapienter singulis singulae piovinciae sunt. Ipsa rei natura postuht, ut 
io universitate beoe ordinata studiosa iuventus sub idoneo et perito duce 
pffactica physiologiae studia sequi et coiere possit Requirit Physiologia 
SQum sibi laboratoriom « Professorem suum. Non est ilK rei Theatram 
Anatomicum satts accommodatum , cui qui praeest qoid aliud praeter me« 
tbodom fideliter obsenrare possit P 

Denique provoco ad exempla reliquarum omnium Academiarum^ et quae 
apud nos ipsos habentiir. Habet Academia Traiectina , habet Groningana, habet 
Athenaeum Antstelodamense soum sibi Laboratorium Physiologicum ^ sunm 
Physiologiae Professorein , soht omnium Academia Logdano-Batava non habet. 

Utinam mox ille rerum status in mehus convertatur, et voti compos totos 
in Anatomia vivens in Aoatomia doeenda superem me ipsnm ! 

Quicumque me audib praesentis conditionis bona ita laudantem ut mala 
non taceam , apud animum suuin cogitabit de Nosocomio Academico , qood 
semper eodem stoto est, quo antea fuit, id est misero et calamitoso. 

Nolo hnius diei laetitiam oorrampere iterando- querelas tam iostaa quam 
crebfD repetilas. Non tantncn Academica institotio ex ilka inertia accipit 



24 H. HALBERTSHA 

detrimentum , ipsa humanitas graviter laeditur. Horribile dictu, horribile 
auditu est, Nosocomium, sanandis morbis destinatum, ita comparatum esse, 
ut novos morbos pariat, et^leviter affectos mortifera labe contactos ad im- 
maturam necem rapiat. Horribile dictu id est, sed rerum testimonia ad- 
sunt. Attigi verbo quod est gravissiroum, caetera silentio praeteribo. 

Non refricabo vetera vulnera; tam saepe de ea re actum est ut nihil 
novi addi possit. Me iudice, culpa non est magis conferenda in eos, qui 
sunimae rei praesunt^ quam in ipsam popularium nostrorum naturam et 
ingenium, quod fere a Nosocomiis publicis abhorret. Vix et difficulter 
aegrotos pauperiores eo compellas, ut suas inopes aediculas et suos relin- 
quant et in Nosocomium se recipi patiantur. Neque ditiores satis intelli* 
gere videntur^ quantum sit in bonis Nosocomiis boni. Intellectum id nuper 
est Amstelodami , quum de Nosocomio extraneo diversis sententiis pugnaretur. 

Actum est de moribus et virtutibus maiorum nostrorum, qui summa 
ope et effusa liberalitate calamitosis et miseris confugia parare solebant. 
Nunc homines vulgo sunt paratiores opes suas effundere in ea, quibus 
animi salventur^ quam quibus curentur corpora. Laudabile hoc quidem est, 
sed ita ut modus non excedatur. Apparent paulatim sanioris mentis vestigia 
quaedam. Balnea parantur, gymnastica ars colitur, sed quem praeclarum 
fructum bona Nosocomia ferant pauci cogitare videntur. Et tamen haec 
sunt non minus quam illa, non minis quam salubria corporis nutrimenta, 
non minus quam scholarum spatia ampla et salubri aere perflata^ quibus in 
sano corpore mens sana pariatur et parta conservetur, quibus populo nostro 
robur et vires addantur, ut maiorum virtutes strenue aemulari possit. 

Itaque, si me opinio non fallit, tum demum illud malum, de quo 
querimur, tolletur^ quum populares nostri de cura et cultura animi et 
corporis coniungenda saniorem sententiam conceperint. Est praeterea aliqua 
spes fore^ ut prodeant viri quidam eximii^ qui mentis vigore et ardore et 
indefessa industria et argumentorum pondere illam causam apud viros po- 
tentissimos obtineant, quo facto illorum auctoritatem vulgus hominum pri- 
mum secuturum est , deinde probaturum. Quantum praestiterit clarissimus 
Schroder van der Kolk ad prospiciendum et consulendum mente captis, 
quantum doctissimus Molewater in Nosocomio Roterodamensi » quia apud 
omnes celebratum est, non est a me praedicandum ^ sed publice reveren- 



O R A T I 0. M 

tiae el admisiitioiiis loeae testimoDium eihibeo Tins pradelariSy imoiattira 
mocte laptis, et omnibus ezemplo proponendis. 

Hoc igitur totoo, hoc opto^ ttt popularee ad saDiorsm mentdm redeanti 
vel ttt exoriatur vir egregiua, qui eos, quoram io manu est potestaa^ eo 
perdocat, ut uobift Nosocomium constituant his iempcMribus dignumi ub| 
aegrotantes morborum eurationem rqperiant sine gravloris mali contagioliA 
et periculo. . 



Tandem ad vos me converto, Academiae nostrae alumni. Ex vestro 
quoque numero plures acerba mors abstulit. Deflemus vobiscum ornatis- 
simos Dykstra, Esser, de Senarclens de Orancy^ Herny Reepmaker. 
Quantum doloris 'concepimus ex obitu omatissimi Esser ob eximias 
animi dotes perinde omnibus cari, Studiosis, Frofessoribus , notis omni- 
bus! Graviter commoti sunt omnium animi in ingenti luctu patris filium 
quo nihil esset illi carius humo condentis. Nec mirum^ namque erat in 
illo quod omnibus exemplo proponi posset. Propter industriam carus Prae- 
ceptoribus» amabili modestia Praeceptores redamabat. Carus amicis optime 
omnium amicitiae officia praestabat. Pacis et concordiae auctor^ si forte 
turbata esset, comiter id agebat, et nil sibi arrogans, et perite et soller- 
ter , ut eum ingenia et naturam hominum probe perspectam habere appa- 
reret. Sed quod maximum est, erat in iUo insignis erga parentes pietas; 
agnoscebat quantum parentibus deberet» et enitebatur ut eorum beneficio- 
rum partem aliquando parentibus redderet. 

Generosa iuventus, ad hoc amici immaturo obitu rapti exemplum vos 
omnes componite. Transegimus annum insignem pace et otio, insignem 
mutua inter Professores et studiosam iuventutem benevolentia et caritate, 
annum cuius olim meminisse iuvabit. Componite vos^ inquam, ad amici 
desideratissimi exemplum, et erit haec perpetua felicitas, et fidelis animo- 
rum oonspiratio, et semper magis magisque confirmabitur quod vobis 
symbolum est: 

, eoncordia, fiie%. 



S6 H. H^LBERTSMA ORATIO. 

< 

Qaod erat miki agendum , peractum est. Hoc unum restat^ ut dignita- 
tem et potestatem Rectorii muneris Tibi tradam, clarissime Faure, quem 
Rex Augustissimus in sequentem annum Rectorem Magnificum creavit. Rem 
magnam et gravem suscipis, sed eam tibi faciet communis omnium colle- 
garum benevolentia leviorem. Sit ille annus, te Rectore, fortunatus ac 
felixl Floreat^ te Rectore, Academia Lugduno-Batava , et stabiliat auge- 
atque pristinam laudem et gloriaml 



DIXI. 



ACTA ET GESTA IN SENATU, 



IN AGADBMIA L UGDUN 0-B ATAVA. 



A. 1864. 

Die 18 m. lunii. Recitantor litterae Curatorum d. d. 29 Febr. Senatom 
certiorem fiEicientium Bibliothecae Aoademicae amauuensem creatom 
esse viram doct. W. N. da Bieu. 

Recitantur litterae Curatoram d. d. 6 April Senatai notum 
facientium in locum viri cl. Cock^ a Rege Augustissimo Professo- 
rem Ordinarium in Facultate luridica creatum esse virum cL 
I. T. Buijs. 

Recitantur litterae Curatorum d. d. 2 lunii Senatui nunciantium 
a Rege Augustissimo Professorem Ordinarium in Facultate Medica 
creatum esse virum doct. I. C. O. Evers. 

Recitantur litterae Senatus Academiae Groninganae duos e Se- 
natu Leidensi Professores ad concelebranda Academiae Gzoninga- 
nae semisaecularia officiosissime invitantis. 

Placuit eam rem mandare Rectori Magnifico et Actuario et, si 
quis eorum illo Inunere f ungi non posset , eum sublegere qui prozima 
memoria alterutro officio functus esset. Itaque viri cl. C. O. Cobet 
et I. I. Prins, designati sunt qui Groningam ad congratulandum 
mitterentur. 

4» 



S8 AGTA ET GESTA IN SENATU. 

Die 26 m. lanii. CL I. T. Buijs munus auspicatur habita oratione coi 

titulus et argumentum: Over het moderne etacUebeyrip. 
Die 23 m. Sept. Recitantur iitterae Curatorum d. d. 30 lunii, quibus 
Senatus fit certior Regem Augustissinmm viro cl. Cock propter 
aetatem septuagenariam honestam missionem concessisse. 

Recitantur litterae Curatorum d. d. 30 lunii Senatum certiorem 
facientium in Quratorum colleginm allectum esse virum amplissi- 
mum R. I. C. Metelerkamp. 

Recitantur litterae Curatorum d. d. 4 lulii Senatum certbrem 
fiacientium viro doct. R. S. T. Modderman concessam esse hones- 
tam missionem e munere^ quo in Laboratorio .chemico fungebatur. 
Recitantur litterae Curatorum d. d. 25 lulii Senatum certiorem 
fadentium viro doct. L. C. Levoir, honestam missionem esse con- 
cessam e munere, quo fungebatur in Museo Physico. 

Viri cl. C. 6. Cobet et I. I. Prins a Senatu delegati ad Aca- 
demiam Groninganam referunt sese ab Universitate Groningana ita 
reoeptos esae ut nihil neque sibi gratius neque Academiae Log- 
diiiio«*Batavae hoiiorificentiuB fieri potuerit. 

Vir doct L C. O. Evers munus auspicatur habita oratione: 
Cher de wuKtde der ervaring aan ket mehhed. 
Die 17 m. laa. 1866. Recitantur litterae Cuiatorum d. d. 11 Oct. quibus 
Senatufi fit oertior in locum viri doct. R. S. T. Modderman, crea- 
tum esse virum doct. C. C. I. Teerling, qui Profeaaori Chemiae in 
Laboratoiio asabteret. 

Reeitaniair litterae Curatorum d. d. 25 Oot. Senatum certiorem 
facientium in locum viri doct. L. C. I^evoir creatum esse virum 
doct. F« van Calker, qui Professori Physices iu Laboratorio 
assisteret. 

Candidati quatuory e quibos in proximum annum Academicum 
Reotor Magnificus a Rsge constituatur , designati sunt viri clarissimi : 

R. vant Boneval Faure> 
I. L Prina, 
W. F. R. Suringar, 
R. P. A. Dozy. 



AGTA ET GESTA IN SENATU. 29 

Candidati, e quibus eligatur Actuarius, desigaantur viriciarissimi: 

I. E. Goudsmit, 
I. C. G. Evers, 
L. W. E. RauwenhoflF, 
W. F. R. Suringar. 

Die .8 m. Febr. Recitatur decretum Regium d. d. 26 lan., quo in an- 
num Academicum ineuntem Rector Magnificus creatur vir. cL 
R. van Boneval Faure. 

Refert Rector Magnificus in conventu Curatorum cum Rectore 
Magnifico et Assessoribus in proximum annum Actuarium creatum 
esse virum cl. I. E. Goudsmit. 

Futuro Rectori Magnifico Assessores constituuntur viri ciarissimi : 

I. A. Scholten, 

A. H. van der Boon Mesch, 

W. G. Piuygers, 

A. E. Simon Thomas. 

Rector Magnificus cum Senatu et reliquis Professoribus in Audi- 
torium maius descendit et ex cathedra orationem habet: De iis, 
quae Academiae Lugduno-Bataoae anno 1864-— 1865 trietia et laeta 
acciderunt, et verbis solemnibus magistratum deponit. 

Novum Rectorem Magnificum Professores deducunt et officio- 
sissime salutant. 



HET 



MODBRNE 8TAAT8BEGRIP. 



^••, r V X^ - S,'X^^ "X^ ^^> V^X^V^X ^ r. 



INWIJDINGSREDE 



DEN 25»«« JUNU 1864 



UITGESPROKBlf 



Va DE AAMYAARDIN6 YAN HET H006LEERAARSAMBT TB LEIDEN, 



DOOB 



M« J. T. B U IJ S. 



EDEL GROOT AOHTBARE HEEREN CURATOREN YAN DEZE HOO- 
OESCHOOL; 

WELEDELGESTRENGE HEER SECRETARIS VAN HET COLLEGIE 
VAN CURATOREN; 

HOOGGELEERDE HEER RECTOR MAGNmCUS, HOOGGELEERDE 
HEEREN PROFESSOREN, ZEER GEACHTE AMBTGENOOTEN; 

EDEL ACHTBARE HEEREN AAN WIE HET BESTUUR VAN DEZfi 
STAD OF DE HANDHAVING VANHETREGTISTOEVERTROUWD; 

WELEDEL ZEER GELEERDE HEEREN DOCTOREN IN DE VER- 
SCHILLENDE FACULTEITEN; 

WELEERWAARDE HEEREN LEERAREN VAN DE GODSDIENST; 

WELEDELE HEEREN STUDENTEN AAN DEZE HOOQESCHOOL; 

EN VOORTS GIJ ALLEN, DIE DEZE PLEGTIGHEID MET UWB 
TEGENWOORDIGHEID VEREERT, ZEER GEWENSCHTE TOB- 
HOORDERS. 



Tachtig jaren geleden sprak de Hoogleeraar Kluit , toen hij de rectorale 
waardigheid aan een asijner ambtsbroeders overdroeg, van dit zelfde ge« 
stoelte rffOvet het misbruik van 't algemeen staatsregt." 't Was een stout 
bestaan, want men schreef Februarij 1784, en het misbruik dat de rede- 
naar bestreed , betrof niets minder dan die volstrekte volksoppermagt , welke 
de opgeblazen burgermaatschappij , en zeker ook de meerderheid der toe- 
hoorders, toen meer dan ooit als een heilig volksregt verdedigde. De 
nadeelige gevolgen bleven niet uit : althans in het voorberigt van de hol- 
landsche vertaling dezer redevoering, die later het licht zag, klaagt de 
Hoogleeraar over de vele ^hardigheden" welke hij om zijne denkwijze had 
te verduren gehad ; hardigheden , waartoe niet onwaarschijnlijk ook de hier 
bedoelde redevoering zal hebben bijgedragen. 

5 



34 J. T. B U IJ 8 

Het gevaar dat Eluit bedreigde toen hij de beginselen zijner wetenschap 
open en rond tegen de heerschende meening van den dag verdedigde, 
bestaat niet meer — althans hier niet^ — maar wel de behoefte om zijn 
voorbeeld na te volgen; en die behoefte moet worden bevredigd, al kan 
ook geen martelaarskroon , zelfs niet de nederigste^ het loon zijn. Aan 
Xiuabriijyk van bet algemeaii staatsregt, vrQcbt van verkeerde voorstellingen , 
ontbrak het nooit^ en zal het ook wel nooit ontbreken. Laboulaye noemt 
ergens de geachiedenis eene volledige beeldengalerij ; geen portret ontbreekt , 
maar onophoudeiijk is men bezig met het schikken en v^rschikken van de 
verzameling^ opdat altijd dat portret op den voorgrond sta, 't welk de 
beste gdijkenis aanbiedt met het ievend geslacht. 't Ts genoeg te weten ^ 
welk beeld op een gegeven tijd de eereplaats inneemt om althans den 
hoofdkaraktertrek van dien tijd te kennen. Deze vergelijking — misschien 
maar half waar voor de geschiedenis — • is treffend juist op het gebied van 
het staatsregt. In de gegeven definitien is het subject dat bepaalt vaak 
beter te herkennen dan het bepaalde object. In plaats dat de menigte 
hier geleidelijk zou opklimmen tot een allengs juister begrip en eene zui- 
verder voorstelling van de hoofdbeginselen , zien wij die begrippen en 
voorsteliingen soms van het eene uiterste naar het ander overslaan , om 
geen andere reden dan deze^ dat het karakter van den tijd veranderd is 
en dat men eene voorstelling wil met het heerschend karakter strookende. 
Terwijl het onbetwistbaar de roeping is van het staatsregt om de leidsman 
te zijn van de poUtiek, zien wij hoe die politidc zich meestal opwer^ als 
lejdsvysQiaw van het staatsregt en haie begrippen op dat regt ovevdroagt. 

Mn kan het ander^ ala het tervein van de w«tenschap de bodem ia 
WMDop alifi belangen en bartstogten zich kruissen en woelen P Is de theorie 
m pyQreeast^qiiQg met de heerschende belangen, eerbiedig woidt dan 
hare uitspcaak aangeboocd en alom als orakeitaal afgekondigd ; bestaat er 
echter strijd dan moet de geldende theorie voor eene nieawe wijken , toe- 
geeflijker en verdraagzamer dan die welke men afkeurde. Xjet men op 
die hebb^Iijkheid om in gebieken en dwalingen de grondatof te zoeken van 
oi^uwQ dQgnia's«. dan zal het minder vreemd schijnen , dat het empyriwh 
OQder^qek op dit gebied nog zoo weinig algmxeen erkende reaultaten heeft 
opgeleverd, en dat men strijd blijft voex*en over de eerste gioiidbeginselen , 



REDBVaERING. 3& 

aelfii o¥er het wesen van staal;, geaag en vrijheid. 't Is niet gemakkelijk 
de waarheid te ontdekkea, wanneer nieii viist besloten he^ niet andera 
te vinden^dan wat men vinden wil. 

Midden in het bedrijvig leven deze eenzijdigheid te ontwijken, is niet 
gQbiakkelijk ; om altijd een politiek te volgen die naar begiroelen luistiert, 
in plaata van beginaelen die luiateren naar een politiek^ moet de sttidie 
van het staatsregt niet in de bemoeijingen van faet ataatkundig leven haar 
uitgangspont vinden, en faoe zelden is dit het gevaiP Qeen uitatekender 
voorr^ van de betrekking , wdke ik in deze oogenblikken aanvaard , dan 
dat zij tot de zelfstandige beoefening van het staatsr^ bijna noodzaakt; 
maar ook geen strenger pligt , dien zij oplegt , dan de pligt om met dai 
voorregt (e woekeren. Ik ben zeer overtuigd dat het woelen en drijveii 
van de staatkundige partijen, met al zijne ellende en gebreken^ meer 
goede dan kwade vrucfaten belooft, miis men niet alleen aan die partijen 
het woord late, en er naast de velen die theorien smeden met geen ander 
doel dan om huisvesting te zoeken voor hunne politieke gedragslijn , er 
althans enkelen overblijven , die voor alles naar beginselen vragen. Immers 
op den duur moet het volgen van de beste beginselen ook de beete po* 
litiek ziJQ. ' . 

Ik beweeg mij geheel in de rigting van de voorgaande opmerkingen» 
wanneer ik in deze oogenblikken uwe aandaoht vestig op het meest fun- 
damentele vraagstuk aan het staatsregt ter oplossing voorgelegd , het vraag^ 
stok van het staatsbegrip. Welk uitgangspunt moet hij kiezen, die geheel 
vveemd aan partijeucht, naar eene znivwe en gezonde ontwikkeling van 
het staatsregt streeft ? Wat is voor hem die staat , welks regten en pligten 
hij zal nasporen P Hoe zal hij tot de juiste kennis van die r^ten en plig^ 
ten geraken» en vooral, hoe zal hij ze in overeenstemming brengen met 
die eischen van de individuele vrijhdd» wdke zicfain de faedendaagsefae 
maatscfaappij zoo nadrukkelijk doen geldenP Belangrijke vragen iader- 
daad; belangrijk vooreerst omdat de uiteenloopende antwoorden, daarop 
in vroegeren en kUerra tijd gegeven, de beate toelichting zijn van dte 
wisseiende voorstellingen , welke ik zoo even bedoelde; maar bekngnjk 
vooml omdat het antwoord op die vragen odc de metfaode bepaalt, welke 
men bij de booefening van het staataregt volgen zaL 

5» 



36 J. T. B U IJ S 

Ik hoop du8 dat gij mijne keuze zult billijken, wanneer ik u spreken 
ga over de beteekenis van het-modeme staatsbegrip. 



Het vraagstuk van de verhouding tusschen staat en individu is betrek- 
kelijk nieuw; het kan alleen daar oprijzen waar beiden in hunne voUe 
beteekenis worden gehuldigd: de staat als het overal doordringend dwin- 
gend gezag , dat in naam van het algemeen belang aan individuele wille- 
keur perken stelt; het individu als de vrije persoon, wiens ontwikkeling 
niet alleen het doel is van eigen streven , maar ook het laatste doei van 
alle staatsbemoeijing en die zonder vrijheid yan beweging in geen geval 
dat doei bereiken kan. Noch de oudheid noch de middeneeuwen hebben 
beide deze magten te gelijk in hare zelfstandige grootheid gewaardeerd en 
noch de eene noch de andere konden zich dus aan strenge grensbepaling 
hten gelegen zijn: de ouden miskenden het individu en de middeneeuwen 
den staat. 

Het was zeker een magtige vooruitgang, vrucht van het ontwakend 
Bubjectief gevoel , toen de Grieken , met de oostersche theocratien brekende , 
een staatswezen vestigden, dat op de zelfstandigheid van het aardsche 
leven gebouwd en bestemd was om dat leven te verheerlijken. Zonder 
een levendig besef van de waarde der menschelijke persoonlijkheid , ware 
dit groote doel — misschien de belangrijkste schrede voorwaarts, welke 
de beschaving immer heeft gedaan — nooit te bereiken geweest^ maar 
die krachtige werking van het subjectief gevoel ging niet tot eene erken- 
ning van menschelijke individualiteit. De chaos van vroeger werd geschei- 
den, maar de zelfstandige deelen welke uit dit ontbindingsproces te voor- 
Bchijn kwamen, waren geen personen maar steden. Tot zoover en niet 
verder deed het streven naar subjectiviteit zich gelden: Wat men wilde 
was niet de vrijheid in de stad, maar de vrijheid van de stad: deze was 
de nieuwe zamengestelde persoonlijkheid , die onafhankelijk tegenover de 
buitenwereld en aan deze door geen andere banden gebonden dan zij in de 
volle uitoefening van hare souvereiniteit vrijwillig had aanvaard, te geiijk op 
eigen gebied zou streven naar volkomen ontwikkeling. Al de krachten , stof- 
felijke en geestelijke , waarover die kleine republieken te beschikken hadden , 



RSDEV0ERIN6. 37 

harmonisch te ontwikkelen en ze alle dienstbaar te maken aan de groot- 
heid van de gemeenschap, opdat deze meer en meer mogt beantwoorden 
aan dat architectonisch ideaal, 't weik de Grieken voor oogen hadden, 
hierin bestond , maar ook hierbij bepaalde zich , hun streven. Wat de indi- 
viduen betreft hunne waarde was de waarde van de bouwstof , welke eerst 
door hare betrekking tot het groote geheel, waartoe zij moet bijdragen, 
zin en beteekenis verkrijgt; hunne vrijheid was het zich vrijwillig leenen 
tot de taak, die zij als deelen van het geheel te vervuUen hadden; was 
het vrij harmonisch medeleven van het leven der gemeenschap ; hun hoogste 
streven, hun eeretitei: bouwmeesters te zijn, persoonUjk bij te dragen tot 
het groote gemeenschappelijk werk, onsterfelijk te worden door hun mede- 
arbeid aan een onsterfelijk gewrocht. Aan de gemeenschap onbeperkte 
regten toe te kennen over de individuen en hunne bezittingen, voor zoo- 
ver die regten de gemeenschap mogten kunnen baten; weinig te achten 
wat elk individu buiten verband met het geheel voor zich zelf zijn kon ; 
eindelijk vrij zijn en mederegeren aan te merken als woorden van gelijke 
beteekenis, dit alles was de logische gevolgtrekking , welke de Orieken 
aan hun staatside ontleenden. Niet tegen die gevolgtrekking kome men 
op , maar tegen de verblinding van een veel latere eeuw , welke het griek- 
sche staatsbeleid als hoogste uitdrukking van menschelijke volkomenheid 
overnam, zonder te bedenken dat het staatside, 't welk zij zelve te ver- 
wezenlijken had, met het grieksche schier geen enkel punt van overeen- 
komst had overgehouden. 

Allerminst zou tegenover de Romeinen de bewering passen, dat zij de 
waarde van het individuele leven hebben voorbijgezien : de grenzen van 
het privaatregt ruim te stellen en de persoonlijke souvereiniteit binnen die 
grenzen volkomen te verzekeren , was de taak die zij met onovertroffen be- 
leid vervulden. En toch moest de groote kwestie van de verhouding tus- 
schen staats- en privaatmagt ook hun vreemd blijven. Een scheiding van 
publiek en privaatregt in de hedendaagsche beteekenis van het woord 
kenden zij niet. Hun uitgangspunt was hetzelfde ais het grieksche: eene 
krachtige gemeenschap op uiterst beperkt grondgebied, maar in plaats van 
de volkomenheid dier gemeenschap voor zich zelve als een eigen objectief 
doel na te jagen, zochten zij daarin slechts een werktuig tot verhooging 



atr j. T. B n u s 

van individaele kraDht. Naar de heerschappij over dat werktaig 4oi)gen 
eerst de verschiUende klasaen te Rome, later de verachiUeode voULen san 
RcoM onderworpen ^ maar als een middel om persooalijk meer kracht te 
ontwikkelen , niet als een repi , dat hua als buigers van den ataat toe« 
kwam. Gieen der medadingers dacht er dan ook aan om wat hij voor 
zich verwierf, vrijwilUg ook aan anderen af te staan, omdat het dezen 
aiet minder toekwam dan bem zelven. Het vraagstuk van de verfaoodi^g 
tasschen staat en individu onderstelt de erkenning van een objectief xegt , 
boiten den wil van beiden bestaande en voor beiden bindend. De geheek 
oudheid miste een eel&tandige moraal, en daarom moest zij vreemd hHf- 
ven aan eene kwestie, weke ten slotte eene zuivier morele kwestie is. 

Aan het Christendom is de w^eld het zedeUjk gegeven, den maatstaf 
verschuldigd , welken men voor de juiste bepaUng van staatsregt naast 
algemera menschenregt noodig heeft; maar aanvankeUjk gaf het ook niet 
meer dan dat: een groot beginsel d^ faet staatside der oudheid dadeUjk 
n^dui&terde , maar daafom nog niet dadeUjk zijne pkats innam ; de tkeorie 
van de algemeene measchenwaajrde , maar niet dadeUjk hare verwezenUj- 
king in het staatsregt. Eeuwra moesten verloopen e^ de mcatschapiaj 
eea was met die nieuwe levenwekkende gedacbte; en daarenboven het 
Christendom had aanvankelijk iu het beiang van eigen ontwikkeling te 
stelselmatig van aUcffi levloed op het stsataregt a^zim, om dien aa zijne 
eindeUjke zegepraal spoedig te kunnen verwerven. 't Was meer eene b^ 
lofte Yoor de toekomst dan dadeUjke verbssiiig die het bragl. 

In een opzigt dreigde » zelfs achteruitgaog : het doel docNr de Grieken 
met zooveel moeite bereikt, de volkomen zelfatandigbeid van het staatar^ 
tegenover de godsdienst, Uep gevaar. Eeae meuwe theocratie rees op, 
wel niet zoo absoluut als de oostersche, maar toch kracbtig genoeg om de 
maatschappij weder oaar gene z^de van de griekscbe beschaving terug te 
dringen. Het was aaavaokeUjk niet Boocseer heerscbsucht weUce er toe 
leidde» als wel geringsohattiiig van het aardsciie. De chriateUjke voor- 
st^Ungen van een toekomstig leven drukten loodzwaar op het heden ; — 
zoo ver dit geen voorbereidiQg waa van die toekQmst» waa het belemme- 
ring» nieta meer; van zeUstandftge waarde kon geen sprriLe zijn. Doi- 



RBDEYOEAING. 30 

deligk spreekt d» heiHooze opvatting nog in de bekende middeneeQwacbe 
iegeDtteiliBg vaa keric en Btaat : de eerste de nel , de laatste het ligdiaaiD ; 
de psiiiS' drager vm het geestelijk zwaard, de keizer van het wereldlijke* 
Oppervlakkig gezien was het een scheiding die men maakte, maar het 
wierkelijk doel wae geen ander dan om de voikomen eenheid te constateren. 
Beiden te zameii vormden een pmoon: de ataat op zich zelf was een ziel- 
k»8 iichaam, zonder ander licht of leven dan zijn nataurlijk hoofd, de 
kerk, daaEtn wikle overstorten. Het staatsregt was geen menschelijke we« 
tenschap^ eteunende op beginselen door den mensch in het belang van 
aardsche doeleinden gesteld; zijne beginselen lagen in de openbaring. De 
gBestelijkiieid zoa ze aanwijzen en de staatsman had ze enkel toe te pas- 
sen, — mider hooger toezigt nog wel. De staat was k^k ala bij de Grie* 
ken en dua paedagoog en opvoeder. Men had den individuen eene vrije 
persoooUjkheid to^ekend, maar enkel in naam; al de voorregtmi daaraan 
verbonden moesten zij Aier opofferen om die later in eene onbestemde toe« 
komst te beter te genieten. Voorshanda zooden ook zij bouwstoffen zija; 
'iis waar bouwstoffen van een gothisehen en niet me&r vao een griekschen' 
tempel, maar in elk geval bouwstoffen, werktuigen voor een doel dat buiten 
hen hg, en nog wel werktuigen die zich niet vrijwillig kwamen voegen 
als de grieksche, maar luisteren moesten naar de hand van eeae meeate* 
lesse buiten en boven hen. • 

Langzaam zou het Christendom zich losmaken van het juk dier nieuwe 
theocr«tie en zijne eerste beginselen weder in hunne oorspronkelijke zui- 
iserheid ontwikkelen , maar hiertoe was tijd noodig. Om zich reeds veel 
vraeger op practisch gebied te doen gelden , om het staatsregt in de mid^ 
deneeawen te maken tot wat het meest overal werkelijk geweest is, de 
volstrekte antithese van het grieksche staatside, had het Christendom be- 
hoefte aan een zeer sterken bondgenoot. Die bondgenoot was het Germa- 
nisrae, even eenzijdig in zijne opvatting van de vrije persoonlijkheid als de 
audheid in hare opvatting vaa de staatseeofaeid. Voor den Germaan was 
de individnde acmvereiniteit alles. Hij zag in de zamensmelting van allen 
tot eeb groQit geheel 000 al niet een dadelijk verbeurdverklaren dan toch 
een bedreigen van die souvereiniteit. Hij duldde geen krachtig georgani- 



40 J. T. B U IJ S 

seerd, altijd werkzaam toezigt, omdat dit aan zijn vermogen om zich 
zelf te bestaren deed twijfelen en zijn regt daarop beperkte. Hij daldde 
zelfs geen geregelde medewerking, geen aanhoadende bescherming van 
den staaty omdat die medewerking zijne zwakheid zou verraden en die 
bescherming kon doen twijfelen aan zijn vermogen om zich zelf te verde- 
digen. Was de zamenwerking ter bereiking van eenig bepaald aangewezen 
doel onmisbaar, dan moest die zamenwerking niet van buiten worden op- 
gelegd, maar eene vrijwillige zijn. IVouw moest de band wezen die de 
verschillende individuen zamenbond^ een trouw die eenheid schiep, maar 
geheel uit de persoonlijke zelfstandigheid voortvloeide. 

Die oorspronkelijke g^maansche geest, ziedaar den grooten vijand, wel- 
ken de oude begrippen van staatseenheid op hunnen weg ontmoetten; 
Germanen en Romanen stonden tegenover elkander, beiden even eenzij- 
dig. Beiden verdedigden een onsterfelijk , maar geen van beiden een vol- 
ledig beginsel. Beiden waren onoverwinnelijk , maar beiden ook ongenees- 
lijk zwak. Voor de Germanen geen heerschappij , geen overwegende in- 
vloed op de wereldgebeurtenissen , geen duurzame ontwikkeling zonder de 
kracht, welke de oudheid aan hare staatseenheid ontleende; voor de Ro- 
manen geen wasdom in de nieuwe maatschappij , geen levende kracht, 
zonder erkenning van die zelfstandige individuele regten , welke het Chris- 
tendom openbaarde en de Germanen reed^ voor dien tijd als heilige regten 
vereerden en handhaafden. 

Eeuwen waren er noodig eer de twee eenzijdige beginselen vrijwillig tot 
een harmonisch geheel konden zamenvloeijen ; het genie van Charlemagne 
kon voorloopig niets meer uitwerken dan een transactie, de feodaliteit: de 
romeinsche gedachte toegepast met behulp eener zuiver germaansche me- 
thode; — geeu eenheid maar een zamenvoeging van duizende en duizende 
zelfstandige deelen, welker hierarchisch verband men eerbiedigde: B bo- 
ven A en C boven B; — tallooze kleine draden, uitloopende in enkele 
groote, aan den keizerlijken troon vastgemaakt. Zonderling maar bewon- 
derenswaardig weefsel! Onhandelbaar werktuig, maar niet zoo of het zou 
onder sommige omstandigheden met goed gevolg kunnen gebezigd worden. 
Minimum van kracht door een groot ligchaam uitgewerkt^ maar toch altijd 
eenige kracht. 



REDEVOERING. 41 

De transactie was trouwens eene ongelijke, want de Germanen bragten 
vrij wat meer dan de Romanen tot het gemeenschappelijk werk bij. Ter 
naauwemood mag men, sprekende van die dagen, hetwoord staatsregt 
noemen, wat de betrekkingen die werden geknoopt^ bleven zuiver civiel- 
regterlijk van aard: 't waren souvereine individuen en souvereine corpo- 
ratien' die zich onderling en met derden meest contractmatig verbonden 
tot het leenen van bepaalde diensten, maar zelden buiten genot van weder- 
dienst ingewiUigd. Van theorien over de natuurlijke regten van den 
mensch en van pogingen om die leerstellige regten tegenover een alver- 
mogenden staat te verdedigen , kon onmogeiijk sprake zijn ; als men klaagde 
dan was het over niet naleving van stellige verbindtenissen , vroeger aange- 
gaan; als men eischte dan was het op grond niet van abstractien, maar 
van privilegien^ costumen, oude herkomsten; in ^en woord^ klagende en 
eischende, verdedigde men slechts zijn wettig eigendom. Het regt bestond 
feitelijk , niet de rationele grondslag waarop het steunen moet. 

Eindelijk zou die strenge antithese zich oplossen in een nieuwe synthesis: 
den staat, vertegenwoordiger van de volkomen eenheid en tegelijk hand- 
haver» althans in naam, van de volksvrijheid. Op verschillende wijzen 
kwam die harmonie tot stand: hier, zoo als in Engeland^ door het vrij- 
willig zamenvloeijen van de verschillende volkselementen ; elders, als in 
Frankrijk, door de overmagt van het centraal bestuur. De eenheid kon 
trouwens niet uitbiijven; de scheiding tusschen de verschillende klassen 
moeat allengs minder scherp worden; 't was een kwestie van tijd, en 
meer nog een geografische kwestie. Werkelijke afzondering had de schei- 
ding in het leven geroepen, zamenwoning moeat ze doen ophouden. Het 
beginsel van de vrije eenheid is zijn triomf meer verschuldigd aan de 
bouwmeesters onzer oudste steden en aan de ingenieurs van de eerste 
groote wegen dan aan de bespiegelingen van wijsgeeren. Nog krachtiger 
werkten de staande legers hetzelfde doel in de hand: slechts uit onver- 
mogen en magteloosheid had het Romanisme in de transactie van de feo- 
daliteit berust; het koningschap wies op in zelfstandige magt, en de kas- 
teelen van den adel hielden op belemmeringen en grensteekenen te zijn. Men 
klage niet over het despotisme dat er uit voortvloeide ; het had zijne provi« 

6 



4S h T. B U U » 

dmtiele roeping al» onwaardeepbaar werktuig van de vryheid. Zonder de 
hatde band van deoi meester zou de onwillige germaansche grond mh niet 
ligt tot innige samenvoeging hebben geleend , en ssoiider dat geen naodeme 
etaat me( zijne weeen en zijne wonderen. Het individoalisme zou trouwena 
spoedig geooeg naar de alleenheerschapplj stjreven. 

De staataeenhdid bragt eindelijk het groote probleem dat mij hier bezig 
houdt, bei probleem van de betrekking tussoben orde en vrijbeid. Zoolang 
de orde onbepaeld heerschte als in de oudheid, of de vrijheid onbepaahl^ 
zoo als aanvankeltjk bij de Germanen, kwam geen grensbepaling te pas; 
maar nu werd het dod.: orde en vrljheid. Ook daar waar men minder ge* 
lukkig dan in Engeland nog eeuwen moest zien verloopen, eer de gren^ 
scheiding wettelijk werd vastgesteld, moest de kwestie althans den wijsgeef 
bezig houdeu. Aan den eenen kant doet het overwigt van den staat zieh 
daartoe sterk genoeg gevoelen^ en aan de andere zijde had de oude ger- 
maansche vrijbeid te di^e sporen aehtergelaten ^ dan dat eenige centsali* 
satie, hoe drukkend ook, de herinnering aan dat antecedent immer zou 
kunnen uitwisschen. Was die staatsmagt, welke allengs aangroeijende alle 
sfeerra vdn het burgerlijk leven doordrong, louter Qveimagt, of had zij een 
legtstitei^ en zoo ja, welkenP Omvatte hare regtmatige heerachappij alles^ 
ef wel bleef er een terrein over waar het individu, en het individa alleeBi 
als souverein gold^ en zoo ja, waar lag dat terrein en hoe ver strekte het 
zicfa tiitP Al deze vragen werden gesteld en in zeer onderacheiden zin be<> 
amtwoGird: hier kwam men tot eene wettiging van vorsten-despotime en 
ginds werd het beginsel van volstrekte volkasouvereiniteit voorgesprdEen. 
£n toch -^ opmerkeligk v^schijnsel — * hoe uiteenloopend ook de con^» 
sii9h waren, in hoofdzaak stemden tooh alle theorien overeen^ omdat alle 
hetzetfde uitgangspunt hadden en naar dezelfde methode waren opgesteld* 
Men vorschte naar het wezen van den staat^ maaf zocht dit mindeor io den 
staat zelven dan in het wezen van defi' mensch. De sterke invloed» welken 
de middeneeuwsche begrippen nitoefendeai bleek duidelijk uit alle wijs^ 
geerige beschouwingen omtrent dit hoegst aangelegen onderwerp: allen -^ 
Mai^cbiaveUi en Jean Bodin , Hugo de Groot en de romeinsoba legisteD , 
Hobbea en LoQkfll, — zetten het ijidividu vooruiti eu denken hem Oor" 
spfionkelyk buileft den staat en in hel genot vaa onbeperkte souvereiniteik 



REDEYOEftlNG. i» 

2ij mogen verschilleiide denkbeelden hebben oiyer 4e eigeali^ disijfv^dr, 
welke tot faet veetigen «an .den staat aanleiding gaf , hierover is men Jbet 
eens» dait wat de staat is en wat hij vermag, alleen van het individtt 
komt. Elk heeft iets van het zijne weggegeven en uit die aamengevoegde 
deelen is de staatsmagt te voorschijn gekomen; aan allen zweeft het oon- 
tract voor den geefit, ofschoon niet alien die gedachte even duidelijk uit- 
B[Mreken. Wat al die wijsgeerige stelsels gemeen hebben is van veel meer 
gewigt dttB wat ee onderscheidt : de ataat een werktuig, welks vermogen 
aan bet menschelijk vermogen is ontleend. Ziedaar de praemisse van elke 
fheorie, en over die praemisse bestaat geen tegenspraak. 

Moet men nu komen tot despotisme of tqt volkssouvereiniteit P Over 
deze vraag liep de hoofdstrijd , maar die atrijd was inderdaad van vrij wat 
minder gewigt dan men in die dagen meende, en gold veel meer de po* 
litiek dan het eigenlijk staatsregt. Immers vorsten-despotiame en volks- 
fiouvereiniteit — namelijk in den zin van onbeperkte volksmagt •«- zijn 
inderdaad slechts twee namen voor dezelfde zaak; getuige het feit dat de 
eerste verdedigers van de volkssouvereiniteit de Jesuiten waren^ die met 
behulp van deze theorie het despotisme van den Paus wilden verheffen 
boven het despotisme van den werekllijken vorst; getuige vooral Macchia- 
velli die de beide openbaringen van het absoluut gezag gelijktijdig in be- 
scherming neemt, en door de eene tot de andere wil komen. Welk ge- 
deeite van zijne vrijheid de mensch werkeiijk heeft verpand en op welke 
voorwaarden , deze kwestie mogt eene vruchtbare bron van discussie uitma- 
ken, inderdaad was het geschil onoplosbaar^ omdat het oontract waarop 
alle partijen zioh beriepen, nergens te vinden was. Bij gemis daarvan 
kon men slechts letten op de eigenaardigheden van de menschelijke na- 
tuur, en al naar mate dit onderzoek uitviel, al naar mate de mensch voor- 
kwam of als een wezen in alle eeuwigheid tot zelfregering buiten ataat> 
6f als een dat om zijne hooge bestemming juist tot zulk eene «elfregering 
schijnt aangewezen te zijn, al naar die mate moest ook het antwoord uit- 
vallen. Hobbes en Rousseau twisten niet over het werktuig, den staat^ 
maar over den ingenieur die het drijven zal*, en in zooverre ligt er niets 
vreemds in de bewondering welke Rousseau voor ^ijn grooten antagonist 
en voorganger aan den dag legt. Feitelijk verdedigen zij hetzelfde stelseL 

6» 



44 J- T. B U IJ 8 

Wat dat Btelsel in de practijk werkt, is gebleken (tijdens de groote fran- 
8che omwenteling) en zou op nieuw blijken indien de socialistische en oom- 
munistische theorien , welke in de staatsleer van Hegel niet weinig voedsel 
vonden, ooit mogten worden toegepast. 

Intusschen niet de geheele philosofie kwam tot zulke eenzijdige en ab- 

solute conclusien als ik daar zoo even noemde. Allen mogten dep oor- 

sprong van den staat in den mensch zoeken, niet allen zagen over het 

hoofd , dat deze , door eene zedelijke wet gebonden en beperkt , aan zijne 

schepping, den staat, geen almagt konde leenen, welke hem zelven vreemd 

was. Indien de mensch een deel van zijne magt afstond , dan moest dat 

deel onderworpen zijn aan dezelfde zedelijke wet^ welke zijn eigen wil, 

zijne geheele persoonlijkheid beheerschte. Reeds Hugo de Groot wees er 

op en daarom is diens theorie het uitgangspuut geworden van eene meer 

rationele beoefening van het staatsregt. Duitschland vooral heeft het eerst 

door Thomasius en het laatst door Kant die theorie verder ontwikkeld en 

dat begrip van den regtstaat gevestigd, 't welk gedurende eene lange 

reeks van jaren als het alleen deugdelijke werd aangemerkt. Was de 

magt van den staat re6ds daarom eene beperkte omdat zij ontleend wordt 

aan een beperkt wezen, dan moest men de grenzen zoeken in het doel dat 

aan de vestiging van den staat ten grondslag ligt, want slechts zooveel 

kon de inensch van zijn eigen magt hebben afgestaan als ter bereiking 

van een bepaald aangewezen doel volstrekt noodig zijn mogt. Van daar 

die vele en scherpzinnige nasporingen naar het wezen van den staat en 

zijne bestemming, nasporingen welke hierop uitliepen, dat men den staat 

leerde kennen als de instelling met de handhaving van het regt belast. 

't Is minder tegen die conclusie van den regtstaat zelve dat men later 

opkwam dan wel tegen de wijze waarop zij werd verkregen en de gevolgen 

die men er uit opmaakte. Nog altijd vasthoudende aan het eenmaal in- 

genomen standpunt^ had men in het wezen en de behoeften van den 

mensch het staatsdoel nagespoord; men had dat doel in abstracto vastge- 

steld en wilde nu uit de dus verkregen theorie betoogen wat al of niet 

behoorde tot de magt van elken staat in het bijzonder. Zonder eerbied voor 

het werk der natuur, wilde men elken staat den gevonden maatstaf aan- 



REDEVOERING. 45 

leggeo en meSdoogeloos wegkappen al wat die maatstaf buitensloot. 't Was 
immers eene menscbelijke schepping, een kunstproduct, waarmede men te 
doen hadP 

Niet altijd was echter de maatstaf dezelfde, en van daar dat naast de 
werkelijke staten nog eens bijna zoo vele theorien van abstracte staten 
kwamen als* er wijsgeerige stelsels waren. Ih de wereld deed zich een 
dubbele invloed gelden , die in onderling tegenovergestelde rigting op de 
bepaling van den maatstaf terugwerkte: hier het streven van den staat 
naar uitbreiding van magt^ cn daar de zucht van de individuen om zich 
zoo vrij mogelijk te bewegen en den bemoeizieken staat terug te dringen. 
Het eerstgenoemde streveu was het sterkst in de werkelijkheid, het laatst- 
genoemde in de theorie. Naarmate de innerlijke kracht van den staat 
toenam, zijn vermogen om zich in alles te mengen grooter werd; naar- 
mate er vooral nieuwe socialistische denkbeelden oprezen, die naar het 
staatsalvermogen terugwilden, naar die mate toonde de theorie zich stren- 
ger. Handhaving van het regt in alle sfeeren, maar ook niets meer, dit 
was de arbeid van den staat; men had tijdens de groote fransche omwen- 
teling ervaren wat eene staatsmagt beteekent, die zich door geen grenzen 
gebonden acht, en wenschte geen vernieuwing van die ervaring. Het in- 
dividu moest zich vrij bewegen : dit was de hoofdzaak , en daar niemand 
anders dan hij de verdeeling maakte van hetgeen eenerzijds aan den staat 
en anderzijds aan de persoonlijke vrijheid zoude toebehooren, zoo laat het 
zich duidelijk genoeg verklaren, dat de mensch voor zich het aandeel van 
den leeuw bedong, — namelijk altijd in de theorie. 't Is waar, de inge- 
nomenheid met eeue eenmaal opgevatte theorie kon niet zoover gaan^ of 
men begreep soms dat het noodig was van hare strenge toepassing af te 
wijken. Stuitte men op staatsbemoeijingen , welker strenge noodzakelijk- 
heid niet te loochenen viel en die toch niet pasten in het eenmaal afge- 
bakende kader van den regtstaat — bemoeijingen met het onderwijs bijv. — 
dan was men wel verpligt de theorie wat uit te zetten en te gelijk de 
bedoelde bemoeijing zoo te wringen, dat zij op het gebied van den regt- 
staat konde worden toegelaten. Duidelijk bewijs, dat naar het oordeel 
?an de theoretici het accomodatiestelsel met den staat zoomin als met den 
hemel is buitengesloten. 



4fi J. T. B U IJ S 

Ik hoop niet dat men mij Tan ontrouw ma een geliefkootd vaandd ul 
beschuldigen , wanneer ik hier als mijne meening te kennen geef , dat vele 
beoefenaars van de staathuishoudkmide met hun blind laissez-faire , een 
ruim aandeei hebben gehad aan die te enge grensbepaltng van de staats- 
magt , en dat eij , de natuurlijke verdedigers van het eigendomsregt , dten 
staat meer dan eens hebben willen berooven van hetgeen dezen inderdaad 
toebehoort. 't Ging niet aan uitsluitend van het standpunt eener vreemde 
wetenschap de magt van den staat te bepalen, en het was eene misken- 
ning van die zuiver empyrische methode, welke zij bij hunne eigen onderw 
zoekingen plegen te volgen , wanneer de staathuishoadkundigen het begrip 
van den staat eenvoudig uit het beginsel van de arbeidav^deeling meen« 
den te mogen opmaken. Natuurlijk dat zij voor zich ruime vrijheid 
eischten ; dat zij streefden naar hetgeen de franechen zoo pkistisch noemen 
lee/rancAes eoudees, maar het kon dan ook schier niet anders, of bij dat 
vrij uitslaan van armen en ellebogen, moest soms onwillekeurig aan den 
staat menige harde stoot worden toegebragt. Qelukkig waren het siechts 
stooten op papier! 

Het bieef intufischen niet geheel en al een wetenschappelijke strijd^ 
want zoo al niet regtstreeks^ toch deed de theorie sich vaak' zij deKngs i& 
de practijk gelden , met name bij de toepassing van het vertegenwoordigend 
regeringsstelsel. Men besciKmwde dan het gouvernement als den vert^n- 
woordiger van hetgeen eoms een noodzakelijk kwaad genoemd werd, ter^ 
wijl de voiksafgevaardigden zich zelven aanmerkten niet alleen ala de na<^ 
tuuriijke -^ daartoe hadden zij liet regt — maar ook als de uitiluiiende 
voorstanders van het vrijheidsbeginsel. Mea kreeg op die wijze twee 1»* 
gers^ gouvernement en vertegen woordiging , die elk okx^r «en bijzonder be* 
ginsel geleid, vijandelijk tegen elkander over «tonden. De iaatste mogt 
duB een uitnemend obeervatiecorps vormen en «terk oontrolerende , menig 
misbruik verhoeden, toch werd de gezonde ontwikkeling van den oouti*^ 
tutioneien regeringsvorm zoodoende magtig belemmerd. Immers voor zulk 
eme gezonde ontwikkeling is bet vofetrekt noodig te begrijpen, dat, of« 
scfhoon gescheiden^ Tegenng en vc^tegenwoordiging toch inderdaad slechta 
twee deelen vormm van hcAzeifde geheel, >en dat zonder zamenwerking 
van beiden aan de roeping van den staat niet kan SHiorden voldaan. 



REDEVOERING. 47 

Meer in het bijzonder heeft Frankrijk tusschen 1830 en 1848 bewesen., 
welk eene magteloosheid die verkeerde opvatting kan uitwerken. 



In dien toestand vond^ dat wat ik de moderne staatswetenschap zou 
willen noemen, de groote kwestie, die mij hier bezig houdt: eene theorie 
en eene practijk, die elk haren weg gingen en door eene niet te dempen 
klove gescheiden waren. Eene theorie die zich uitgaf voor de verklaring 
van betgeen de staat is, en die toch nergens op het wereldrond een staat 
konde aanwijzen, gelijkende op het portret dat zij geteekend had. Men 
i^ogt zich echter niet altgd met spitsvondige interpretatien tevreden stel- 
len ; er moest eene verzoening tot stand komen , en de wijze hoe kon niet 
moeijelijk te vinden zijn, Het was er slechts om te doen eene andere 
methode te volgen, en in plaats van eerst in abstracto vast te stellen wat 
de staat behoort te zijn, in het wezen van het bestaande zelf naar een 
maatstaf te zoeken. 

De weg van ervaring, welken men daartoe moest inslaan , was niet nieuw. 
Aristoteles had hem reeds bewandeld en op dien weg waarheden gevonden, 
welke men sedert maar al te veel uit het oog verloor; bovenal deze waar* 
heid , dat de mensch een gezellig wezen is , een j^&ar noXsnxdr , dat wil 
zeggen een wezen^ dat daar het buiten de maatschappij nimmer is waar- 
genomen ook daar buiten niet kan worden gedacht. Individu en staat 
komen overal voor als aan elkander vastgeklonken. Zou het ook kunnen 
zyn dat zij onafscheidelijk warenP Dat zij tot elkander behoorden als het 
schelpdier tot zijn schelp, die met elkander geboren worden en opgroeijen; 
de schelp zwak als het dier zwak is, maar wassende in vermogen om 
weerstand te bieden naarmate het eigen vermogen van het dier grooter 
wordtP Zouden dat individu en die staat^ vertegenwoordigers van twee 
schijnbaar heterogene magten, ook de openbaring kunnen zijn van ^en 
aelfde goddelijke gedachte ; zouden zij — om een gelukkig beeld van Josepb 
Held te bezigen — hoe ook onderscheiden , toch werkelijk als de Siamee- 
sche broeders 6en kunnen zijn van oorsprong en aan ^en zelfde wet van 
ontwikkeling gehoorzamenP Men vnlde voor goed breken met al de oude 
abstractien en langs historisch empyrischen weg tot de kennis van de 



48 J- T. B D IJ S 

waarheid trachten op te klimmen. Mogt men dan beginnen met een on- 
historisch feit als uitgangspunt van de geschiedenis aan te nemen? Mogt 
men hier afzien van dat heilzaam scepticisme , 't welk op elk ander gebied 
van wetenschap zoo voortreffelijk was geblekenP Het ging moeijelijk aan: 
de natuurstaat door het menschelijk brein uitgedacht tot verklaring van 
eene vooropgestelde theorie , kan voor de geschiedenis slechts zijn een mi- 
nimum, niet een volslagen gemis van staatsbedrijvigheid. 

Het was trouwens niet eens noodig zich op zulk een non liquet te be- 
roepen om de theorie van den natuurstaat met goed gevolg te bestrijden. 
Wat beweerde die theorieP Dat de staat een product zou zijn van 
den menschelijken wil, en dat het staatsgezng oorspronkelijk bij het 
individu zou hebben berust. Maar hoe kan het individu van den aanvang 
af houdcr zijn geweest van het gezag eener instelling, welke nog moest 
worden in het leven geroepen P Het individu kan zijn individueel gezag 
afstaan, maar ook niets meer; het zooveel verder reikend staatsgezag ia 
natuurlijk eerst met den staat zelven in het leven gekomen. 

Daarenboven, men verlangt grensregeling tusschen orde en vrijheid; en 
natuurlijk, want niet alleen dat elke bladzijde der geschiedenis van de be- 
hoefte aan zulk eene regeling getuigt, ook de rede wijst het aan. Zoolang 
tot de vrijheid ook behooren zal het regt om niet gestoord te worden, is 
voor haar bestaan de orde eene onmisbare voorwaarde. Even als de figuur 
eerst ontstaat door bet trekken van de Ujnen, zoo ook de vrijheid eerst 
door het stellen van de grenzen, welke haar van de orde gescheiden hou- 
den. Er moet dus een scheiding bestaan , maar hoe zal die mogelijk we- 
zen wanneer de staat inderdaad is wat de oude theorie voorgeeft: een 
product van den menschelijken wil^ een levenloos werktuig, veel minder 
dan een slaaf P Waar is de grens tusschen het regt van den mensch en 
het regt van zijn werktuigP Neen, Rousseau had gelijk: consequent 
denker bij uitnemendheid , had bij uit de oude tbeorie al de gevolgtrek- 
kingen opgemaakt, die er werkelijk in liggen opgesloten. Is de staat 
menschenwerk dan heerscht het individu oppermagtig; dan is hij alles, de 
staat niets. Alleen personen hebben regten. Een van beiden dus: of men 
erkent het onmisbare van eene scheiding tusschen staat en individu, 6f op 
het voorbeeld van oudheid en middeneeuwen ziet men van elke grensbepa- 



REDEVOERING. 49 

ling af. Het laatste is onmogelijk zonder het kostbaarste prijs te geven 
wat de europeesche beschaving ons gebragt heeft. Er moei scheiding 
wezen, maar dan ook moet de staat meer zijn dan een louter werktuig. 
Hij is dan een levend orgamme. In deze eenvoudige opvatting ligt het. 
zwaartepunt van het moderne staatsregt. 

Het gewigt van die nieuwe opvatting wordt niet ligt te hoog gescbat: 
zij heeft aan de wetenschap een ander voorkomen gegeven. Immers orga- 
nisme tegenover mechanisme wil zeggen goddelijk werk tegenover men- 
schen-werk, natuur tegenover willekeur. Dat de mensch vrij heersche 
over zijn werktuig ; dat hij het zamenstelle , wijzige en nog eens wijzige , 
want het werktuig is doode stof; de gedachte die het leidt woont in hem, 
den maker. Maar hij eerbiedige het organisme, want het organisme is 
niet zijne schepping en dus ook niet zijn slaaf. Het heeft een eigen per- 
soonlijkheid , een eigen inwonend ide waardoor het is wat het is en waar- 
aan het alleen moet gehoorzamen. Zeker^ de mensch kan ook dat orga- 
nisme aan zijn belang dieustbaar maken^ maar op dezelfde voorwaarde 
waarop alle natuurkrachten ter zijner beschikking staan^ de voorwaarde 
dat hij, mensch, zich onderwerpe. Het geheim van de menschelijke heer- 
schappij over de natuur ligt in het slaafs dienen van hare wetten. 

De verhouding van den staat tot den mensch wordt nu eene geheel 
andere: de laatste kan er niet meer aan denken willekeurig hier af te 
snijden en daar bij te voegen^ en dus uit eigen magtsvolkomenheid eene 
delimitatie in te voeren. Wil hij weten wat tot den staat behoort, hij 
spore dan de gedachte na, welke aan dat organisme ten grondslag ligt, 
en besluite zonder aarzelen: dat alles wat noodig is tot het verwezenlijken 
van die gedachte> ook ligt binnen de grenzen van de staatsbevoegdheid ; 
nog sterker, dat de staat op dit alles eene stellige aanspraak heeft, en 
dat, wordt die niet ingewilligd, het organisme verkwijnt en zijn vermogen 
om den mensch te dienen geheel of gedeeltelijk wegsterft. De staat ligt 
onder dezelfde zedelijke verpligting als het individu: de verpligting om vol- 
maakt te worden, en het regt van beiden moet zich dus uitstrekken tot 
alles wat daartoe noodig is. 

Maar als das die twee persoonlijkheden , staat en individui zich over- 
eenkomstig hare natuur beide vrij ontwikkelen, ia dan het gevaar niet 

7 



•0 J. T. B U II S 

groot, dat zij elkonder xuUan belemmeren» ja onmogelijk maken? Reedi 
diarom niet» omdat de Btaat enkel is door den mensch, en das niet ge- 
rigt kan zijn tegen den mensch. Hij is eene zelfstandige goddelijke g^ 
dachte» maar eene gedachte welke de mensch verweienlijkt , welke hij 
moet verwezenlijken , omdat hij mensch is. Waar hij gaat neemt hij den 
staat met sich mede als eijn kostbaarst kleinood, en dat onder de drijf- 
kracht van twee onsterfelijke behoeften: behoefte aan magt en behoefte 
aan vrijheid. Zijn instinot zegt hem , dat hij , op zich eelf het gebrekkigst 
werktuig van de natuur» in gemeenschap met anderen het edelste en vol- 
komenste wordt, en daarom schept hij in den staat de meest volkomen 
gemeenschap. Zijn in&tinct zegt hem, dat als orde bestaanbaar is zonder 
vrijheid, vrijheid daarentegen zonder orde zelfs niet kan worden gedacht; 
dat eerst door de orde de vrijheid gestalte^ dat is leven verkrijgt, even 
als de stempei door het was waarin hij wordt afgedrukt; kortom dat orde 
de pen is waarmede het woord vrijheid geschreven wordt, -^ en in den 
staat schept hij het ide orde om dus het ide vrijheid te verwezenlijken. 
En die staat zou zijn wat men vroeg^ noemde , een noodzakelijk kwaad , 
eene beperking van magt; die staat welke juist door den dorst naar magt 
en naar vrijheid in het leven is geroepen? 

Men he^t trouwens slechts een blik te werpen op het wezen van den 
staat om zich dadelijk te overtuigen, dat de volkomen ontwikkeling van 
dat wezen nooit een gevaar^ kan zijn voor de individuele vrijheid. De 
staat is een gemeenschap van menscheh en voor mraschen ; deze zijn te 
gelijk werktuig en doel^ want iordaarin ligt de wonderbare diepte van de 
zedelijke wereld" — het zijn woorden van Stahl waarop ik mij hier be- 
roep ^ //dat de faoogere magt en orde de mensohen overal niet minder 
tot doel heeft dan doel is voor^hen." Van een alles doordringend gecag 
door den ataat over de individuen uitgeoefend « kan geen ^rake zijn ^ want 
deze hebben evenzeer een eigen persoonlijkheid als hij zelf. Ook faiin ia 
eene taak opgelegd en zij moeten die zelve vervullen. De staat die er 
zich in mengde, die een deel van deze uitsluitend menaoheltjke taak op 
zich zou willen nemen, zou niet alleen gerakea buiten zijne sfeer» welke 
i^echts de gemeenschap en niet het individu omvat, maar hij zou ook 
aondigen tegen zijn eigen organisme, hij zou zelfmoord plegen. Yerliest 



REDEYOERING. 61 

de mensch wai tot zijne menechheid behoort, B^ne yrijheid nftmelijkj dm 
boudt de staiit ook op eene Tereenigiog van menschen te zijn. 

Maar er is eene andere taak die overblijft en welke juist uit de iodi^ 
vidueie vnjheid voortvloeit De mensch heeft ruimte noodig voor «ijiie 
vrije ontwUckeling I en hij ii van alle kanten beperkt; -^ hem ia ew 
doei voorgeeobreven , en tallooze belemmeringen rijzen er op tussohen hem 
en dat doel, belemmeringen welke hij alleen niet bij magte is terzijde te 
stellen. Hij roept de vrije hulp in van anderen, en met vereenigde krach* 
ten , krachten welke zich onder aileriei vrije maatschappelijke vormen opeu^ 
baren , worden die belemmeringen althans ten deele uit den weg g^uimd* 
Maar andera blijven over, en wat meer zegt, met al het goede dat z\j 
brengt, heeft de vrije gemeenschap zelve nieuwe belemmeringen geschar 
pen , belemmeriogen die voortvloeijen uit de kracht , welke anderswillenden 
openbareQ , want de mensch kan den menach tot last zoowel als tot zegen 
ajn. Ook hierin moet voorzien worden, want nog eens zonder onbelem* 
merde ruimte geen vrijheid, geen mogelijkheid voor den mensch om zijn 
pligt te vttvullen. Daarom vraagt de mensch re^l, door Ahrens zoo juist 
genoemd: //dat wat zijn moet^ opdat iets aoders zou kunnen zijn" -^ iets 
anders; namelijk de zich ontwikkelende en naar volmaaktheid strevende 
mensch. En daarom ook noemt hij dat regt heiliy, omdat het voor hem 
mkel bevat de bevoegdheid om zijn heiligen pligt te vervuUen. 

En ziedaar dan ook het ware staatside, ziedaar de verklaring waarom 
de menech op alle trappen van beschaving den staat zoekt en verwezen-» 
lijkt; dat wil zeggen de instelling die het hem moffelyk maakt te zijn 
wat hij wezen moet; de instdling dus die vooreerst het regt handbaaft en 
voorts ook die andere belemmeringen wegneemt, welke hij noch zelf noch 
in vrije gemeenschap met anderen wegnemm kan. De staat behoort bij 
het individu ala de voorwaarde Uj het doel, als de ruimte bij het Ugi^ 
chaam: zij zi^ onafscheidelijk. 

Eene instelling, berustende op het id6 dat ik hier trachtte te ont« 
wikkelen, moet souverein zijn, zij moet dit wezen niet alleen omdat 
bet geheel meer is dan het deel> maar ook omdat het geheel nooit 
rijandig tegen het deel kan overstaan. Elke ontwikkeling van de 
gemeenschap in haare natuurlijke rigting; elke ontwikkeling dna die 

7* 



62 J. T. B n U S 

alechts strekt om voor den mensch de mogelijkheid om zich te volmaken 
roimer open te stellen dan zij tot n(^ toe was , is in het belang selfls van het 
individu, wiens regten daardoor schijnbaar worden gekwetst, terwijl omge- 
keerd, wanneer het individu door de volie ontwikkeling van zijne vrijheid de 
regten van den staat mogt verzwakken , hij zelf door die verzwakking meer 
Bchade zou lijden dan de begeerde ontwikkeling hem zou kunnen baten. 
De vraag wel eens gedaan of de maatschappij niet hooger moet worden 
gesteld dan de staat? — is er dan ook geene voor het modeme staatsregt. 
Immers in een toestemmend antwoord zou stilzwijgend liggen opgesloten^ 
dat er in den staat een regt denkbaar is, zich uitstrekkende tot de be- 
voegdheid om aan • de gemeenschap de voorwaarden te ontnemen , welke 
voor de volmaking van hare individuele leden noodig zijn. Zonder souve- 
reiniteit en eenheid van den staat is vrijheid ondenkbaar, en in zooverre 
mag men beweren , dat de oudheid , welke de staatseenheid vestigde , wei- 
nig minder voor de vrijheid heeft gedaan dan latere tijdvakken, die meer 
onmiddeilijk de regten van het individu in bescherming namen. De grootheid 
van den modemen staat ~ zegt Smitthenner — is hierin gelegen, dat 
alle onderdanen vrij en alle vrijeu onderdaan zijn. 



'tWordt tijd dat wij van den absoluten staat^ den staat bij uitnemend- 
heid» tot lager sfeeren afdalen , de sfeeren van de werkelijkheid. Het gaat de 
gemeenschap als den menscH, niet alleen dat beiden niet beantwoorden 
aan het volmaakte type^ maar zij staan er meestal op zulk een afstand van» 
dat zelfs de trekken van dat tjpe niet altijd duidelijk te onderscheiden 
zijn. Intusschen is de voorstelling , die wij ons van het type maken, nog 
altijd vrij wat beter dan de werkelijkheid, want geen tijd of hij zou, naar 
zijne eigen opvatting, veel beter kunnen zijn dan hij inderdaad is. En 
toch , op de in praktijk gebragte waarheid komt het aan , want alleen de 
uitgedrukte wil is wet en materie van deu concreten staat. Van daar het 
hoog gewigt van het historisch moment in het moderne staatsregt; het 
eischt geen stellige onveranderlijke grenzen van de staatsmagt, maar erkent, 
dat deze zich moeten wijzigen naarmate 's menschen opvatting van zijn 
levensdoel zelve verandering ondergaat. Zal de staat inderdaad zijn wat 



REDEVOERING. 5d 

hij wezen mdet, de instelling, welke het den mensch mogelijk maakt te 
njn wat hij zich voorstelt te moeten zijn, dan dient hij te groeijen met 
het individu en zijne vormen te plooijen naar den inhQud, welken hij ge- 
roepen is te b^schermen. De voorwaarden, welke hij verwezenlijkt , zijn 
de voorwaarden^ welke de mensch op een gegeven oogenbiik voor zich be- 
hoeft. Eene belemmering^ weiker wegruiming gisteren nog de tusschen- 
komst van den staat gebiedend vorderde, heet heden geen belemmering of 
kan zonder staatshulp worden opgeheven. Naar mate het individu in kracht 
toeneemt , vallen er staatsbemoeijingen weg , maar worden er ook nieuwe 
geboren, omdat elke periode van ontwikkeling hare eigen bezwaren met 
zich brengt^ welke den staat op een terrein voeren, dat hem vroeger 
vreemd bleef. De ontwikkeling van den staat komt dus grootendeels van be- 
neden , want zij is verpligt de ontwikkeliug van het individu te volgen. 
Een kader levensvoorwaarden , hoe voortreffelijk op zich zelf» waarin het 
regtsbewustzijn van de natie niet past, is onbruikbaar. 

Men verst^ mij echter wel, want ik zou niet gaarne de gedachte op- 
wekken, dat ik de hooge beteekenis miskende^ welke in het staatsregt 
aan de politiek toekomt. De ouden verdeelden hunne wetenschap in phy- 
siek, ethiek en politiek, en die verdeeling blijft nog altijd, altbans voor 
het staatsregt, de meest passende. De concrete staat is het uitgangspunt , 
het physieke element ; de ethiek is het doel , en de politiek staat tusschen 
beiden ala wetenschap der middelen om dat doel te bereiken. Geen poli- 
tiek verdient dien naam, welke het ethisch elemeut uit het oog verliest. 
Zij let op het bestaande, maar zij let ook op hetgeen worden moet; het 
eerste is de materie die zij te bewerken heeft, het laatste de ideale vorm 
waarin die materie zich ten slotte zal moeten, oplossen. Zij beweegt zich 
nooit buiten het bestaande, maar ook nooit verliest zij zich daarin. Zoolang 
haar eenig streven blijft voor de individuen de mogelijkheid om vrij te 
zijn grooter te maken dan tot nog toe, is zij op den goeden weg, en in 
dat streven ligt niet enkel opgesloten het wegnemen van belemmeringen 
die reeds bestaan , maar ook het zorgen , dat andere belemmeringen , die 
men ziet opdagen, vermeden worden; ook zelfs het tegenstreven van elke 
eenzijdige rigting in de volksontwikkeling , welke blijkbaar op een meer 
onvrijen toestand moet uitloopen. De politiek is volgens de diepzinnige 



M J. T. B U U S 

aitdrakking Tan Dahlmann, yezondkeidsleer i niet h«t gaoeseB b haar 
taak, — daarvoor zorge het individu — « maar het ioheppeo vaa de moge^ 
lijkheid om gezood te blijven. 



Het modeme staatabegrip is niet aonder iavloed geblevea ook op de oot^ 
wikkeling van het volkenregt. De denkbeelden van de ouden , die oaaat 
hon eigen staat geen anderen erkenden met dezelfde aouvereine regten aie 
vraarop zij zelven aanspraak maakten, werden in hat nieuwe Europa oiet 
dan moeijelijk overwonnen, te moeijelijker omdat de begrippen vao de 
Germanen hieromtrent met de romeinsohe vrij wd overeenateoidea. De 
staten stonden later wel niet meer als vijanden tegenover elkaar, maar 
toch hoogstens als koele, onverschillige vreemdelingen. Het voikenregt 
beoogde niet veel meer dan eene soort van marktpolicie : bolaingen vermq- 
den, den grooten weg zooveel mogeUjk openhoudm voor het vrije verke», 
hierin bestond de hoofdtaak. De gedachte dat er behoefte zou kunnen 
bestaan aan vriendschappelijke zamenwerking kwam naaaweUJks op» al- 
thans zij bleef schier geheel onbevredigd. Maar de besofaaving kon op 
den duur geen rust hebben met die gedachte: het individu ia sinds lang 
door de gtaatsgrenzen heengebroken , en naar mi^ hij zich meer buiten 
die grenzen bewoog naar die mate werd ook het beaef ieyendig«r» dat hq 
voor zijne volkomen ontwikkeling aan de krachten van aen enkeien staai 
niet genoeg heeft. Hij streeft naar medewerking daar buiten, en terwiji 
hij dit doet, zoekt bij instinctmatig weder naar hetzdfde gezag, dat de 
voorwaarden moet verwezenlijken die hij voor zijn vrije ontwikkeliog 
behoeft. Aan eene volkomen bevrediging van die behoefte valt oiet te 
denken , want de volken-gemeenschap blijft in eik geval eene hoogst oft- 
volkomene; — maar het id^ van die gemeenschap treedt toch meer en 
meer op den voorgrond en leidt tot zamenwerking van souvereine stateo 
in eene mate waaraan vroeger niet werd gedaeht. Vooral aan het inteT'- 
nationale privaat- en strafregt is die nieuwe rigting teo goede gekomeo» 
en van daar de allengs boogere beteekenis, weike deae in oos Jiedeadaagaoh 
volkenregt innemen. 



I' I ■ 1 ■ I 



REDEVOERING. 55 

WftDneer het doel dat ik met het voorgaande betoog voor oogen hadj 
niet geheel werd gemist, dan zal Het na altfaans wel overbodig zijn de 
keuze van het onderwerp dat ik behandelde , nader te regtvaardigen. Men 
begrijpt ligt dat het mij met de uiteenzetting van het moderne staatsbe- 
grip niet om een meer of minder juiste definitie te doen kon zijn. Niet 
die bijzaak heb ik willen ophelderen , maar wel dit , dat er in dat modeme 
staatsbegrip een hoofdbegiuBel ligt opgesloten, een ziel, en daarom ook 
een regel voor hem die tot het onderwijzen van het staatsregt geroepen 
wordt. De leeraar kan naar mijn qpvatting vdlig zijn weg vervolgen, zoo- 
lang hij deze groote waarheid voor oogen houdt: nVie staat is een levend 
arganisme, bestemd om de bereiking van het menschheidsdoel mogelijk te 
maken/' Ik kan niet op al de beginselen wijzen y welke in deze enkele 
h^ofdstelltng liggen opgesloten, maar wil ten slotte toch drie groote 
resultaten noemen. 

De staat is een levend organisme, en de wet van zulk een organisme is 
die van ^eleidelijke ontwikkeling. Geen grooter vijandin van revolutie dan 
de natuur : patiens quia aetema » is zij geheel vreemd aan die drift van den 
menschelijken geest, welke met vernietiging van tijd en afstand, dadelijk 
hat doel wil verwezenlijken dat hem voor oogen zweeft. Tijd en afstand 
zijn natuurlijke bezwaren : de mensch kan ze overwinnen , maar ze niet 
straffeloos voorbijzien. Geen sport te verwaarloozen op den langen trap 
van ootwikkeling ; ^ geen schrede voorwaarts te zetten voor dat vaste 
bodem is gewonnen waarop de voet veilig rusten kan; — geduldig vooft 
te spinnen aan de gegevens van elken dag, hoe moeitevol die taak ook 
aij; — voor aUes het verband te handhaven tusschen het gisteren en het 
heden , omdat dit verband de eerste voorwaarde is van het leven , — zie- 
daar de wet van het oi^anisme en dus ook de wet van den staat. Die 
wet te hebben miskend is de groote zonde geweest — zij het ook de zeer 
vergeeflijke zonde — van de achttiende eeuw, althans in Frankrijk. Zij 
aanvaardde eene reuzentaak , zonder te onderzoeken of hare krachten bere- 
kend waren voor die taak; zij vei^at dat er natuurlijke proportien bestaan 
tusschen het individu en den staat» welke nooit strcdSeloos worden uit het 
QOg verloren : en wilde met slecht materiaal een grootsch gebouw stichten , 
eeae zeer ontwikkelde gemerasdiap met zeer onontwikkelde individuen. 



56 J. T. B U U S 

van alle onmogelijkheden de oamogelijkste. Van daar de teleurdtelling ; 
van daar die drift om in het verledene terug te gaan, welke faet opvol- 
gend tijdvak kenmerkte; van daar die schijnbare reactie, welke inderdaad 
toch ook vooruitgang was^ zoo zeker als het uitdiepen van den grond tot 
ontblooting der fundamenten, reeds deel uitmaakt van het opbouwen. 

De staat is een levend organisme , en de wet van het organisme is ont- 
wikkeling; hier gestadige ontwikkeling , want de staat is geene physieke 
inaar eene zedelijke persoonlijkheid , en deze blijft zich ontwikkelen tot 
dat de volmaaktheid bereikt is, dat wil zeggen altyd. Oeen waarheid 
wordt meer algemeen erkend en minder algemeen behartigd dan deze. Al 
schijut ook vaak het tegendeel, de mensch is uit zijn aard een behoudziek 
wezen. De orthodoxie van de staatkundige partijen is groot, ook van de 
liberale. De partijen kunnen zich hare beginselen , voor zoover die werkelijk 
te vinden zijn , schier niet anders vo(M*steIIen dan in den vorm van bepaalde 
resultateu. Deze worden nagejaagd, met hartstogteiijke voortvarendheid 
meest, maar eens verkregen ook veelal vastgehouden als uitdrukking van 
eene volkomenheid / die zij toch inderdaad niet uitdrukken. Van daar een 
groot gevaar: terwijl de heerschende meerderheid rust en berust in haie 
overwinning^ ontwikkelen zich de denkbeelden van een jonger geslacht en 
komt dat aldra met eischen te voorschtjn , welke door eene klove van het 
bestaande gescheiden worden, alleen omdat men aan het bestaande niet 
heeft voortgearbeid. Elke klove nu lokt eene revolutie. De menschen zijn 
ook in dit opzigt kinderen: zij loopen het eene oogenblik te snel^ omdat 
zij in het ander te ver achter bleven. Liever dan dat voorbeeld op te 
volgen lette men op het woord van Proudhon, niet minder behartigens- 
waard omdat het komt van den grooten scepticus der negentiende eeuw: 
de vrijheid heeft alles geschapen, maar ook alles weder vemietigd. Als 
de godheid der ouden verslindt zij onophoudelijk liare eigen kinderen. De 
vrijheid is verloren zoodra zij in aanbidding voor hare eigen scheppingen 
nederknielt. Wachten wij ons voor die zelfvergoding F 

Eindelijk dit : de staat is een levend organisme en als zoodanig slechts 
gebonden aan de wetten van zijn eigen bestaan; geen menschelijke wille* 



RBDEVOERING. 57 

kenr regelt «jne grenseo^ Misficbien klaagt meD over dit resolUat en aoa 
meD venre de voorkeur geven aan een ander, dat de gelegenheid open« 
stelde in elk bijzonder geval duidelijk te constateren wat de staat behoorfe 
te doen en wat hij behoort te laten. Men denkt met schrik aan de over- 
magt van het staatsgezag , welke vooral in onzen tijd eene onweerstaanbare 
18 geworden, en vraagt met angst naar gren^en» duidelijk afgebakende 
grensen , en te getipc naar eene hoogere magt in staat om aan die grenzen 
wacht te hoaden en le zoo noodig te verdedigen. Wehiu^ dit stceven is 
i|del, waot de staat is niet alleen magtig, maar ook souverein^ Kr ie 
eene dwiogende kracbt, welke de individuen noopt zieh te bewegen binneft 
de hmi gestelde grenzen» imar de staat is feitdijk vrij, sleohts gebondeit 
aan de stem van zijn eigem geweten. Daarin ligt het gevtar , maar daarin 
ook het verhevene en de grootheid van het staatsregt. Het is daarbij 
niet enkd te doen om de ker van het staatsv^rmogen , niet enkel om 
BtBai»*wefeMdimp , maaor ook om BtaatA-maraal , en wel om moraal hei 
meest. 

Toch bestaat er een waarborg. Het doel van den staat is de vrijheid 
der individugn mogelijk te maken , en die individueD zijn te griijk ^ regt^ 
streeks of zijdeliBgs, de dragers van het staatsgezag. Zij zondigen dua 
tegen zieli z^v«n wanneer zij dan staat tot zonde verleiden en hem bren** 
gen op faet gebied wmt de individuen vrij moeien heersdien^ Zookng 
dus in het staatsgezag het bewustzijn van de eenheid spredLt, ie wel 
dwaling mogdijk, maar geen opzettdijk verkorten van de regten der iik« 
dividneD* Doeh ~ en ziedaar de groote onvolkomenheid ^ slechts zeev 
zelden kmmen wij de eenheid verwezenfijken ; meest altijd moeten wij ons 
tevreden stelleh met dat wat de eenheid meest nabij komt, namelijk de 
meerderheid. Oeen ooodiottiger verschijnsel dan de zucht om die onvdi» 
komenheid, waarvoor geen geneesmiddel bestaaftr tot grondslag te maken 
van een gebeel politiek stekel, en die zucfat openbaart zich reeds daar, 
waar men dltijd de r^ten van meerderheid en van minderiieid tegenover 
elkander stelt. De meerderheid op zich. zelve is niets, want al de vegteo 
die sij uitoefeat , bezit f^ slechts als vertegeirwoordigstef van de eenheid , 
de i^leen soirrepeine magt. Men^ segge niet^ dat ik hier eene sf^tsvondige 
onderscheiding maak, want die schijnbare spitffvond^heid is hat resum^ 

8 



58 J. T. B U U S 



alle staatsmoraaK Het individa is veilig tegen de overheeraching van 
den staat zoolang het geweten van de eenheid elk besluit van de meer- 
derheid leidt 



Edel Groot Achtbare Heeren Curatoren dezer Hoogeechool. Ik ben het 
vooreerst en allermeest aan uwe voorspraak verschuldigd , dat ik heden 
een ambt aanvaarden mag, in aanzien ver verheven boven hetgeen ik 
vroeger in mijne eerzuchtigste oogenblikken ooit voor mij zelven zou hebben 
durven droomen. In de eerste plaats zij daarom ook aan u mijn opregte 
dank voor zoo groote onderscheiding toegebragt. Vergunt mij intusschen 
er bij te voegen , dat de gedachte , welke mij op dezen dag vodr alles 
vervult, niet die onderscheiding geldt, maar enkel de zware verpligting, 
welke ik te gelijk daarmede op mij neem. Ik denk er aan hoe dikwijls de 
voortreffelijksten uit Nederland de plaats hebben ingenomen , welke thans voor 
mij openstaat^ en met eerbied en ontzag beklim ik een leerstoel, welke 
vroeger en later tot den luister van deze Hoogeschool zoo magtig heeft 
bijgedragen. De gedachte dat het nu mijne taak wordt den arbeid van 
die groote voorgangers te vervolgen, zou inderdaad afschrikwekkend zijn, 
had ik daarbij niet dezen troost, dat de leerstoel van het staatsregt te 
Leiden zijn roem misschien nog meer dan aan wetenschappelijke verdiensten , 
verschuldigd is aan de beginselen welke daar voorgestaan en den moed 
waarmede die beginselen verdedigd werden. De zaak van regt en van 
vrijheid krachtig te hebben verdedigd , ook dan wanneer deze schier overal 
elders te vergeefs naar voorspraak omzag; elh despotisme te hebben be- 
streden, op welke wijze dit zich ook openbaarde: 't zij in de practijken 
van het volkenregt, 'tzij onder democratische vormen» 'tzij als vreemde 
overheersching y hierin ligt de beste titel, de grootste roem, de schoonste 
luister van dezen leerstoel. Welnu voor die zaak van regt en van vrijheid 
gloeit ook mijn hart en in dien strijd tegen elk despotisme gaat ook mijne 
ziel op. Ik zal reeds veel hebben gedaan voor de toekomst van mijn vader- 
land, wanneer ik er in mpgt slagen liefde maar vooral eerbied voor de 
vrijheid — want het mangelt meer aan eerbied dan aan liefde •— in bet 
hart der jongelingschap over te planten. 



REDEV0ERIN6. 59 

Hooggeleerde Heerenl Ik zal u wel niet behoeven te verzekeren, dat 
ik het een zeer gewigtig voorregt acht aan mijne nieuwe betrekking ver- 
bonden, dat zij mij in uwen aanzienlijken kring eene plaats verzekert. 
Ik zou er meer tegen opzien die plaats in te nemen , wanneer ik bij mijn 
vroeger verblijf in deze stad niet reeds van velen onder u hooggewaardeerde 
blijken htfd mogen ontvangen van welwiiiendheid en van vriendschap zelfs. 
Ik bid u mij die vriendschappelijke gevoelens te bewaren en ik hoop er in 
te slagen die ook van anderen te verwerven voor wie ik in meerdere of 
mindere mate nu nog een vreemdeling ben. 

In de eerste plaats geldt mijne bede u, hooggeschatte medeleden van 
de regtsgeleerde faculteit, vrienden van vroegeren en lateren tijd^ u vooral 
Vissering , dien ik bij elk gewigtig keerpunt in mijne geschiedenis op mij- 
nen weg terugvind en wien ik met meer warmte maar met meer dringende 
aanbeveiing tevens te gemoet kom, naarmate de levenstaak die voor om 
beiden is weggeiegd, inniger zamenvloeit. Met groote ingenomenheid en 
volkomen vertrouwen voeg ik mij bij u allen, want uwe sympathie^ mij 
vooral in den laatsten tijd zoo overtuigend gebleken, is mij een zekere 
waarborg dat een zelfde geest onzen gemeenschappelijken arbeid zal be- 
sturen. Het is van nu af aan mijn ernstig streven de groote belangen van 
onze kleine gemeenschap naar vermogen te bevorderen. Wilt gij mij in dit 
streven door uwe vriendschappelijke medewerking steunen. 

Onder de personen wien ik dank verschuldigd ben voor de welwillend- 
heid waarmede zij mij aan deze Hoogeschool ontvingen » zou ik niet gaarne 
u onvermeld laten, hooggeleerde Cock. Gedurende eene lange reekB van 
jaren stond gij aan het hoofd van het onderwijs» dat nu aan mij wordt 
toevertrouwd ; jaren die zich door heel wat wisselingen op het gebied der 
staatkunde keumerkten. Ik mag niet hopen, dat de beginselen welke ik 
bij mijn onderwijs wensch te volgen^ uwe volkomen goedkeuring zuUen 
wegdragen, maar ik yerwacht toch met eenig vertrouwen^ dat ook gij uw 
zegel zult hechten aan de hoofdgedachte « die mij daarbij leiden zal en 
welke ik nog zoo even trachtte te. ontwikkelen^ want die gedachte is geen 
andere dan deze: de waarheid onpartijdig zoeken en ze onbeschroomd uit- 
spreken. Mogt gij ., in een gelukkigen ouderdom getuige van mijn arbeid » 
de ervaring kunnen opdoen , ,dat ik het vitam impendere vero althans eer- 

8* 



eo j. T« B n u s 



Kjk en opregt blijf nastreveo, daii zal, ook bij gioot versehil van ineigt, 
rxwe sTinpathie mij aeker volgen. 



Vergeeft het mij, mijne heeren, wanneer in deze oogenblikken , nu i 
geheel vervuld moest zijn met de schoone toekomst welke mij hi^ geopend 
wordt^ mijne gedachten tooh telkens naar het verledene terugvrtjken. Ik 
kan mijne aanzienlijke betrekking aan deze Hoogeschool niet aanvaarden, 
of met weemoed denk ik aan de betrekking, welke ik daarvoor moest 
opofferen, met weemoed aan den kring, dien ik verlaten heb. Men kan 
het leven van NeSrlands grijze hoofdstad geen twee jaien hebbra medege- 
leefd, of de sombere voorstellingen , die mra van verre wel eens van hare 
toekomst mogt gevormd hebben , verdwijnen. Daar waar naast mo rijke 
materiele hulpbronnen zoovele intellectuele kraohten zijn overg^leven, is 
de kiem van verdere ontwikkeling niet uitgeroeid, al wordt ook door een 
zamenk)op van omstandigheden haar groei een tijdlang bdemmerd. Ook 
Amsterdam vraagt sleehts i^dat wat zijn moet, ispdat icfts ancters zou knn« 
nen zijn"': ruimte voor zijne bedrijvigbeid ; wordt die verkregen, dan ook 
zal ~* hiervan beii ik ^ker ^ de geoonde kem, in die edele stad over- 
gebleven> al hare innerlijke kracht openbaren. 

Mijne Heeren Siudenien van de re^tsgeherde faofdteitl Mek groote in* 
genomenhdd wend ik mij eindelijk tot u> die hier mijne todcomstige leer- 
Hngen veitegenwoordigt. Ik houd het er voor, dat overal in Nederland 
66a zelfde geeat de studerende jongelingscfaap beeielt, en eene gelukkige 
ervaring van twee jaren heeft mij geleerd wat wrj van die jongdittgschap 
te wachten hebben. Ik kom tot u met de leveadige begeerte om mtjn bt 
aan het uwe te verbinden , om al de krachten waarover ik te besohikken 
heb aan de bevordering van uwe studi^ dieostbaar te maken, om het 
vertrpuwen dat mij bierfaeen ri^ zooveel mogelijk te regtvaard^gen > dat 
wil zeggen om zooveel mogelijk nuttig te zijn voor u. Steunt '^j mijoe 
poging^n daartoe , want zonder dieii steun Uijft al mija erbeid ijdeL Geeft 
gij mij die vriendscfaap terag^ weUce i^ «ab mijne eerste >lewlingen mogt 
verwerven^ en waaorop ik trotsofa bm* . Dat. ona tomdiicfing verkeer zicb 
kenmerke door natunriijkheid en dpregtfaeid , weral ecbter deor d^ weder- 



REDEYOERING. 61 

njdsche sympathie, welke ik even sterk voor mij zelven behoef als ik 
geneigd ben ze weg te schenken aan hen die met mij zamenleven. 

Aantrekkelijke studien wachten ons; dabbel aantrekkelijk voor mij als 
ik bedenk, dat het vooral uit uw midden is, dat Nederland in eene reeds 
aanstaande toekomst de mannen zal kiezen, welke het tot leiding van zijne 
hoogste beiangen behoeft. Oij weet nu hoe ik denk over de taak, voor 
die mannen weggelegd; hoe ik innig overtuigd ben dat het daarbij nog 
oneindig meer dan op wetenschap op moed en op deugd aankomt. Dien 
moed en die deugd aan te wakkeren, ziedaar wat mijn hoofdstreven zal 
zijn, eu dat streven nioet slagen wanneer ik u brengen kan tot een eigen 
overtuiging en te gelijk tot eerbied voor de vrijheid. Want waar eene 
waarachtige overtuiging woont daar woont ook de moed om ze te verde- 
digen, en waar men de vrijheid eerbiedigt daar leeft ook het besef, dat 
alleen langs den weg der zelfbeheersching die begeerlijke vrijheid te ver- 
krijgen is. Door deugd tot vrijheid! laat dit onze leuze zijn. 

I. h. g. 



\ 



DE WAAEDE DER ERVABING AAN HET ZIEKBED 



VOOR DE 



BBOBPBNING DER GENBE8KUNDB. 



REDEVOERING 

TER AANVAARDIN6 TAN HET H006LEBRAARSAMBT AAN DE H006B 

SGHOOL YAN LEIDEN 

DEN 23«i« SEPTBMBER 1864 

UITGESPROKEIf 



DOOB 



D«. J. C. G. EVERS. 



BDELGKOOTACHTBABE HEERBN CURATOREN DER LEIDSOHB 
HOOGESCHOOL. 

WELEDELGESTRENGE HEER SECRETARIS VAN HET COLLEGlfi 
VAN CURATOREN. 

HOOGGELEERDE HEER RECTOR MAGNIFICUS, HOOGGELEERDB 
HEEREN PROFESSOREN, ZEER GEACHTB AMBTGENOOTEN. 

EDEL ACHTBARE HEEREN, AAN WIE HET BESTUUR VAN DEZB 
STAD , OF DB HANDHAVING DES REGTS IS TOEVERTROUWD. 

WELEDELE ZEERGELEERDE HEEREN DOCTOREN DER VERSCHIL- 
LENDE FACULTEITEN. 

WELEERWAARDE HEEREN LEERAREN VAN DE GODSDIENST. 

WELEDELE HEEREN STUDENTEN AAN DEZB HOOGESCHOOL. 

BN VOORTS GIJ ALLEN, DIB DEZE PLEGTIGHEID MET UWB 
TEGENWOORDIGHEID VEREERT, ZEER GEWENSCHTB TOB- 
HOORDERS I 



jyOfschoon de geneeskunst^ in den strikten zin des woords, alleen be- 
//teekent de kunst om zieken te genezen , heeft evenwel de wetenschappe- 
iflijke geneeskonst altoos zich ten taak gesteld en moeten stellen om zich 
4^tot biologie te verheffen en de gansche leer vftn het menschelijke leven 
i^in zich op te nemen. Sedert de oudste tijden, toen de geneeskunde 
is^allengs uit de handen des volks in die der priesters overging en door deze 
ii^aan de artsen werd overgedragen , is het eene soort van heilige overle- 
i^vering gebleven , dat zij de som van alle weten nopens den mensch' moest 
ifomvatten, en ofschoon de uitgebreidheid der taak tot verdeeling van den 
i^arbeid dwong en tot splitsing der in den aanvang ^ne en ondeelbare 
i^wetenschap voerde, is echter dat streven naar eenheid nimmer onder- 
«^drukt geworden/' 

9 



66 J. G. 6. EVERS 

Deze woorden van Virchow, Duitschland^s geniaalsten geneesheer, drok- 
ken krachtig de waarheid uit, dat de wetenschap, die de studie van den 
levenden mensch tot onderwerp heeft^ een is^ dat die eenheid^ van de 
oudste tijden af instinctmatig beseft , nooit uit het oog verloren mag worden 
en dat zij in den geest des geneesheers als een beginsel diep moet inge- 
drongen zijn. In dieael£de woorden wordt echter te gelijk verkondigd de 
noodzakelijkheid , dat, wijl de omvang van arbeid te groot is voor eenen 
enkelen arbeider , het arbeidsveld verdeeld moet worden onder verschillende 
groepen van werklieden. Door diezelfde woorden wordt faet groote feit 
bevestigd, dat wat het woord geneeskunde in zich sluit en het doel der 
kunst uitmaakt^ is: het genezen van zieken, 

Voor dat de splitsing der eene en nit haren aard ondeelbare wetenschap 
in meerdere vertakkingen plaats greep, was wel in het oog van allen de 
geneeskundige wetenschap een en dezelfde met de biologische^ doch was 
deze aan gene geheel ondergeschikt. Wel werd er aangenomen^ dat de 
leer des levens eenmaal doorgrond , als van zelve den weg ter genezing 
zou aanwijzen; er werd zelfs meermalen gepoogd, om tot de ware ge- 
neeswijze te geraken door dergelijke leer uit enkele beginselen af te lei- 
den en te construeren: wel werden er levensverschijnselen aan een bepaald 
onderzoek onderworpen^ met het doel om hetgeen bij den zieke werd 
waargenomen op te helderen door de kennis van de oorzaken dier ver- 
schijnselen; maar van eene afzonderlijke behandeling der biologie was 
geen spraak ; Jboogstens werd ontleedkunde ak aiK>nderIijk voorwerp van 
studie beschouwd. 

De bidbgie» die, aldus veroordeeld tot het fipelen eener eiidergesdvikte 
kI, een eigen Bel&tendig bestaan miste, S^^S* s^^^s ^^ ^^ leibnd 
der geneeskunde^ met kngeame ea wankelende schreden vooruit. Het 
ontbrak haar aan atoffelijke hulpmiddelen ^ aan methode en aam beoere*> 
naars. De gewigtige ontdekkingen , die in het einde der v<mge eeuw op 
het gebied der natuur- en edbeik^oiciige wetenfiGhftppen plaate ^repeo , het 
deel dat de geneeskundigen daarin nanmi , de pogingen om ze , even ak 
altoos het ge^al was> over te bapengen <op het gebied der geneeflkunde, ^ 
pogingen die, eveA als al de ^venge^ wel mislukten, nurnr tooh «iniie* 
klaar bewezen welk eene ruime toepassing van haar op het gebied dbr 



RSBBFOBRING. «T 

pbjBiolo^ koD gciKiaakl vmdm; ^ waren aoo vele oonsakw» wier ai^ 
nenwerkiiDg etndigde met de beoefeniog der eigenlijke biologische wetMp 
aiHiappen van de zuiver practiflch geneeakundige af te scheideiu Voegt 
daarbij den invloed der veeivuldige Btelsels , in dien tijd telkens onstaando^ 
am eeme korte poos te heerachen en dan weder te gronde to gaan» va& 
Biown, Brottssais en van de .Natuur-phik)6(^hen , die allen wapenen hij- 
eensochten zoo ter verdediging als t^ aanval nit het> toen z^er nog niet 
groote» arsenMl der physiofegie» en gij ault u kunnen voorsteUen, hoe ook 
dk sbrijd het sijne UA de splitsing heeft bijgedragen. 

Bovenal werd aij bevisarderdy toen de groote voordeelen in het oog viih 
leo> welke reeda bij de eerste schreden op dien nieuwen baan wurea ver^ 
krc^en. Voor het eerat sedert eeuwen voelde de physiologie zich bevrijd 
van de banden, waarmede de geneeskunde haar omknelde. Voor het 
«erst onthev^n van bet juk, dat ha»e echouders plagt te drukken, haalde 
zij vcij adem, beproefde te ataan en ziet, zij stond niet alleen aonder 
hulp ; zij kon zelfs loopen en ging met onverwachte snelheid in de goede 
ware rigiing vooruit» De methode, die zij volgde, was die welke Bacon 
geschetst en welke tot rigtsnoer had gestrekt aan de ontwikkeling van 
adtronomie^ physica en cbymie. De atof, welke zij, nadat zij zi(^ vui 
dea zieken meoach had afgewend, voor zich zag liggen^ was de geheele 
levende natuur. Aan arbeiders ontbrak het haar toen niet meer. De 
vrijgelatene was weldra door een tai trawanten omgeven, zij hief trots op 
hunnen arbeid eerlaag het hoofd dmhoog» en zag met zeker minachtend 
medelijden op hare voocmalige v^grijsde meesteres neder. 

Sedert sijn de mllsn omgekeerd: de biologie voert den boventoon m 
poQgt de geneeskunde aan zich te onderwerpen. Die poging, missdiien 
in het «^eirokkene te xegtvaardigen , zou ^ter , indien zij thans gelukte , 
faet gevolg na zich akpen , dat het practische doel der geeneeskunst voor 
het grootste gedeelte vwviel. Hiet is daarom, dat ik op dit gevaar uwe 
aandacbt wensch te vestigen en wil traohten te betoogen, dat het alleen 
kan worden afgewend door vast te houden aan de stelliflg» dat de 
eigenlijke geneeakiinat tot g^rondslag heeft de «rvaring aan 
b«t ziekbe<d. 

Qet ligt niet in mijne bedoeling, bij het verdedigen van mijne atelling, 

9* 



68 J. C. G. EVERS 

de bewering vol te houden, dat de eenbeid der geneeskundige weten- 
schappen moet worden prijsgegeven, en dat alleen de practische rigting 
met eenzijdige bekrompenheid moet worden gehuldigd. Hij in wien dit 
gevoelen zou kunnen opkomen , laat staan wortel schieten , wbre stellig ten 
eenemale onwaardig om van deze plaats het woord te voeren : integendeel , 
800 iemand, dan ben ik overtuigd, dat hij alleen geneesheer in den volsten 
nn des woords kan zijn, die van zijne eerste wetenschappelijke opleiding 
af geheel doordrongen is van de waarde der biologische kennis, dat hij, 
dien Hufeland den priester van de heilige vlam des levens noemt^ het 
wezen van het leven zooveel mogelijk moet kennen en de sto£Pen moet 
opsporen, welke die vlam hoog en helder kunnen doen flikkeren^ dit alleen 
wensch ik te betoogen, dat aan de eenheid het doel der geneeskunde niet 
mag worden opgeo£Perd^ dat de practische geneeskunde haren eigen bodem 
bezitten, hare eigene methode volgen, uit haren eigen kring van waar- 
neming de reden van haar doen moet ontleenen, en dat haar oordeel, 
waaruit haar handelen voortvloeit, vooral zich gronden moet op hetgeen 
binnen dien kring werd waargenomen en beproefd. AIs zuivere wetenschap 
bekleede de geneeskunde eene plaats^ al is het eene betrekkelijk kleine^ 
op het gebied der biologie; als practische kunst^ die dagelijksche en dade* 
lijke toepassing eischt, beware zij hare zelfstandigheid , ontwikkele zij zich 
onafhankelijk en houde zij steeds het oog op haar doel gerigt. Heeft split- 
sing van den arbeid voor de vordering der wetenschappen dit voordeel 
gehad, dat de beperking van het veld besparing van kracht en daardoor 
meerder en naauwgezetter beoefening van elk deel ten gevolge had; was 
hieraan de groote vlugt te danken in de laatste jaren door zoo vele weten- 
schappen en ook door de biologische genomen, bij het zich oplossen in 
eene andere heeft geene wetenschap ooit baat gevonden. Fligt blijve het 
dus voor de beoefenaars van elke wetenschap , de zelfstandigheid der hunne 
te handhaven. Ook op de geneeskundigen rust de zorg om de grenzen 
hunner nuttige wetenschap te verdedigen tegen de aanmatigingen harer 
zusters. Dan eerst zal de geneeskunst zich in de biologie mogen en moe- 
ten oplossen, wanneer deze het toppunt harer ontwikkeling zal hebben be- 
reikt; wanneer de wetenschap van den gezonden en zieken' mensch een 
geheel zal zijn geworden, en de kunst van genezen zich zal bepalen 



REDEYOERING. 69 

tot het toepassen op elk individueel geval van de lessen der voltooide 
biologie. 

De biologische wetenschappen toch, die zich tot voorwerp hebben gesteld 
het leven te bestuderen , omvatten zoowei de ieer van den zieken , als van 
den gezonden mensch. Weinig takken van menschelijke kennis zijn er, 
die zich met deze in uitgebreidheid en waarde van onderwerp kunnen 
meten; weinig, die zoo vele brounen van waar genot voor den beoefenaar 
ontsluiten. Bepaalt die wetenschap tot de studie van den mensch alleen- 
lijk , en gij hebt voor u een veid , rijk aan vragen , rijk aan onzekerheid , 
rijk aan stof voor onderzoek. Een microcosmus in den macrocosmus, de 
schepping in het schepsel terugkaatsend » overal en onophoudelijk aan den 
invloed der buitenwereid onderworpen, en steeds op haar terugwerkend » 
ontstaat de mensch uit eene voor het oog onbeduidende cel, die^ als door 
hoogere, verstandelijke kracht gedreven, zich ontwikkelt^ zich splitst, zich 
met nieuw gevormde vereenigtj organen bouwt, passend voor de verrig- 
tingen welke zij te vervullen hebben, die organen weder te zamen bindt 
door middel van het zenuwstelsel, het middenpunt waarin het denkvermo- 
gen zetelt, terwijl dat denkyermogen opgewekt door de uiterlijke waarne- 
ming der natuur, het waargenomene tot vruchtbare begrippen verwerkt, 
en zich de magt eigen maakt om de buitenwereld te beheerschen, zoo als 
wij thans overal op onzen aardbol aanschouwen^ waar tijd en ruimte door 
'smenschen scheppende kracht worden overwonnen. Na te sporen de ge- 
heime raderen die dit geheel in gang houden , — te onderzoeken , hoe het 
eene verschijnsel op het andere volgt, hoe de eene reeks van feiten de an- 
dere op dit uitgebreide veld kruist; hoe uit schijnbaren strijd de grootste 
eenheid voortspruit, en alles zamenwerkt tot hetzelfde doel, — • uit te vor- 
echen , hoe de cel zich splitst , vervormt en met den vorm van inhoud ver- 
andert; hoe de doijerstof op de cel werkt, welke stoffen zij aan deze afgeeft 
en hoe de teruggeblevene de vatbaarheid erlangen om andere cellen te vor- 
men ; hoe uit de millioenen wisselingen door beider wederkeerige werking 
te weeg gebragt, het geheele organisme te voorschijn treedt; hoe dat ge- 
heel» ondanks wijziging van vorm in den loop d^ jaren, toch zijn grondtype 
behoudt ^ - welke aan zich zelven uiterlijk gelijk blijft^ terwijl de stofdeelen 



TO J. a 6. KTtHS 

die het zamensteUeii er oDophcmdelijk komra, wisselen en verdwijDeii; hoe 
daarbij de zelfstandigheid der onderdeelen bewaard wordt, terwijl zvl tevens 
medewerken t^t een doel : hoe daar verrigtingen plaats grijpen , waarvan 
de oveiige wereld geene wedergia aanbiedt; hoe.een hooger begiQeel zich 
Bchijnt te openbaren , die dit alies r^ert , het behoudt , maar ook somwy- 
len het vernietigt ; — rooveel behoprt er tot heC gebied der biologie. Vo^ 
daari>ij, dat het zoo fijn zameDgeetelde organieme voortdurend in aanm- 
king met de buitenwereld , steeds blootgesteid aan allerhande echardeiijke 
invk>eden^ niet aitoos en op alle punten wedrstand kan bieden aan dcn 
vijand, door wieD het belaogd wordt, dat daardoor zijne verrigtiDgen ii 
meerdere of mindere mate gestoord^ zijne werkzaamheid vermindwd en 
zijne voortduring bedreigd worden; dat de levensvorm, welken men ge- 
woon is ziekte te noemen, ontstaat en> zal het organisme biyfven bestaan 
en aan zijn doel beantwoorden , moet verbeterd worden: *^ welk eene 
nieuwe taak spruit hierait voor de wetenschap voort, die nn faet ootatean 
der ziekte moet verklaren^ hare oorzaken opsporen en hare werkiiig ont- 
eijferen , ja hiermede niet tevreden , het ziekteproces moet pogen te oot- 
leeden en aantoonen^ op wdke wipe het organisme ondersteund behoort 
te worden in zijne pogingen om het gestoorde eveftwigt te herstellen, en 
de middelen daartoe heeft aan te wtjzen. 

Dit alles is de roeping der leer des levene. i>at adj faaffen bouw Mg 
niet voleindigd heeft, dat zij eerst den eersten steen beeft gelegd^ en 
vtreinig meer dan den voorraad van materiaai heeft bijeengebragt , waiuroit 
het geheel eenmaai zai wordon epgetrokken^ verwondere niemand. De 
enmetetijk lange taak en het betrekkelijk korte tijdperk, faetwelk verii^, 
sindB de menschheid tot wetenschappelijk bewustzijtt ontwaakte, mogen tot 
verontschuldiging dienen^ zoo de levensleer niet aan ^ hoegste dschen 
voldoet. De spreuk, in moffnis voluisee sai esf, heeft ^j evenwel niet tet 
hare leuze genomen. Niet tevreden niiet 4^t willen, wanhoopte z^ niet 
aan den eindelijk gelukkigen 'iritshig van haar pogen. Slke miskkking 
vms vDor haar een prikkel tot een veniiettwd en kraehtiger indringeQ in 
de geheimen der natnuf; wanft deze, die aan hare kii^ereQ DQoit het 
loon van volbardenden en veratandig besteden arbeid oDitfaoudt , die hxm 
«de dorst naar weten inboezen^t , hen tot onderzoekeii opwekt en op ik 



RBDEVOSRINe.. It 

wyee QQopt aan bamie hoogere bestemming te beantwoorden , gaf meerma- 
Im toe aaa den drang en ontslaijerde menige verborgenheid. Voor den 
t^ echter, waarop alle onthuld zullen zijn en het geheele gebeim des 
lewns geopenbaard , sal de geneeekunst niet kunnen rusten op de biologie 
on zal de verhouding tussohen beide eene blij ven van wederkeerig dienst- 
en bulpbetoon. Van oplossing der eene wetenschap in de andere kan 
vroeger geene spiaak zijn. Wel is daartoe de poging langs verschillende 
wegen beproefd , wel werd dan eens met open vizier de empiriscbe genees* 
kimde aangevailen, wd werd haar dan weder bedekteUjk het onweten* 
adiappelijke harer methode verweten, en was ook bij hare krachtigste 
vmrstanders de erkentenis algemeen , dat zij op de biologiache wetenschap- 
pen, de phjsiologie en pathologisohe anatomie behoorde te kunnen steu- 
nen en daar den vasten bodem zou vinden , welke haar op haar eigen 
gebied bleef ontbrekeu. Ook werd het ongenoegzame der overgeleverde 
kennis door ieder toegegeven, en verwonderen zal het n niet dat die 
bekentenis den ouden weg verlaten en physiologie en patfaologische ana- 
tomie als de grondslagM deed aannemen voor de practische geneesknnde; 
maar de gevolgen vaai dat alles lieten zich niet wachten. Wilt gij die 
vernemen, veroorlooft mij dan de volgende r^elen uit een werk van onzen 
tijd over de gescbiedenis der geneeskunde aan te hal&x. 

//Hoe helderder stralen het licht van onzen tijd op de pathologie werpt, 
io^voor hetwelk wij met regt aan de nieuwe school dankbaar moeten zijn^ 
^des te donkerder sohaduw rust op het gebied der therapie. Het is waar, 
^ook hier heeft zij de onde geneeskunde op hare grondvesten doen wan- 
^kelen, heeft zij de receptenschrijverij beperkt en de dwaling der causale 
9Ga rationele therapie volgens hypotbetische indicatien aan het licht ge- 
«^bragt, maar in de plaats van de eerste gaf zij het nihilismns^ in plaats 
»wa de laatate de empirie in hare meest vormelooze gestalte, en de the- 
//rapie w«rd een chaos, een uitvloeisel van eene luim, van het toeval of 
//van het vertwijfelend nietsdoen. ^ Het nihilismus ontstond van de eene 
pvqde uit het anatomisch construeren van ziekten, en van daar het onge* 
//loof aan de werking vw geneesmiddelen op de verandering der structuur; 
//van de andere zijde was Jiet een gevolg van de volstrekte onbekendheid 
imet de werkingsvrijza van geneesamiddelen. Daar men nu eenmaal vrijen 



72 J. G. 6. EYBRS 

i/teugel aan empirie en proefneming laati zoo kan men toch met empiriach 
i^ongekende middelen, welke men geen last heeft om in hanne werkingeo 
»te onderzoeken , niets doen , en daarom doet men liever niets. — Uit be- 
i/ginsell — Dat noemt men de beginselvoile (principieile) eenheid der phy« 
//siologische geneeskunde op de tberapie overbrengen. Men laat de zieken 
^aan henzelven over, handelt expectatief; — dat leert den physiologischen 
/trgang der ziekte kennen, zonder dat die door invloeden van buiten ge« 
i^stoord worden. Of men werkt ook diaetetisch, idiodiaetetisch , volgens 
//de beginselen der theorie van stofregeling , en geeft , als zwakte de over- 
i/hand neemt , op de manier van Brown , prikkelende middelen. Meer 
/rconsequente personen beperken den werkkring des geneesheers alleen tot 
^de prophylaxie, de hygiene^ zoo als Moleschott en Oesterlen» die, let 
iywel, een werk schreef over geneesmiddelen « met het doel om hunne 
«fwerkeloosheid te betoogen, en Forster die de geneeskunde in die der 
isfwetenschap , en in die der groote menigte verdeelt. — Bij eene andere 
^partij, van welke Wunderlich als de hoofdvertegenwoordiger kan worden 
//beschouwd, is het bewustzijn aanwezig, dat er behoefte is aan hulp der 
//kunst; hier echter ontbreken ook de middelen om ze aan te wenden, 
//en daar de oude grondslagen der rationalistiek niet meer deugen , bUjft 
//alleen een symptomatisch en empirisch toevalUg handelen over." 

Dit tafereel schetst misschien met te sombere kleuren den bestaanden 
toestand af , het karakteriseert dien echter juist. Algemeen toch is de 
klagt dat in de therapie scepticisme en nihiUsme heerschen. De te vroeg 
aan de wetenschap ontrukte Schrant besprak in zijne te dezer plaatse 
gehoudene rede, die twee schaduwzijden der nieuwere geneeskunde en 
zocht de oorzaak van het verschijnsel daarin, dat de kUniek te veel in 
handen was geraakt van geneeskundigen , die beter anatomen dan thera- 
peuten waren. Het feit door Uhle en Wagner ter loops in hunne alge- 
meene pathologie vermeld, dat de burgerlijke geneesheer zich in onzen 
tijd bijna geheel aan de bearbeiding der wetenschap onttrekt, heeft mis- 
schien eenen dieperen grond dan zij vermoeden; waarschijnlijk gevoelt die 
arts instinctmatig , dat op de vruchten zijner studie geen acht zou worden 
geslagen in eenen tijd, waarin men alleen de werkzaambeid van hen de 



REDEYOERING. 78 

aandacht der geleerden waardig acht, die op een geheel ander standpant, 
het biologische of anatomisch pathologische ^ staan. 

Maar , hoor ik mij tegenwerpen , wiit gij dan de ervaring aan het ziek* 
bed^ die/ naar uwe eigene erkentenis ons slechts eene ongenoegzame ken- 
nis verschaft, al stond haar de overlevering van eeawen ten dienst, als 
den bodem aanprijzen, waarop de therapie moet rusten, en niet veeleer 
de pathologische anatomieP Is het beweren van den grooten Rokitansky 
dan ongegrond , die zegt //dat zij het fundament moet zijn , van het ge- 
neeskundig handelen , ja , dat zij alles bevat wat er van positief weten en 
van den grond van dat weten in de geneeskunde gevonden wordtP" En 
worden die woorden niet door twee algemeen geachte schrijvers over alge- 
meene pathologie zonder verzet of afkeuring tot de hunne gemaaktP Gold 
in de wetenschap nog het gezag van beroemde namen , dan zou tegenover 
de twee laatste^ dat van Griessinger kunnen geplaatst worden, die ver- 
klaart dat de tijden voorbij zijn, waarin de pathologische anatomie de 
alleenheerscheresse was in de pathologie. Maar het stellen van autoriteiten 
tegenover autoriteiten is altoos een ongelukkig wapen , en daarom zij het mij 
geoorloofd een oogenblik bij dat beweren van het hoofd der Weener School 
stil te staan, en te gelijk met de eischen der pathologische anatomie die 
der pathologische histologie^ eigenlijk een harer onderdeelen te beschouwen. 

De pathologische anatomie heeft zich ten taak gesteld, het opsporen 
der structuur-veranderingen , welke het menschelijk organisme^ gedurende 
den tijd dat het door ziekte getroffen is, ondergaat, en onderzoekt die 
veranderingen in alle hunne tijdperken en gestalten. Ter harer eere zij 
gezegd^ dat zij die taak met voorbeeldeloozen ijver^ geduld en talent heeft 
volbragt , en dat waarschijnlijk zeer weinige , voor het oog naspeurlijke 
wijzigingen aan hare aandaoht ontsnapt zijn. Niet tevreden met de groote 
resultaten die ze verkreeg, heeft zij het microscoop gebruikt, om nog die« 
per in het wezen der structuurverandering door te dringen, en rijk was 
ook hier de oogst, welke de onvermoeide arbeid harer werklieden in hare 
achuren bijeengaarde. Hier deed zich zelfs voor het eerst weder het ver- 
schijnsel op^ dat eene poging gewaagd werd om de feiten, op het biolo- 
gische en pathologische gebied verspreid, tot elkander te brengen, en ae 

10 



1i I. G. «. I?S&8 

tot een gehael te verhindea. Zeker ib in weiQige wetensGhappea zoowsi 
in zoo korten tijd geleverd. 

Hare groote vooruitgang geeft haar echter op zich zelf nog geen regt , 
om op de heerachappij op geneeskundig gebied aanspcaak te fflakea* Dat 
reigt moet in den aaid der zaak gelegen z^ en daaroiede is de vordering 
in strijd» Vooreerst is het eene onnaauwkeui^igheid wat RokitBasky be- 
weert, dat er geen positief weten in de geneeskunde bestaat^ hetwelk niet 
MD pathoiogische anatomie zijnen oorsprong zou te danken hebben. Er zijn 
ziekt^oestanden» wier her^tel in den regel door den geneesheer uitkracht 
van het weten, dat hij uit zijna ervaring put^ moet verkregen wordea, 
toestanden ter wier verklaring , of genezing de pathologische Anatomie uiets 
heeft bijgedragen. Ik herinner u slechts de behandding der tusschen- 
poozende koortsen en der chlorose. Noamt gij dit geen positief weten, 
dan bestaat er geen positief weten in de practische geneeskunde en de 
pathok)gische anatoniie heeft dan ook geen^ reden om op haren invloed op 
dat weten roem te dragen. Daa ook, en dit ia het klemmende van het 
betoog, waarmede ik het vermelde bewecen bestrijd, tigt het boiten dea 
aard dier weteoschap om tot gromdalag te dienen voor het geneeskund^ 
weten. 

Ware het levend organisme aan eeae machine gelijk, en bestond het 
verschil slechts in eene veel fijnere mate van zam^instelli^g , daii zou 
Rokitanskjr gelijk hebben; want zoo eramaal het mechanismet de beweeg- 
kraoht en de beleediging gekend waren , dan zou ook eike belemmering 
in den gang der machine onderscheidenlijk kuonen aangewezen worden, m 
het herstel van het bedorveae zou kunnen worden ondernomen. Maar het 
bvend organisme» ofschoon in sommige opzigpten met leen hoogst zaoien- 
gestekl werktuig vergelijkba£ur^ is daarom notg zoodaAig werktuig nid;, de 
beweegkracht , welke het bezielt, is niet van buiten aangevoerd; zij zetelt 
ia het organisme niet op eene plaats, vanwaar het zijiie werking verdeeit 
over het gehtel, maar iu ieder zelfs het kleinste stofdeeltje; i^ kan dos 
niet als in onee machines regtstreeks vermeerdeiid of vernunderd worden; 
het herstellen vmi het beschadigde geschiedt evenmin onmiddellijk ^ maar, 
zeer enkele gevaUen van zeer mechaniachen aard uitgcKzonderd ^ altooa mid- 
deilijk door het organisme zelf ; de arts helpt het alleen aan de middalen 



REDBVOERirf&. n 

ter gmmngf en hei organisme verwerkt die en wendt ze aaa tot herstoL 
Dit 6etk stoiyijken aard der heleedigiog lan dns niet worden besloten 
tot de kennis der middelen , welke de natuur behoeft tot berBtel 

Wat de anatomie i» voor de physiologie ^ is de patbologische anatomie 
wor de patbdogie : beide laatste kunnen zond^ de beide eerste ter nara^ 
wernood bestaan. Kunnen wij ons geene leer des levens denken^ die niet 
tevens de levenBorgaaen ieat, evenmin kunnen wij ons eene patliofegie 
voorBtellen , die niet kennis neemt van de atructuurveranderingen der deeiea, 
Beide phyBiologie en pathologie hebben behoefte aan de anatomie, maar 
de feiten die onder het gebied dier wetenschappen vallen^ sijn van ecmeB 
geheel anderen aard dan de anatomische. Het doel dat bij den bouw 
beoogd werd, kan eerst uit de waargenomene vmigting worden gekend; 
de storing der vemgting , die door de veranderde etmctuur wordt te weeg 
gebragt, kan eerst door de waarneming aan het ziekbed worden geleerd. 
Waarom^ zoo een voorbeeld moet gekozen worden, bij gastritis vomitus 
ontstaat^ verklaart de veranderde structuur evenmin, als zij leert hoe in 
eenig geval ontsteking moet worden behandeld. &n de bouw^ en de 
verrigting, en de storing der verrigting, en de genezing levoren reeksen 
van feiten op^ die ieder afzonderlijk tot het gebied van verschillende tak- 
ken der wetenscfaap behooren , takken die onderling ontelbare punten nm 
aanraking hebben^ die elkander niet missen kunnen in hunne ontwikke- 
ling, en alle in e&ie wetenschap de biologie te zamen smelten^ maar 
waarvan geen enkele regt heeft om te beweren, dat hij de andere 
beheerscbt. 



Te bejammeren is het zeker, dat de hoop door zoo velen gekoesterd, 
gebleken is ijdel te zijn , en dat het vooruitzigt , alsof uit den vooruitgang 
der biologische wetenschappen , die der practische geneeskunst reeds nu 
noodwendig zou vdgen, te leur is gesteld. De hooge vlugt, door de eerste 
genomen , zou dan ook door deze nagevolgd zijn , en zeker zou de genees^ 
heer dan met luchtiger hart de woning betreden van velen^ die hij nu aan 
hun onverbiddelijk lot moet overlaten. Mag hij echter daarom wanhopen 
en , door zijne teleurstelling verbijsterd , zich in de armen werpen der blinde 

^ 10* 



J 



76 J. G. G. EVERS 

empirieP Of moet, hij ontevreden op eene kunst^ die hem de gewenschte 
selfvoldoening niet geeft, zich kort en goed van haar afwenden^ en zijne 
dorst naar wetenschap en kennis aan eene andere bron lesschen, die over- 
vloediglijk voor hem stroomtP ZuUen de biologische wetenschappen nu 
voor hem hoofdstudien worden , en zal hij zich getroosten de zieken aan hun 
lot over te laten, terwijl hij hen bedriegt door den schijn van handelen aan 
te nemenp Zijn verstand zal hem weerhouden van ruwe empirie: zijn 
geweten zal hem verbieden lijdelijk af te wachten, waar slechts handelen 
eenige kans van slagen kan opleveren; en zal hij dan niet van zelf genood- 
zaakt zijn zijne toevlugt te nemen tot de resultaten , om het even of die 
vele of weinige zijn, welke de ervaring leert dat hetzij als geneesmiddelen « 
hetzij als geneeswijzen de zieken kunnen helpen of hun lijden lenigenp Hij 
zal toch wel de voorkeur geven aan een klein resultaat boven geen resultaat 
hoegenaamd. 



De ondervinding leert dus , dat de practische geneeskunde , zoo zij al 
niet is achteruit gegaan, toch geen gelijken tred heeft gehouden met 
de studie van de leer des levens, en dat de illusien die de artsen van de 
hulp van deze gekoesterd hebben , groptendeels in rook zijn verdwenen. 
Die minder gelukkige uitkomst heeft twee oorzaken. De eene leerden 
wij reeds van nabij kennen. Het was de verwachting, dat de ontwikke- 
ling der biologie die der practische geneeskunde zou ten gevolge hebben, 
welke echter, hoewel,. gelijk wij erkend hebben, niet geheel ongegrond, 
op dit oogenblik niet verwezenlijkt worden kan. De andere oorzaak is 
gelegen in de zwarigheden, welke het onderwerp zelve oplevert. Waar 
de berg der moeijelijkheden te steil scheen voor den regten weg, heeft 
men ztjpaden trachten te effeneu; toch is langs die zijpaden de top niet 
bereikt. De arbeid aan diejpoging besteed is niet verloren gegaan; want 
andere wetenschappen hebben er bij gewonnen, voorshands echter heeft de 
geneeskunde van die voordeeIen| weinig genoten. De zwarigheden moeten 
in al haren omvang worden aangewezen , omdat juist zij het zijn , die door 
haren aard geenen anderen weg aan de geneeskunde te volgen overlaten, 
dan dien der ervaring. 



REDEVOERING. 77 



Het schijnt zoo gemakkelijk ziekeo te genezen , iedereen is meer of min 
in die kunst beJdreven. De geheele kunst schijnt daarop te rusten» dat 
hetgew hielp voor den lijder a en b, ook c en d en alle overige door 
gelijksoortige ziekte aangetast, zal moeten helpen. Dit is eene veronder- 
atelling die noodwendig waar is , zoo alie omstandigheden gelijk zijn ; maar 
is de wijza. waarop c, d en de overige ziek zijn^ gelijk aan die van 
a en b? Waarschijnlijk niet, want de eene mensch verschilt van den 
ander , ieder is dus ook op eene andere wijze ziek ; want dezelfde oorzaak 
kan, als zij op een -^erschillend ligchaam werkt, moeijelijk hetzelfde ge- 
volg te weeg brengen. Het verschii zal wel klein zijn en afnemen naar- 
mate de oorzaak krachtiger werkte, en de personen welke zij trof, meer 
op elkander geleken , maar het zai , al is het een minimum , blijven be- 
staan en noodwendig invioed uitoefenen op het verloop der ziekte en op 
de uitwerking der aangewende middelen. Stel d^is dat eene en dezelfde 
oorzaak en wel eene krachtige , bv. het pokgift , a, b, c, d en de overigen 
getroffen had , dan zoudt gij verschil van ziekteverloop bij allen zien , ver- 
scbii zoo groot, dat soms de eene blijft rondwandelen , terwiji de ander 
bezwijkt, een derde zeer erg ziek is, en andereu weder minder. Het 
middel nu onder welks gebruik , zij die gemakkelijk herstellen , beter wor- 
den, heeft kans van voor een krachtig middel te worden gehouden, dat 
Onder welks aanwending de erger aangetaste bezwijkt, loopt gevaar van 
als oorzaak des doods te worden beschuldigd. Maar ais nu toevallig 
hetzelfde middel bij allen gebruikt is, welk oordeel is dan over zijne 
kvacht te vellenP De vraag, die ik nu doe, herhaait zich dagelijks^ 
eii zonder hare juiste beantwoording is aan het vaststellen van regelen tot 
het behandelen van zieken niet te denken. De onzekerheid begint dus 
reeds hier, zij neemt toe, zoo gij bedenkt, dat niet alleu onder dezelfde 
omstandigheden van den aanvang hunner ziekte af hebben geieefd, en dat 
verschil van omstandigheden op het ziekteverioop, misschien eenen groote- 
ten invloed uitoefent , dan het aangewende middel. Dan vereischt dikwerf 
eene ziekte in het begin eene geheele andere behandeling, dan nadat zij 
eeoigen tijd geduurd heeft, en wordt ook daardoor de waardering der 
geneeskracht van een middei bemoeijelijkt. Daarbij komt nog dat gedu- 



y 



1» X C. a ElTBfKa 

rende het lijden aan de eene ziekte er zich andere kunnen ontwikkelen, 
die de berekening^ op hare beurt komeir verstorra. Het v^en ntn hdt oor- 
dml is diis op verre na zoo gemakkalijk niet als men denkt. Maar na i» 
tot voocbeeld eene gemakkelijke heikenbare ziektevorm gekozeo ; neemt nv 
eene andere die moeijelijk te herkenBen is , die aan eene menigte* oorzakeo; 
zijn ontstaan te danken beeft , ooraaken waarvam eokele' langeQ* tijd> , andeni 
sleohts zeer kort op het organisme hebben gewerkt^ mMr dte .grezamenlijfc 
dat organisme reeds laog en l^Uengs in een lijdenden toestaiid hebben ver** 
plaatsty totdat eindelijk onder de werking der laatste de ziekte tot fet* 
meele aitbar8ting komt, en gij zult de moeijeKjkheden zien toenemen es 
u verwonderen , dat er in dien chaos nog eenige orde kai» doorschemeren. 
£n nu komt bij dat alles nog die groote moeijelijkheid'^ dat de lesBen 
van het verledene niet altoos: vruchten dragen , die geheel genietbaar zijpp 
voor het tegenwoordige geslacht, en dat de ervaring elden verkregen niet 
altoos hier steek houdt Want ofsdioon die mensch zijne zelfstandigh^ 
tegenover de buitenwereld in aekere mate handhaafl, aoo ia hij toch aan 
haar in menig opzigt onderworpen, rigten zich s&ijne zeden en gewoonten 
naar de plaats waar, en h^t tijdperk waarin hij leeft, en veioorzaken dat 
zijn ziekzijn verschilt naar de plaats die hij bewoont, en* het tijdstip 
waarop hij leeft. 

AI deze zwarigheden -^ en haar aantal ware Kgt te vergroeten, — Kg^ 
gen op het pad de& geneesheers opeenge^oopt. Hij moet ze uit den weg 
raimen en, meer dan men vermoeden zou, heeft hij dit in den k)op dar 
tijd^n gedaan. Hier kwamen hem noodwendig- rijne biologisohe gtudidB 
te pas. Van enkele wijzen van ziekzijn , leerde hem al spoedig de erva- 
ring^ dat zij op bepaalde organen invloed uitoefenden , de verrigtingen van 
deze stoorden, en daardoor weder storingen in andere gedeelt?en van hel 
organisme te weeg bragten. Het verband tusschen die gebeurtienisBea 
werd hem door de physiologie aangetoond; de pathologische anatomie lichtte 
hem omtrent de plaatsge;grepene weeflBelverandering iv; (/nsschen de ver^ 
schrJBselen der ziekten, de functioneela en de materie@fe storing^ bestond 
eene vaste evenredighdd , hij vormde daaruit een organisch geheel^ dat 
hi} vafn andere kon afscheiden, en kreeg eenen grondslag voor verdfefe 
vergelijking. Van andere wijzen van ziekzijn, die bij aan geene male» 



RBDEVOERlNe. 79 

riwle storiQgeo kon verbiiideQ» za^ hiij, dat zij gepaard gingen met een 
wei&ig afwisaelQiiden groep vaa «^rBchijaselefi ; ook hior werden hem w^ 
dar ^tmtm g^eveH» waaraan hij eich vast kon houden, ter waardering 
vtt zijne geneeawifze ; eindelijk hebben oorzaken , die alleeu en met over-* 
wegende kraeht werkea^ invloed genoeg op het organisme om het in eene 
SQkeure bepaalde rigtii^ te veranderea , en ziektevormen op te wekken , die 
Wel door bet indivkiueele zijn gewijzigd, echter niet zoo dat zij, zeer 
wkele geviJien uitg^ezonderd , aan het oog van den ervaren arta ontsnap- 
peii; ook daar ontmoet hij dus gevallen voor vergelijking en proefheming 
vatbaar. Die grondslagen voor vergelijking zijn dus ter zijner beschikking, 
eene watomische, eeiie symptomatische en eene aetiologische. Die grond^^ 
slagea zijn niet door acherpe grenzen van elkander afgescheiden , het ge- 
Ued van den eenen grijpt meermalen in dat der andere; zij hebben ^chter 
eene imate van eigenaardigheid die veroorlooft daarin de verschilleade vormen 
van het ziekzijn huone plaats aan te wijzen; altoos met dat voorhehoudy 
dftt euiverder ioennis verplaatsiog, veroorlooft^ dat de aAagenomen vorm 
niet de wet maaac den regel vaatstelt, en bij nader onderzoek door andere 
kan wordfOB vervangen^ dat die vorm siechta door het verstand veronder* 
ateld wordt, doch ^derdaad geene realiteit heeft^ en zijn bestaan alieenlijk 
verdieht wordt, ten einde m den chaos eenige orde te brengen. Dit mid- 
M, al heeft het nu en dan aanleiding tot verkeerde begrippen gegeven 
m! de ontologie , dat schrikbeeld der weteaschappelijke geneeskunde , doea 
ontetaaii, lieeft vruchten gedragen; want zonder dit scheiden, splitsen, 
bigeenbrengen en rtmgschikken der verschijnselen en ziektevormen waren 
attle geneeskvindige kenois onmogelijk geweest. Het waa en blijft een 
hulpmiddel, dat wel onvolkomen maar toch onmiabaar is. 

Het herkennen van de ziektevormen en van haar onderscheid onderling 
18 het eerefte wat den arts te doen staat, de eerate atap op den weg der 
emring. De waarneonng aan het ziekbed levert het voorwerp, dat ge« 
kend <Boet weirden en noodwendig is dit de grond van alle geneeskundig 
wet€9i. De hei^enniDg is echter niet voldoende, de zieke vordert genezing 
en deze kaB aiieen rusten op hetgeen de ervaring leerde, dat in gelijk- 
Mortige gevtdien hulp aanbragt en, eoo de ervaring hieromtrent geeae 
^ei4iekl 'kan geven^ op naauwkeurige, maar om den aard der zaak voor- 



80 J. C. G. EVER8 

zigtige, proefneming. De geneeskracht der diaetetische en pharmaceati- 
sche middelen kan op geene andere wijze aangeleerd worden, dan door 
vergelijking van hunne werking, wanneer zij in gelijksoortige toertanden 
worden aangewend. Noch hunne scheikondige zamenBteiling , noch de uit- 
werking, welke zij te weeg brengen, zoo zij op den gezonden mensch of 
op dieren beproefd worden , kunnen iets meer dan vermoeden aaa de hand 
doen over hunne waarschijnlijke werking in concrete ziektegevallen : het is 
hier weder de ervaring aau he( ziekbed die beslist en in laatste instantie 
het vonnis velt over iedere aprioristische uitspraak. Niet dat daarom dia 
scheikundige zamenstelling eene onverschillige zaak is ; vroeg of laat kan 
zij de rcden der waargenomene geneeswijze verklaren en reeds nu kan zij 
daaromtrent eenig begrip doen vormen; niet dat de proeven op menschen 
en dieren moeten worden nagelaten en van geenerlei invloed mogen zijn 
op ons oordeel: integendeel, zij kunnen licht en veel licht verspreiden 
over het ervarene^ zij kunnen dit in verband brengen met physiologische 
waarnemingen en zij kunnen aanleiding geven tot nieuwe reeksen van proef- 
nemingen bij zieken. Het belang , dat aan het ziekbed behartigd wordt, 
is te gewigtig, dan dat niet alle hulpmiddelen zouden worden te baat 
genomen , om hetgeen uit zijn aard duister is tot klaarheid te brengen. 

Tot nog toe heeft het der wetenschappelijke geneeskunde niet mogen 
gelukken de werking van zelfs een enkel geneesmiddei in eene gegevene 
ziekte volkomen te verklaren , en toch bezit de geneeskande middeien , die 
tegen bepaalde ziektegevallen met eene groote mate van zekerheid kunnen 
worden aangewend en het blijkt Jbicrdoor ten duidelijkste , dat de klinische 
ervaring de grondslag kan zijn, waarop de geneeskunde zich, al is het 
onvolmaakt, kan ontwikkelen. 

Het zij mij geoorloofd nog eenige oogenblikken hierbij stil te staan. 
Immers, als de biologische wetenschap slechts een flaauw licht doet opgaan 
Qver de wijze , hoe eeu geneesmiddel op het zieke organisme werkt , dan 
kan haar. op dit oogenblik althans, de verpligting niet worden opgelegdj 
om eene volkomene geneeswijze of een zeker werkend geneesmiddel aan 
de hand te doen, en moet dit voor alsnog overgelaten worden aan de 
klinische ervaring. Wel meende men meermalen eene juiste verklanng te 



REDEVOERING. 81 

hebben gevonden omtrent de werking van eene of meerdere geneesmiddelen 
(tf geneeswijzen ; maar meestal streed zij met de feiten en kwam alleen 
met het stelsel overeen en viel te gelijk met het stelsel in daigen : zeld- 
zaam bestond zij in een redelijk pogen , om de onderzochte reeks der wer- 
kingen , welke een geneesmiddel ondergaat en op zijn beurt laat ondergaan , 
van het oogenblik af^ waarop het in het organisme komt^ totdat het dit 
verlaat^ in verband te brengen met het proces van genezing; en veelai 
mislukten die pogingen ten gevolge van leemten in ons weten^ die eerst 
geheeld moeten worden, voor dat aan het welslagen kan gedacht worden. 

Als voorbeeld moge strekken hetgeen met de ijzerpreparaten, ten opzigte 
van hunne aanwending in- de chlorose , is gebeurd. Het is een onomstoot- 
baar, door de ondervinding bewezen feit, dat zij in deze ziekte binnen 
eenen betrekkelijk korten tijd^ op zeer weinige uitzonderingen na^ herstel 
te weeg brengen. Van de uitzonderingen op dien regel zijn de meeste 
oorzaken bekend, zoodat, wanneer het geoorloofd ware van eene wet te 
spreken, zoolang nog enkele uitzonderingen op den regel, welken die wet 
formuleert, bestaan, men het voor eene geneeskundige wet zou kunnen 
houden, dat men met ijzer de chlorose geneest. Nu toont het scheikundig 
onderzoek van het bloed van bleekzuchtigen ^ dat de hoeveelheid ijzer, 
welke het in den toestand van gezondheid bezitten moet, verminderd is. 
Er is dus een te kort aan ijzer in het bloed van de bleekzuchtige ; gij 
geeft haar ijzer^ vult het te kort aan en de ziekte verdwijnt. Zoo schijnen 
alle schakels der keten , die tusschen het gegeven middel en het verlangde 
reaultaat liggen, te zijn gevonden; maar — de treurige ontdekking komt 
achteraan. De chemie vindt, dat dezeifde hoeveelheid ijzer, welke het 
organisme behoeft, ook in de dagelijks gebruikte Voedingsmiddelen aanwe- 
zig is en als overschot met de facaalstoffen wordt uitgeworpen: de ver- 
klaring dat het te kort aan ijzer door het geneeskundig toegediende ver- 
goedt wordt» vervalt dus; want het te kort kan opgeheven worden» zoo 
het organisme slechts opneemt het ijzer, dat het dagelijksch verwerpt. Er 
schuiit dus een geheim achter de werking des ijzers en dat geheim is tot 
nog toe niet geopenbaard. 

Aan alle die zwarigheden is» zoo als daareven gezegd werd, de moeije- 
lijke en' langzame vooruitgang der kunst van zieken te genezen toe te 

11 



88 i. C G. EYBRS 

schriJYeQ ; g^ hebt m van JOiader bij geaieo eo u is aangetoood , hoe aUeen 
doGt ervarliig aan hat siekbed, op dit oogeDblik, aan hftre gedeeltelijke 
verwijdedDg kan worden gedacht. 

Zoo bUjkt dan ook ait al het aangevoerde , dat de geaeedpinde ^ al 
moet aij uoh op dit oogenblik^ en waarachijnlijk in de eeratvolgende eeu- 
wen, eerst Iragzaam volmaken^ toch geen anderen, daa haren eigm&k 
weg kan gaan» en dat die ia gelegen op het gebied der ervaring, en wel 
der ervaring ara het ziekbed, Er ia aangetoond , hoe de biologie nog niet 
heeft voldaani en eorst^ na verloop van vele eeuwen« zal kunnen voldoea 
aan de verbaaend groote eischen aan haar gesteld , wier opfiomming alleen 
genoegzaam was, om de waarheid van ons beweren aan te tooiira. De 
t^enwoordige toestand der geneeakunde bewijat , dat de voorbange pcging 
om nu reeds de vruchten van den arbeid van latere eeuwen te wiUen go- 
nietoD , en die daarom de grondalagea der genee skunde verplaatste op biolo-^ 
gifich gehied» haren voortgang jboo al niet belemmerd dan toch weinig be« 
vorderd heeft. Uit den aard der geneeskundige feiten wevd het bewija 
gevoerd, dat zij wel de oorsaak bevatlen van dea langzamen vooruitgaog 
dezer wetenachap, dat het echter niet geoorbofd is om eenen anderra 
grondalag voor het geneeakundig weten en kunnen te zoeken» dan in die 
fi^iten zelve. Er bestaat dus op dit oogenblUL eene di^e kloof tussehea 
eigenlijke geneeskunde en hiologie : zai deze verbreed moeten worden of la 
den loop der t^den gevuld P Oas betocg leverde ook op die vcaag een 
autwoord, Te regt seide Virchow^ 4fdat het strevea naar e^ihead niauner 
is onderdrukt gewwden/' ik vc^ er dit bij, dat het nimmer zal kunnm 
wordea ooderdrukt , daar het ia beider nataur is gel^en , om eenmaal tot 
eene wetenschap te zamen te a&>eUen. Aeeds nu is de kloof op onderschei- 
deoe plaatsea gemakkelijk te overbruggen. Elk geneeskundig feit , dat o^ 
het gebied des levens vqorvalt ^ behoort dus van regtswege ook aan de bio- 
logie» diO) mils het juist waai;genomen zij^ het gaarne aanoeemt: eflta 
verklaring van Jevenfifeitefi door de bioiogie gevonden^ doet een diepea 
greep in het denken en dus ook in het handelen des geneeaheera; die ver- 
kkn^g van ievensproeessen toch geldt aeowel voor die van het aieke als 
van hfit gezoode leveo. EUc feit dus en eU&e (mtdekking op bdder gehied 



RBDBFOBRING. U 

waai^nomen en genMBkti brmgen stof aan tot dempmg der kIoof« Zij is 
diep en breed , maar Tele snijn de aardhalers en eenmJBtal zai ook hier eeii* 
heid tot stand komen. 



Mijne Heeren, feel werd er in deze ure van uw gedoid gevergd. Het 
was mij eene behoefte om op dit gewigtig oogenblik^ waarop ik dezoa 
leerstoel aanvaardj rond en open mijn gevoelen nit te spreken over dit 
gewigtig vraagpunt van den dag, hetwelk inderdaad eene levenskweatie 
Toor de geneeskunde is geworden. Ofschoon de diepstdenkenden onder dn 
artsen en physiologen deze zienswijze beginnen te deelen^ heerscht toch 
nog algemeen de gedaehte, dat de geneeskunde op eene andere wijze dan 
de door mij geschetste dch kan ea moet ontwikkelen. Het stond altoos 
en staat nog bij mij vast, dat geene andere weg daa die der ervaring aaa 
het ziekbed daartoe kan leiden» dat alleen door dien te bewandelen de 
geneeskunde hare heilzame roeping kan volbrengen, dat elke andere weg 
leidt tot niets doen of ruwe empirie, en dat het ieders pligt is, waar de 
gelegenbeid mch daartoe aanbiedt , die waarfaeid helder en liiide te ver*^ 
kondigen. Die overtuiging welke mij bezielt en sterkte geeft , acht ik miy 
verpiigt u mede te deelen, zij strekke ter verontschuidiging , aoo uwe aan* 
dacht te hng werd bezig gehouden. 



Voor 66a Qnderwerp bid ik u, mij nog eenige oogenblikken te schenken; 
het geldt mijnen te vroeg ontslapenen, zoo hoog gesdiatten voorganger. 
Ook hij was weder eene der offers dier ziekte, welke hare vergiftige piglen 
pleegt af te schieten op den arts , die haar komt bestrijden. Hij werd ge- 
troffen en bezweek. Als slagtoffer van zijn pligt, yiel hij op het veld van 
eer, dai voor den arts met geene laauwren versierd wordt. Hard was de 
slag die den achttienden Maart van dit jaar deze Hoogeschool trof^ toen dl 
Hoogleeraar J. M. Schrant haar door den dood werd ontrukt Algemeem 
werd gevoeld hoeveel aan hem gemist werd^ die door een zamenloop vm 
gunstige omstandigfaedM juist het best geschikt scheen om dezen leerstoel 

11* 



84 J. G. 6. EVERS 

te bekleeden, doch wiens levensdraad werd afgesneden op het tijdstip, 
waarin hij , in het voUe genot der mannelijke kracht , de rijpate vruehten 
van ervaring en overdenking beloofde te leveren. 

Niet alleen in ons vaderland was de naam des overledenen gekend en 
hooggeschat, ook baiten^slands waardeerde men zijne verdiensten. En te 
regt. Met voorbeeldeloozen ijver — zijne prijsverhandeling over de goed- 
en kwaadaardige gezwellen moge daarvan getuigen, — had hij van de 
ruime gelegenheid, welke het buitengasthuis te Amsterdam, onder de lei- 
ding van den voortreffelijken Schneevoogt, hem daartoe gaf ^ gebruik gemaakt 
om zich te oefenen in anatomische pathologie en microscopie. Deze beide 
wetenschappen en de physicalische diagnostiek waren voor hem studien, 
die hij met eene zekere voorliefde beoefende; daarom echter verzuimde hij 
de overige gedeelten der geneeskunde niet. AIs praktisch arts is zijn 
roem bij Leyden's ingezetenen nog steeds in ievend aandenken. Want 
altoos was zijn pogen daarheen gewend , om uit de gevondene theoretische 
feiten practische resultaten voor den geneesheer te putten: omdat hij ook 
aan zijn onderwijs de zelfde strekking trachtte te geven, was vooral voor 
de studerende jongelingsschap zijn verlies groot. Nog naauwelijks waren 
zijne leerlingen aan zijne methode gewend , of bij werd hun ontrukt. Meer 
en meer hadden zich zijne leeraarstalenten ontwikkeld, zijn schoon verle- 
den deed een heerlijke toekomst verwachten , zijn ijver en liefde voor de 
wetenschap deelden zich aan hen mede , wier leeftijd het gemoed zoo vat- 
baar maakt voor reine indrukken , en ziet , ook dit leven stortte weder 
plotseling ineen onder de slagen der verraderlijke ziekte, waaraan ook de 
meesten zijner hoorders zullen blootstaan en die welligt aan menig hunner 
rust zal verschaffen in het koude graf. 



Edel Groot Achtbare Heeren Curatoren dezer HoogeschooII Aan mij 
hebt gij de zware taak opgedragen om dien man op te volgen, in zijne 
voetstappen te treden en geneeskundigen te helpen vormen in den waren 
zin des woords: d. i. mannen die de wetenschap Uefbebben om haarzelve; 
die grootgebragt onder de strenge methode der exacte en biologische we- 



REDEYOERING. 85 

tenflchappen , geleerd hebben zoowel eigen arbeid, als dien van anderen, 
▼an een onaf hankelijk standpunt te beoordeelen , die door de studie der 
geneeskunde aan het ziekbed en door behandeling ?an zieken, onder stel- 
sehnatige leiding^ gevormd zijn tot menschen, bekwaam om zelfstandig te 
}iandelen, omdat zij onderwezen zijn, hoe door scberpen blik en juist oor- 
deel in ieder bijzonder gevai moet worden aangevuld, wat aan stellige 
gegevens ontbreekt. 

Door een praktisch geneerheer uit te kiezen tot het vervuUen van den 
openstaanden leerstoel , bewijst gij dat bij u het gevoelen levendig is , hoe 
noodzakelijk eene aan het ziekbed verkregene ervaring voor het onderwijs 
in de geneeskunde is ; bewijst gij , dat de door mijnen voorganger gekozene 
rigting uwe goedkeuring mogt wegdragen, dat het u ernst is aan de 
eischen van onzen tijd te voldoen, en gij het voor dat onderwijs aan de 
stoffelijke hulpmiddelen niet zult laten ontbreken , zonder welke dat onder- 
wijs hulpbehoevend en krachteloos blijven moet. 

Ontvangt mijnen' dank^ dat gij mij dat vertrouwen bebt geschonken en 
die eervoUe onderscheiding hebt toegekend boven zoovele anderen^ wier 
verdiensten de mijne overtreffen of althans zeker evenaren. Ik besef diep 
het gewigt der pligten, die ik heden op mij genomen heb en weet welken 
invloed door eenen ieeraar in de geneeskunde aan 's Rijks eerste Hooge- 
school wordt uitgeoefend op het algemeene welzijn. Ik aanvaard deze 
betrekking met het heilig voomemen , om mijrk geheeie zijn aan haar toe 
te wijden, en geenen beteren dank zult gij van mij verwachten^ dan dat 
ik door mijnen arbeid toone, dat uwe.keuze geen onwaardige trof» dat 
zij dezer Akademie niet tot schade of oneer strekte. 



Hooggeleerde Heeren, Hoogleeraren aan deze Akademiel Het is mij 
een waar geluk^ u, die zoo hoog in de algemeene achting staat aange- 
schreven , mijne ambtgenooten te mogen noemen. Het doel van uw leven , 
het dienen der wetenschap, het verspreiden harer vruchten en het opwek- 
ken en aankweeken van den wetenschappelijken zin bij den bloem van 
Neerlands jongelingschap , is nu ook het mijne geworden. Uwe hulp be- 
hoef ik om nader tot dat doel te komen: die hulp, ik bid het u, zult gij 



i. C. G« EVfiRS 

Bi^ ODtboffiden aan mij , die gewoon te hahdelen , waar h&t geacmdheid «a 
leven geldt , doch nog onemren in de kimat » om aan anderen haiideleQ 
te ieeren , de osderstenning 8^»r aal behoeven van rijpe ervariog. 

la ttire rijen zie ik manne&^ wier faehntpzaine hand mij eteande t»j 
mijne eerste sehrede op het pad 'der wetenaebap gedaan. Mijn daak «j 
htm toegebragt voor het goede dat nj adj scbonken. Onder a tel ik vrien- 
den mijner jeugd, die met mij hunnen dorst naar kennb laafden aan de 
btonnen , die hier zoo rijkelijk vloeijen. Zoo verre liepen onae venchiiiende 
levenebanen uiteen, dat de vriendschap meer in de herinaering dan in de 
werkelijkhad kon blijven bestaan; nu de banen elkander nadereoa» herieeflt 
de oude betrekking als van zelve en moge zij toenemen in kracht^ ter 
liefde ^an het doel, waarnaar wij gemeenschappelijk zuUea atrewn. 



Behoef ik aan *u, Mijne Heeren, Stadentm in de geneeakande aan deze 
Hoogeachool , te verklaren , dat bet mijn ijverigst atreven zal zijn om u te 
helpen vormen tot gefieesknndigen , boo ala ik u Btraks beschreef. Indien 
ik eene gemeente verliet, die ik lief had» waar talrijke medeborgers mij 
hun volste vertrouwen hadden geechonken, indien ik eene betrekki^g^ 
waarin btritengewone voorspoed mi^ streven had gekroond, verwiaselde 
voor eene , waarin het welslagen nog onzeker is , was dan de beweegreden 
van dat atlles tiiet de behoefte om in Tuimereii kring nnttig te zijn en kan 
die befaoefte op andere wijze bevredigd worden, dan door de meest onver- 
deelde toewijdmg aan qwe belangen? 

Aan mij is het opgedragen om « bet veriedene onzer wetenachap te 
ontvouwen en u aan te wijzen» hoe uit den schoot van dat verledene hare 
tegenwoordige vorderiogen ontkiemden. De algemeene ziekteleer zal ik u 
moeten yerklaren en u doen opmeiken^ hoe zij ineeasmelt Biet die des 
levens , welke eenhad beide toestanden , die van aiekte en die van gezond- 
heid , omvat en hebeerscht. Met mij auit gij den lijder bezoeken en aan 
zijne sponde de venschijnselen waamenien van het ziebBija» ze in hunne 
beteekems doorgronden en door hen pogen op te kliminaa tot het wezen 
zijn^ krankbeid. Niet altoos zal het >on8 daar helder zijii en ma^ge ga- 
ping, voor ons zoo ^ele prikkels tot hesnieiiwd cndieceoeki zuUan wij in 



REDEVOERING. 87 

ons weten ontdekken, en tocb genoodzaakt zijn otn over te gaan tot het 
beramen der middelen, welke vereiscbt worden om den zieke te berstellen. 
Moeijelijke tatk vDoizeker , . die bet verkdene en het tegenwoordige om- 
vattend, ter barer volkomene vervulling meer dan menscbelijke kracbt 
vereiscbt. 

Gij zult, ik ben daar zeker van, mij bebulpzaam zijn in bet vervuUen 
van die taak. Gij, die a wijdt aan een beroep van zelfopoffering , die 
later voor bet beil uwer medemenscben elke vreugd, elk oogenblik van 
rust , zelfs uwe gezondbeid en uw leven zult overbebben , gij zult ook bier 
de pligt niet verzuimen, die nu reeds op u rust, om u te bereiden voor 
die edele taak. Gij weet dat gij daartoe eene zeer groote som van kun- 
digbeden beboeft, die gij zonder veel arbeid niet zult meester worden, 
en zeker zult gij u aan dien arbeid niet onttrekken. 

Onbekend met de meesten uwer, bied ik u mijne bulp ea mijne vriend- 
Bcbap aan. Ons gemeenscbappelijk streven zal zijn voort te gaan op den 
baan der wetenscbap^ bare grenzen zooveel mogelijk uit te breiden. Mijne 
grootste zelfvoldoening zal bet zijn^ zoo gij, die ik nu op bet pad der 
kennis voomitgai m^ eeDHOMl daar ver sult voorbqstreven. 



SERIES LECTIONUM, 



IK 



ACADEMIA LUGDUNO-BATAVA 



HABENDARUM POST PERIAS AESTIVAS ANNI CIOIDCCCLXIV. 



FACULTAS MEDICA. 



H. UALBERTSMA, lUST. Fil., Anatomiam speciakm et practicam 

docebit, diebas Martis et lovis, horalXetX. 

Physiologiam , experimentis et observationibus ifiicroscopicis 

illastratam, diebus Lunae et Mercurii» IXetX. 

Methodum secandi cadavera, quotidie, hibemo tempore, . . I — IV. 
Cum discipulis de Anatomia et Physiologia coUoquetur, die 

Veneris, IXetX. 

G. C. B. 8URINGAR Therapiam generalem docebit, diebus Martis 

et lovis, XIT. 

Pharmacognosin et naturalem remediorum historiam, diebus 

Lunae, Mercurii et Veneris, XTl. 

Therapeuticum remediorum usum indicabit, diebus Mercurii 

et Veneris, IX. 

Doctrinam morborum singularium tradet, diebus Lunae, 

Martis et lovis, IX. 

Praxin medicam ad lectulos aegrotantiom moderabitur, die- 

bus singulis, X. 



SERIES LEGTIONUH. 89 

F. W. KKIEGEB, Theoriam disciplinae Chirargicae exponet, diebus 

Lmiae, Mercurii et Veneris, hora XI. 

Exercitationibas ' clinicis in Nosocomio academico habendis 

vacabit, quotidie, II. 

CoUegio casuali, quotidie, XII, 

Operationes chirurgicas demonstrabit , horis deinde indicandis. 
Doctrinam de morbis oculorum exponet, diebus Martis et 

Veneris, I. 

Medicinam forensem, diebus Lunae et lovis, VIIL 

A. E. SIMON THOMAS Theoriam artis obstetriciae exponet, diebus 

Martis, lovis et Satumi, VIII. 

Exercitationibus clinicis, in Nosocomio academico habendis, 

vacabit quotidie, IX. 

Doctrinam Operationum tradet, et Operationibus obstetriciis, 
tum in pelvi facticia, tUm in cadavereinstituendis, praeerit, 

die Mercurii, 

Gynaecologiae et Gynnecopathologiae selecta tradet, die Lunae^ II. 

Fraxin obstetriciam , tum in Nosocomio academico, tum in 
Folyclinico obstetricio, quoties necesse erit, moderabitur. 
I. c. O. EVEBS Fathologiam docebit , diebusLunae^Martisetlovis, I. 

Exercitationibus clinicis, in Nosocomio habendis, praeerit 

quotidie IX, 

exceptis diebus Lunae et Mercurii, VI 11. 

Folyclinico vacabit diebus Veneris et Satumi, XL 

Artis diagnosticae capita selecta exponet, die et hora deinde 
indicandis. 



L A. BOOQAARD , titulo Frofessoris omatus , Anatomiam pathologi- 

cam docebit, die lovis, II — IV. 

Anatomen generalem , demonstrationibus microsoopicis illuatra- 

tam, exponet, die Veneris, II — IV. 

Exercitiis practicis in Microscopii usu praeerit, horis audito- 
ribus commodis. 

12 



\. 



8EHIES LZGTIONUH. 



FACULTAS lURIDICA. 

B. COCE provectae aetatis causa rude donatus a ficholis habendis 

^sabit. 
L D£ WAl SDcjrolopaediam et Methodologiaiii luriBpradentiae ex« 

ponet diebus Lunae, Martis et Mercurii, ...••• hora IX. 

Iu8 Criminale interpretabitur , iisdem diebus X. 

Legem ludiciorum Criminalium tradet, iisdem diebus, ... I. 

lus Metcatorium tractabit, diebus Lunae, Martis etMerourii, XII. 
8, YISSEBING Statisticam Fatriae explicabit» diebus Lunae, Martis 

et Mercurii, XI. 

Historiam Europae diplomaticam , iisdem diebus, T. 

Oeconomiam poiiticam, die lovis^ Xletl^ 

et die Veneris, XI. 

Disputandi exercitia moderabitur , diebus et horis auditoribuB 
commodis. 
B. T. H. V. L, iu VAN BONSYAL FAUBE lus Civiie hodiernum in- 

terpretabitur , die lovia, XII^ 

die VeneriSf XTIetl, 

et die Saturni^ « XI. 

Legem ludiciorum privatorum, additis exercitationibus foren- 

sibus, diebus lovis» Veneris et Saturni, X. 

h E. GOUDSMIT interpretabitur lustiniani Instiiutumes , diebus Lu- 

nae, MartM», Mercurii, lovia et Veneris, XII. 

et die Saturni, IX, 

Digesta, diebus Lunae, Martis, Mercurii, lovis et Veneris, IX. 
Historiam luris Romani enarrabit, die lovis, Veneris et 

Saturni, X. 

Pisputandi exercitia moderabitur, diebus et horis auditoribus 
comAiodis. 

L T. BUIJS tradet ius gentium» diebusLunae, Maitis et Mercurii , IX. 

FhilosopbiAm iuris, ikdem diebus, XI. 

lus publicum, diebus lovis , Veneris et Saturni, IX. 



SERIIS LEGTIONnM. tt 

FACULTAS THBOLOGICA. 

W. A. YAN HENGBL , provectae aetatis causa , rade donatus , quan- 

tum per vires licebit, Academiae alumnis prodesse conabitur. 
L H. SGHOLT£N Tbttologiam bihlioam N. T. exponet, duce Com- 

peiicfoij a se e.dito, die Martia, . . . r . • hontXIy 

die Jovisj, » • . X«^XII, 

et die Veneris, # . X. 

Theologtam naturalem doGebit , tradenda bistcNria philosophiae 

de Deo antiqua, diebus Martis, lovis et Veneris, » . . . L 

A. KUENEN EthicamChristiammdocebit.diebusMercuriietll^eBeriBj XI^ 

et die lovis, , XII. 

Theologiam V. T. s. hbtoriam religienis Israeliticae enarrabit; 

die Lunae, X, 

et die M/^oriii, L 

Locos selectos historiae Israelitarum tractahit, die Veneris, XIL 
L 1 FBINS Posteriorem Panli ad: Corinthios epiatolam iQterpretaturua 

est, die Meioarii». lovis et Veiierts, ....... ^ • IX. 

Theologiae Practicae partem homileticam, liturgicam et pas- 

toralfon tmetabit , diehus Martis et Mercnrii ,...,... X. 

EMicitationes catecheticas et homiieticasnioderabitiDr, die Lunae , XI et IL 
De rabus practici potissimum aigumenti ottm! provectioribua 
aget, hoEft vegpertina postea indiovmdaL 
L. G. B. KAUWENHOFP, Prof. extraord., Historiam Ecclesiae Chri- 
stianae recentiorem e narrabit , diebus Lunae , Martis et Mercurii , XII. 
Encydopaediam et meihodoh^m lihedbgiae Christianae tra- 

det die Lunae, I , 

et die Martiav II- 

De vadis argomeiitis), ad historicam theologiae partem perti- 

nentibus, aget hora vespertina postea indicanda. 
Omtiombus Sacria praeerunt J. U. SGHOLTBN, A. KUENBN, 
L L PBJNsi efc L. G^ B..BAUmNHOBB, diebus et horis sibi 
et Caadidatis Thedogiae cammodiB; -^ publice disputandi 

exercitationibus , die Veneris, . « II. 

12* 



9t SERIES LEGTIONUH. 



FACULTAS DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM 

ET PHYSICARUM. 

I. TAN DEB HOEVEN Zoologiam et Anatomen oomparatam docebit, 

diebas Lunae , Martis , Mercurii et lovis , hora XI. 

Mineralogiae et Geologiae elementa exponet, diebus Lunae 

et.Mercurii, II, 

Anatomes comparatae selecta capita explicabit, diebus Martis 

et lovis, I. 

A. H. YAN DER BOON MESGH Chymiam corporum organioorum ex- 

ponet , diebus Lunae , Martis , Mercurii et lovis , . IX. 

Chymiam, quae anorganica vocatur, docebit^ iisdem die- 

bus^ XI. 

Artem pharmaceuticam theoreticam et experimentalem exponet , 

diebus Lunae et Mercurii , XII. 

Oeconomiam ruralem tradet, diebus Martis et lovis, .... XII. 
Experimenta instituendi artem docebit et Exercitia practica 

in Laboratorio moderabitur quotidie. 
Cum Studiosis provectioribus de Physiologia cbjrmica collo-* 

quetur, die Veneris, hora vespertina, V — VIII. 

G. I. YERDAM Trigonometriam planam tradet aliaque argumenta 
tractabit, quae ad Elementa Matheseos et ad Planimetriam 

pertinent, diebus lovis et Saturni, X, 

et die Veneris, IXetX. 

Stereometiiam et Trigonometriam sphaericam docebit , diebus 

Martis et lovis, VIII. 

Cinematicam et Staticam exponet; Dynamices, itemque, si 
fortasse postulatur, Calculi Integralis quaedam capita ex- 

plicabit, die Mercurii, VHI, 

et diebus Martis et Mercurii, IX et X 

Scholas paedagogicas habebit, die Lunae, hora conunoda. 
P. KAISEE Astronomiam theoreticam tradet^ dieboa Lunae, Mar- 

tis, Mercurii et lovis, « IX 



SERIE8 LEGTIONOM. 93: 

AstroDomiam practicam, iisdem diebus, hora X. 

Artis observandi exercitiis quotidie praeerit. 

Arithmeticam universalem, sive Algebram, tradet diebus 

Mercurii et Veneris, VIII, 

et die lovis, IX. 

F. L. BIJKB Physicam experimentalem docebit , diebus Lunae , 

Martis, Mercurii, lovis et Veneris, XII. 

De Physices capitibus seiectis iatius et fusius disseret , diebus 

Lunae et Mercurii, X. 

Fhysicam Mathematicam tradet, diebus Martis et lovis, . . II. 

Geographiam physicam exponet, die lovis, X. 

Exercitiis physicis practicis praeerit, quotidie. 
W. F. B. SURINGAB Morphologiam , ' anatomiam et physiologiam 

plantarum exponet , diebus Mercurii , lovis et Veneris , . . . . I. 

Phytographiam et taxonomiam plantarum docebit, diebus 

Lunae et Martis , I et II. 

(Tempore autem hibemo tantum hora I.) 
Exercitiis practicis in structura plantarum ope microscopii 
exploranda praeerit tempore hiberno, diebus Lunae et 

Martis, H— IV. 

Excursionibus botanicis praeerit tempore aestivo, die Sa- 
turni. 
D. BIEBENS D£ HAAN, Prof. extraord. , Geometriam analyticam tra- 

det, die Mercurii, III, 

diebus Veneris et Saturni, IX. 

Geometriam descriptivam, die lovis, IX, 

die Saturni, X. 

Calcolum differentialem , die Lunae, III, 

die Saturni, XI. 

Calculi integraiis partem elementarem , die Lunae , I , 

^ diebus lovis et Veneris, XI. 

Analysin algebraicam, hora deinde constituenda. 
Functionum variabilium complexarum theoriae elementa, si 
postulabitur , hora commoda. 



M SERIES LEGTIOMUIK 



PACULTAS PHILOSOPHIAB THEORBTICAE BT 
LITERARUM HUMANIORUM. 

A« BUTGERS lesajae et leremiae Vatidnia et Psalmos selectofi 

interpretabitur , dwbas Lunae et Martis, bwaPK, 

et die Mercurii, VIII. 

Linguae Hebraeae grammaticam docebit , diebus Luoae ^ Martia 

et lovis, Vin. 

Primum Saniuelia librum oursoria lectione tractabit, die 

Lunae, I, 

et die lovis, • XII. 

Antiqiiitateft Israelitarum explicabit, diebus Lunae, Martis' 

et Mercurii , XII. 

OrammaAioam Sanseritam docebit, die et horis auditoribus 
commodis. 

I. H. STUFFKEN Logicam tradet, die Martis, I, 

diebua lovis et VeneriS', XI. 

Metapbysieam dooebit, diebus Martis et Mercnrii, X. 

Historiam Philosophiae explicabit, diebus Lunae et lovis,. . XII. 
Paedagi^icftBi exponet, diebus et boris auditoribuB eom- 
modis. 
C. G. COBET interpretabitur Demosthenem eC Sophoclem , diebus 

Lunae, Martis et Mercurii, X. 

Antiquitates Romanas docebit, diebus Lunae, Martis et 

Mercurii, XII. 

Cum paulo provectioribus Antiquitatum Romanaram causa 

leget Tacitum et Suetonium, diebu9 lovis et Venoris, . . XII. 
Schoias Paedagogicas habebit diebus Martis et lovie, .... 11. 

Artem metricam tradet diebus Veneri& et Satumi , I. 

Scriptores Graecos cursoria lectione tractabit die Martis hora 

vespertina, VH— IX. 

Initia Palaeegraphiae iGrraecae candidatig Litterafrum expiieabit' 
die Satumi, IX— XI. 



SEIIES LEGTlONVtf. 95 



B. P. A. DOZY Hiatoriam ttniimwlein ^explicabit > <liobu6 iMoeit , 

MaMiB et Mercurii , hora XI. 

Varios locos historiae aevi medii et historiae recentioris ex- 

pcttiet, diebus Lunae et Mercarii, I. 

Literas Arabicas, Chaldaicas et Syriacas docebit, die lovis, letll, 

et die Veneris, II. 

Scriptorum Arabicorum locos selectos interpretabitur , diebus 

Lunae et Martis, II. 

M. DE VBlfis LiDguamLiterasqaepatrias explicabit, diebudLunae, 

Martis et Mercur ii , II. 

' Linguam Literasque patrias medii aevi explicabit, diebus 

Martis et lovis , III. 

linguam Literasque patrias saeculi XVII explicabit , die Martis , I. 

De Kngua patria pnre et elegatiter scribenda aget, additis 

exercititt practicis, horis postea constituendis. 
Carmimim medii ^^vi ititerpr^tattonem criticatn provectiores 

docebit , die Martis , VI. 

Lingaam Oothicam tradet, die lovis] , t, 

e* Vcneris, III. 

Linguam Anglo-Saxonicam et Veterem Frisicam tradet, die- 

bus et horis auditoribus commodis. 
Vocabula in iure patrio antiquo in hodierno usitata etymo- 
logice explicabit, hoa postea oonstitue nda. 
If. FBUIN Historiam Patriae tradet , diebus Mercurii , lovis et 

Veneris, I. 

Historiam Foliticam Belgii foederati docebit, diebus lovis et 

Veneris, % XI. 

W. G. PLUYGEHS interpretabitur Livii /. /. XXF et XXFI, et 

Ciceronis Caelianam diebus Lunae, Martis et Mercurii, .... IX, 

Antiquitates Graecas docebit die Martis, II» 

et die lovis, IX. 

Scriptorum Latinorum selectos locos Fhilologorum iunioribus 

explicabit, die Lunae et Mercurii, I» 

die lovis VII— IX. 



96 SERIES LEGTIONDM. 

Veteres membranas Latinas cum provectioribus tractabit, die 
Veneria, hora IX— XI. 

Disputandi exercitia publica moderabitur C. G. COBET, die 

lovis, , XI. 



p. O. VAN DER CHIJS, titulo Frofessoris extraordinarii omatos, 
Numismaticam universalem docebit, diebus et horis, qui audi- 
toribus convenient. 



C. A. X. 6. F. SICHEREB, literarum Oermanicarum Lector, selecta 
principum Poetarum Germanicorum carmina interpretari paratus 
est, simul id acturus, ut his ipsis exemplis varia Poeseos ge- 
nera explicet auditoribus. 

P. DE lONG, Literarum Persicarum et Turcicarum Lector, linguam 
Persicam et Turcicam docebit eos , qui iis operam navare velint. 



SERIES STUDIOSORUM 

IN AGADEMIA LUGDUNO-BATAVA, 



OIE XXXI M. DECEMBEIS A. CIOIOGCGLXIV. 



Id Facultate Medica 108. 

» u luridica 808. 

' a w Theologica 85. 

9 » Disc. Math. et Phys 21. 

» w Phil. Theor. et litt. Hom. . . 37. 

659. 

Praeterea in Albuai Academicam nomina Stadiosorum in Athenaeis 
stttdiis vacantium relata sunt eo consilio ut hic examina subeant et 
Doctoratum nanciscantur: 

In Facultate Medica 16. 

tt § luridica 26. 

# » Theologica 14. 

n » Di8c. Math. et Fhys — 

t it Phil. Theor. et litt. Hum. • . 6. 

59. 



1& 



DOCTORES CREATl 

m ACADEMIA LUGDONO-BATAVA , 

A DIB VraFBBRUARIICIOIOCCCLXIV AD DIEM VHI FEBRUABn CIOIOCCCLXV. 



IN FACULTATE MEDICA. 

D. 22 Aprilis. Aabt iurriaan moulin, defensa dissertatione : Over het 

bepalen Ser temperatmr en het gebruik van chinina bij typhue, 

Med. Doctor^ cum laude. 
D. 28 Aprilis. Godefried rHEODOOR adolf wolterbbrk mulleb, de- 

fensis U^esibus, Art. Cbir. Doctor. 
D. 18 Maii. Iohannes thbodorus mouton^ defensis thesibas, Artis Phar- 

maceuticae Doctor. 
P. 10 lunii. Ian willem schuit, defensa dissertatione : OntleedkunHge 

ieBchoumng der menechelijke vooretanderkiier , Med. Doctor» moffna 

cum laude. 
D. 22 lunii. Daniel iacques griot la cave, defensis thesibus, Art. 

Chir. Doctor. 
D. 29 lunii. Pjbtrus babker^ defensa dissertatione : Over reeectie van 

het elleboo^effewricht , Med. Doctor» magna cum laude. 
Eodem die. Andries kostbr, defensa dissertatione : Over den echijn- 

dood va» paageborenen en ssyne behandelinp, Med. Doctor, magna 

cum laude. 
D. 80 lunii. Aart iurriaan moulin, defensis thesibus, Art. Obst 

Doctor. 
Eodem die. Abraham yan dbr swalmb, defensa dissertatione: Terslag 

der vrouwen-kliniek van het Leydsche Noeocomium Academicum , Med. 

Doctor, magna cum laude. 



D0G:T0RB9 GREATl. M 

« 

£k 2 lalii. Commuis. tan mk booit, defens» disfortatione : Ot>er acuie 

gele kvep*atropiie , Med. Doetor. 
Sttiem^ diA* lAdt nicoiiAU» BOGcrcBii , defenaar disBertatione : Be ecAecki m&t 

ingedruhte baeies,. Med. Doctor , cum fymde. 
D. 26 Sept. Ian willbm schuit, defensis.thesibos, Art Obstf. Doctor. 
D.. 22 Oet.. Anihsibs rostbrs:, defens» tbeeiba», Art. Obst. Dootor. 
D.. Sl OcL losT vjkN DBR BmiBrF, defiBnsiB thettbne^ Art. Chiv. DoctoiL 
Eodem die. Fbtrus bakkbr, defensis tbesibus, Art. Obst. Doctor. 
DL 8 Nov. Tjadb aPAANDBR , defensis tbesibos , Art. Cbir. Doctbr: 
D. 14 Novu Luf NicoLAAe^ BoosTRA , defenfiis thesibus , Art. Obst. Doctor. 
£f*. 21 Novi. Abraham. iqhannbs baulds db iaagbr, publice dbiensa 

dissertatione.: (her de ontstehiny wm ket beenvUes^, Med. Doctor. 
D. 22 Nov. Adrianus rlbbrtus yan rotbn, defensa disserttitioiie : Over 

euiAenbereuUt^ in Aet- dierlijk organime, Med. Doctdr « eum Umd&. 
ISbdeDi diei Antjhonib thbodoob moll, defensa dissertatione : Over ket 

empyeem en zijne bekandfiling lange operatieven weg met opgevolgde 

i^tieen. tMO» tinctura iodii, Med. Doctor, cum laude. *- 
1^.29 Nov« Hbnricub matthabub kortman, defensa dissertatiotte': Over 

des beiandeling van nekten der ademhedingewerktuigen door nevel- 

inkakdieesti, Med. Dootor^ cmn kmde. 
D. 2. Dec, Hbnrigus bbbnardus pbtrus hobtmann, defensis tihesibus, 

Afik. Obst. Dootoa 
Di 7 Dfi0. Aabaham hbtbb^ fokkbb, defenais^ thesibus, Art. Chir. 

Doctor. 

In FACULTATE lURIDICA. 

Du Ifilbbi^. ZhNa HXiiDBicu» mabinus bachonb, publice defensi» the^ 

sibus, I. U. Doctor. 
D. 20 Kehff; Wiixmj FOKKBBfl^ brtliiiok, publioe defensa dissertHA 

tione : Bijdrage tot de leer der Deelbaarkeid , I. U^ Doctor , cum laude. 
Jk l& Mkrtii. Bduard hddis^ ^ASf ba^autb , defensa dissertatione : iStl 

kandeltevtiger {bommia veyngeuf^ , I. \Ji Doetor, magna cum laude. 
D. Ift Martii. Ian db bbbqh, defensis thesibus, I. U. Doctor, eum laude. 

18* 



100 DOGTORES GREATI. 

D. 22 Aprilis. Karsl ian xicilius van btlandt, publioe defensa disser- 

tatione: Over het regt van petitie, I. U. Doctor^ tnaffna cum laude. 
D. 27 Aprilis. Iebomb albxandbb sbllbm, publice defensa dissertatioae: 

De politieke en ataathuiahoudkundige uferizaamheid van 1. 1. A. Gogel, 

I. U. Doctor, magna cum laude. 
D. S Maii. Ebbdrrik gbobgb adolf bbitz, defensis thesibos I. U. Doctor. 
D. 7 Maii. Cobnbaad cobnblis abnoldus yan bubg^ defensis thesibas, 

I. U. Doctor. 
D. 13 Maii. Hbbman kbbb, publice defensa dissertatione : De regten der 

Gemeente volgens de Grondwet, I. U. Doctor, magna cum laude. 
D. 14 Maii. Gbbabd yan oldbn, publice defensa dissertatione : Opmer^ 

kingen hetreffende verbindingen van minderjarigen , I. U. Doctor^ 

cum laude. 
Eodem die. Ian knottbnbblt^ publice defensa dissertatione : De mora 

van den echuldenaar naar het Nederlandsche burgerlijk regt^ I. U. 

Doctor, magna cum laude. 
D. 1 lunii. Lambbbtus iohannbs gbbabdus van ogtbop, publice de- 

fensa dissertatione : De verantwoordelyiheid van Notarieaen voor 

nieligheid van Testamenten voor hen verleden , I. U. Doctor, cumlaude. 
D. 21 lunii. Ianus van hbukblom^ publice defensa dissertatione : Bijdrage 

tot de leer van het periculum, I. U. Doctor^ mayna cum laude. 
D. 22. lunii. Adbianus fbbdbbicus ludovicus gbbgobt, publice defensa 

dissertatione : Specimen luria Cimlia de raiihabitione I. U. Doctor, 

magna cum laude. 
Eodem die. Ian abkbs kbambb, publice defensa dissertatione : De leer 

van den physischen dwang^ in het burgerlijke regt^ I. U. Doctor^ 

magna cum laude. 
D. 23 lunii. Emilb iosbph bbbnabd cabbl dbstubbs, defensis thesibus , 

I. U. Doctor, cum laude. 
Eodem die. Alphonse lambbbt BuoiNB db stubbs, defensis thesibus, 

I. U. Doctor, cum laude. 
Eodem die. I acobs matthias isbbbbb mobns , defensis thesibus , I. U. Doctor. 
D. 24 lunii. Babthold philip yan ybbschubb, defensis thesibns, I. U. 
Doctor» cum laude. 



DOGTORES GREATL 101 

D. 24 loim. Co&MBLis hugo auiBTN yan strten , defensa dissertatione : lets 
over de verpUgtingen van den vruchtgebruiker , I. U. Doctor , cum laude. 

Eodem die. Fstbus btkmeesteb, publice defensa dissertatione : Bijdrage 
tot de leer der daden van ioophandel, I. U. Doctor ^ magTia cum laude, 

D. 27 lunii. Ian otto hbbman bamabb, defensa dissertatione : Over den 
grond en het begrip dea regts naar de school van Herbart en de 
begineelen de% Natuurregts van Grotius tot en met Kant bij eenige 
gyner hoofdveriegemooordigers, I. U. Doctor^ magrui cum laude. 

Eodem die. Gustaaf stebngracht, defensis thesibus, I. U. Doctor, 
cum laude. 

Eodem die. Wilhblm fbbdinand heinbioh von weckhbblin, defensis 
thesibus, I. U. Doctor, cum laude. 

D. 28 lunii. Sicco leenders andreae, defensis thesibus, I. U. Doctor. 

Eodem die. Fbrdinand yBRscHUBRB, defensis thesibus, I. U. Doctor^ 
cum laude. 

D. 19 Sept. Iban hbnrt mossblmans, defensis thesibus, I. U. Doctor. 

D. 20 Sept. Franciscus hbrmanus gerritzen, defensis thesibus, I. U. 
Doctor, magna cum laude. 

D. 24 Sept. Edo fribswtk, defensis thesibus, I. U. Doctor. 

D, 4 Oct. ANDRif rbigbrsman^ defensis thesibus^ T. U. Doctor^ cumlaude. 

D. 15 Oct. Ian willbm sluiter, defensis thesibus^ I. U. Doctor. 

D. 18 Oct. LOUIS FBRDINAND HUBERT MICHIBLS VAN KBS8BNI0H , dcfensis 

thesibus, I. U. Doctor^ cum laude. 
D. 19 Oct. Abbl vibtor sibinga, defensis thesibus, I. U. Doctor. 

D. 28 Oct. PlBTBR GABRIEL lOHANNES VAN GHBRT, dcfcnsis thcsibus , 

I. U. Doctor, cum laude. 
D. 2 Nov. Ian dirk pebrbboom voLLBR/defensis thesibus, I. U. Doctor. 
D. 8 Nov. Hermanus hartogh hets van zoutbvbbn, publice defensa 

dissertatione : Bijdrage tot de statistiek van Drenthe, I. U. Doctor^ 

cum laude. 
D. 12 Nov. Frbderic adriaan petrus wittert van hoogland, defensis 

thesibus, I. U. Doctor, cum laude. 
D. 18 Nov. HoBATius FBRF^ defeusa dissertatione : Over de regten der 

ambtenaren, I. U. Doctor, cum laude. 



IM DOCTORftai f HEATI. 

Bi 30 Novt Lm olbmsn» eHaisiMAAit ottQv wamjuu man bupen. im 8Svji> 

MAAR, defeDsis theaibus, l. Uv DMtos; 
IX lO^ Dec; VmkTSB' tan SGfluiLBMiHfsi9&, defiansisi tbofiiliin, I. U. DoetBr, 

em» iaude. 
D. 14 Btc. FBTR4I8 YAVhm AJiDBxa», defeneie tbcabas,. U U, DoctbE. 
D^ 17 Dec^. TaBODOOR willem tan mr aafiALK, dBfefifiis^thcaibw, I. U. 

Doctor, cum^ laudti 
Eodem> die. LuDOi^F- etsaiud^ alfreb slosst tot oiiimuiBv defenaifi^thesibafi , 

I. U. Doctoo: 
D. 21 Dec. loHANNEs MARius BROOSHOOFT , defensis thesibuBv !• U^Doctor. 
Sodem) die. MiGaAXii rutgbrs tan bbr uoxrr , de&nia disaertalifflWf 

Hef aasurantie-coniract en hei verzeierbaof! helang^ L U.. Doctor, 

magna^ Qum laude. 
Sodenn die. Iohannb» oekarj) pletinq.^ defonsiaitheaibiiB^ I. U. DofltQC 
D. 22 Dec. Henri van der hoeten, publice defenaa diafiertatione : Op- 

merkingen aver de Neierlandache ebrafvoetg&mg vear het hrijgevM 

te hxndt^ L U^ DoctDr, magua eum Umde.. 
Eodem die. Iacob willem de fetfer, dBfiansia th^ba», L U. Doctor, 

cum lawdsi 
Eodem die. Idhiannssi B^BTiaTA loasraua. NtooiiAi» ikam dsr sqhitxrxmi, 

d^eoaa disseitatioae: Over JrhJkeli 4U Code JP4eai, I. U. Dfutox, 

cumi laude. 

IN EACULTAHB TU£QL0GI£;A.. 

D. 17 Maii. Daniel hxrmannus waubbrt dxv PUiaisAUX » pnbKce defenaa 

diasertatbne^: Be cdMstolepe vafkt iMtiem Mar^ ,, Theok Docton, 

meijimi Qutnir lamiea 
D. 27 Maii. I?ibu«\ cob^xli» tan wik» defeaaa diaacvtatiQM^ Onder- 

zoek naar de echtheid van den brief van Pauiue aoMydem gemeenie 

te BhUifpi', Tbeol. DoQtQr» magna emi kntde^, 
D. 7 Oct. loHikNNEa coRNELiua. aaaAoxN yj^i aoxLXN^ d^lNiaft» diaserta- 

timei Qoer deni oareprang dm^ GHe^eske^ vertaiingi van de^ Menta? 

teuch volgens de ZXX, TheoU Doqtwi». magna cum^ laudsk 



DOGTORES CREATI. 103 

IN FACULTATE DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM 

ET PHYSICARUM. 

D. 1 lulii. Carolus iohannes emerentius brutel de la rivi^re, pu- 
blice defensa dissertatione: Over de Cassinoiden der eerste orde, 
Matb. Mag. Phil. Nat. Doctor^ magna cum laude. 

D. 22 Nov. Abrianus elbertus yan roten, defensa dissertatione : Kori 
overzicht der verschillende methoden ter opsporing en bepaling van 
druivensuiier , Math. Mag. Phil. Nat. Doctor^ cum laude. 

D. 5 Dec. WoLTERS de loos, publice defensa dissertatione : Oplossing 
van eemge voorstellen hetreJching hebbende tot het bepalen van poten- 
tialen en van aantrekkingen , Math. Mag. Phil. Nat. Doctor^ cum laude. 

IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET 

LITTERARUM HUMANIORUM. 

D. 6 Maii. Henricus ouiliklmus van der met^ publice defensa dis- 
sertatione exhibente: Diodori Siculi /ragmenta antiquiorem historiam 
Bomanam spectantia, Phil. Theor. Mag. Litt. Hum. Doctor, magna 
cum laude. 

D. 28 Maii. Tammo tammerus kroon, publice defensa dissertatione exhi- 
bente: Quaestiones Catuliianas, Phil. Theor. Mag. Litt. Hum. Doctor, 
magna cum laude. 

D. 13 Oct. Ecco BPKEMA, publico defensa dissertatione exhibente: Pro- 
sopographiam luvenalis , Phil. Theor. Mag. Litt. Hum. Doctor, 
cum laude. 

D. 22 Oct. Ianus iacobus oornelissen , defensa dissertatione : De iudicio , 
quod de C. lulii Caesaris fide historica tulit C. Jsinius Pollio, 
Phil. Theor. Mag. Litt. Hum. Doctor, magna cum laude. 



INDEX LIBRORUM 



AB 



H. G. TYDEMANNO CONS^CRIPTORUM, 

BOGATU BEGTOBIS MAONIFICI A YIBO DOCTISSIMO 

J. TH. BERGMAN confbctus. 



EIGBN GESCHREPTEN VAN H. W. T. 

Spec. Jnridicnm inaug. de rebus judicatiB non rescindendis, qaod — - pio giadu Do- 
ctoratas cet. publico examini submittit Eenr. Oul. Ijfdeman, Mein. fil., a. d. 2S 
Octobris. Lugd. Bat L. Herdingh, 1799. 4fl. 
Qratio de eo quod nimium est in studio Juris Romani: dicta publice d. 8 Junii, 

cet. Daventr. J. H. de Lange, 1802. 40. 
Oratio de Jure Romano Justinianeo, per benignam Dei providentiam, ad salutem 

generis humani opportune instaurato. Franeq. 1808. 4^. 
Antwoord op de vraag voor het jaar 1806 , over den Pythagorischen Wijsgeer Jpollantn$ 
van l^ana, in vergelijking met JefBm Ckmtne, door Joh. Ant, Lotge en Henr. 
Willetn Tfdeman; aan hetwelk de gouden eerprijs door het Zeeuwsch Genootschap 
der Wetenschappen^ den 9 van Wintermaand 1807^ is toegewezen. 8^. 

TJitgegeven in J816 in de Nieuwe Yerhaudelingen yan het Zeeuwsch Genoot- 
schap^ DL n. 
Verhandeling over de Hoeksche en Eabeljaauwsche partijschappen, door Mr. H. /F. 21 
Te Leiden, bij D. dn Saar, 1816. 80. 

Antwoord op de vraag voor het jaar 1806, aan hetwelk de gouden eerprijs 
door het Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen is toegewezen, den 9 van 
Wintermaand 1807. — ITitgegeven in de Nieuwe Yerhandelingen van het Zeeuwsch 
Genootschap, 'UA^ Ded. 



2 INDEX LIBRORUM TYDEMANNI. 

Proeve over het tegenwoordig verval en mc^lijk herstel der Gbdsdienstigheid; bijzondeor 
ook met opzigt tot de wettige en gewenschte Staatszorg voor de Godsdienstigheid, 
door Euaehius Belga. {H. W. T.) Qron., W. Wouters, en Amst. 1808. 8«. 
De remediis civitatis agricolae bello afflictae Disqaisitio ad Begiam Doctrinarnm Socie- 
tatem Gottingensem. Daventr« sniitib. Auctoriii, typ. J. P. de Lange, 18 10, — 
ed. alt. Lugd. Bat. D. du Saar, 1815. 8^. 
Brief van B. (JT. W, T^deman.) aan T. (N. Q. van Kampen) 14 Deoember 1818. 
Leiden, bij A. en J. Honkoop. 8*. 

In antwoord op een insgelijks naamloozen Brief van A. aan Z. 
Yerhandeling over den Nederlandsohen aartsketter uit het begin der XII^ eeuw, 
Taneielijn of TancAelm. 

Opgesteld te Franeker in 1808, uilgeg^vca in. de Bijdragen tot de 
beoefening en Qeschiedenis der Qodgeleerde Wetenschappen Dl. 11. St. I, 

bl. 72—111. 
Aanmerkingen op de Qrondwet der Yereenigde Nederlanden (nameloos). Dordrechty 

A. Bluss^ en van Braam, 1816. 8^. 
Antwoord op de vraag voor het jaar 1818, over de inrigtingen der Qilden of Cor- 

poratien van neringen en ambachten in ons Yaderland, derzelver invloed op den 

bloei der Steden en Burger^n, dcrzelver afiickaAng, cd. btt al of i^iet nuttige en 
raadzame van derzelver herstel; door Mr. H. W. T., aan hetwelk de gouden eer- 

pri}» AooT bet Zeeawscb Gtenooteliap der Wdaatsduqapen,. den 25 vaa Gimsmmind 
. 1821,. is toegeirazeii» 8^.. 

N. Yerhandd. van het Z. Qenootmhap, Tf^ Deel, eetste SMi, 18&1» 
YeBdnnd. over de WetenschafipclaglLe bcaefeiMiiDg van ket Begt in Kederhiid, nat Itft 

uitvaardigen van Nieuwe Wetboeken in de taal de» lands. Leideiiy H. W. Ha- 

sesbtfg Jr.^ I8I9. Sh. 
Yerhand. over de grenzen van hck not exr van de sohftde vm het gehniik va» werk- 

taigett. in da ftbi^ilDeR. vaa ons Yaidedand, in de plaafo vkd mensehenhauifla, 

doer Mr» JEL W. T. bdiuroand door de HoiQftndsGhe MaadiQitafipq vsft WeteBschappen 

te Hattrkm. HaMrL, WecL A. Ceoqes Fb.,. 1880. %\ 
Yerhand. orar de oorsaken van de toenemendie Armoede in Buiapa, doot A. SekenH- 

beif$i en Mv. Sk W. Sjj^demdm, bduoond en iiitgegtflren door de Hott. MaaitBchappij 

der Wetenschappen te Haarlem. Haarl., Wed. A. Loosjes Pz., 18*1. Sfi^ 
DockinAfl pftfblkae in AimdeBiia maaimie Belgicis ease docandias, Oratioi haltfto die 

9 Febr. 1826, in honore Doctoratus more majomm eanfcaendo Qi J* deHaiftini 

cA S. J« £. Baa. 4^. 

In. Aetia Saefiakribua AeademiaB Lugdoiio-Batavae, 18S6» 
Semoi habites die 8 Sebr. 1896, <|ftiim mnneze Aeademieo abiret. 4fi^ 
In Annalibus Academiae Lugduno-Batavae, 1826^—182?. 



INBEX LiBRORUH TYOEHARNI. 3 

wa FxoL M. W. Sjfdeman, o¥6r 4e Pkmtsn ma cnrarvaging (Toar 'di 
Cojnmkfie, hqeongeroepen dottr Z/ IL Bedaii wa l& Apzil 1888) betrekkelijk 
het Academisch Onderwijs* Uitg^ven bij S. en J. JjachtmazB te Leyden^ en 
eMers te bekomen. &IL 
Yoorlezing over (te Brnssel bemstende onnitgegeveii) Brieven vam /aaim JSbfpen 
aan Vp^le Aytta, in 1551 tot 1661 geeehffefen* 

OpgesMd lA l&28f uitgq^en door Mr« «^ Dkii in den YrqeB Iries, 
Nieuwe Eeeks, IVe Dl. 2e stuk, bl. 152—187. 
Eragmenta Stermrtwis a 4eoedenle Beotore Magnifieo Aeademiae Liigduno-Batavae 
hafaiti die 9 I^braarii a^ 1846. kl. &^. 

In het Nederdttitsch vertBaM door Mr. /• W. TgdemM en met bgvoegsel 
van den iSchfqfcar oygenoae& ia het Begtskuiidig iijdschrift Themis, DL VIII, 
bl. 161 en v. 
Dite Yoorleeingen ovcr de voormalige Staatspaitijen in de Nededandscbe Bepuldtek; 

met aanteekeningen en bijlagen. Leiden, P. H. vaii den Heavell, 1849. if^. 
Gaspar Siieliua, in leven Predikant te Deventer, voIgenB zijne onmtgegevene <eigen 
Levensb6Bobr\jving. 8®. 

In de Godgel. Bijdragen, 1849. Dl. XXHI, bl. 481—587. 
Biief aftB Dr. Jf. H. L. Jkmetermmm^ v66r diens Gedadiien over <de noodzakelijkheid 

en nuttigbeid vm een Algemeen Annbestaur, Amst. 1849. 8®. 
Denkbeelden omtrent eene wettelijke regding van het Armweaen in Nederiand, voor- 
gedrag^ door Mr. £ W. Tfdeman^, Mr. /. Se emeie r t M. en Mr. J. W. Tydeman. 
Amst., Gebc. Willems, 1850. 80. 
Het Ontwerp van Wet op het Armbestnv van 1851, beschouwd door deSchrijven 
der Denkbeelddn fguL Ajwt. 1852. 80. 

Y£BZAM£LING£N SN mTGAYEN YAN ANDEBEB WEB£EK 

Bq^tsgeleerd Mengelwerk , met bijnmder ^2agt op de^ nienwste Wetgeving en Bfegts- 

gcleerdheid; verzameid eii nitgq^ven door Mr. H. W. Tfdematu Gtoningen, 

J. Oomkens, 1811, 1812. 2 st. 8^. 
Briefwisseling van eenige Begtsgeleerden (Mr. J* D. Meyer, tb. K. W. TydemAu, 

«n anderen) <yver de Mnstaaade Nederlandscbe Wetgeving. Leiden, H. W. Ha- 

zenberg Jx., 1814—1810. 6 st. 8^. 
Mnemosyne, Mengeliqgen (voor Wetenschappen en Fnudje Letteren; venameld door 

Mr. JS. W. Tfdemaa en N. 0. pam Kampem. Doidrecht, A. Blass^ eo Zoon, 

1816—1821. 10 da. &<>. 
Mnemosjne, Mesigelingea ena. Nienwe verzameling door H. W* «n 2. F^ S^deman. 

Ald. .1822^1828. 8 da. ef d. 11—18. 80. 



4 INDEX LIBRORUM TYDEMANNI. 

IfnemoBjne, Mengeliiigen Toor Geschied- en Letterkonde; ▼emmeld door BL W. 7., 
B. F. T. en /• T. Bodel NyeHkm^. Leiden, S. en J. LnchtmanB, 1829, 31. 
2 dn. of d. 19 en 20. 8<>. 
Leiter- en (Jeschiedkondige Mengelingen; verzameld en nitgegeTcn doorProf. H. W. 21 
Zalt-Bonunel, J. Noman en Zoon, 1836, 8^. 

In deze Yerzamelingen komen Tan Tydeman Toor: 
Yerhand. over de uitvinding der Boekdrok-konst door LanrenB Janflz. Coater te 
Haarlem. 

In antwoord op eene Prijsvraag van de Hollandfiche Maatediappij der We- 
tenschappen te Haarlem in 1808, door l^d&mM en /• A. Zotfe gezamenl^k 
bewerkt, doch nameloos uitgegeven in DL I, bL 121 — 216. 
To^ift over Mr. C. M. van der Kemj^e nitval tegen Mnemoayne XY (Y) bL 231. 

Tweede reeks DL YIU, bL 881. 
De Opetand der Castiliaansche Steden in 1520 en 1521 (naar het Hoogd. 1821.). 

Tweede reeks, DL YHI, bL 203—260. 
Lofrede op Mr. Hieronymns van Alphen, geschreven in gemeenschap met Mr. /. 
T. Bodel NyenAuis. Derde Mnemos. DL 11. 1881, bL 1 — 90, met faijvo^se- 
len bL 91—156. 

Benevens vele Aanteekeningen bi) onderscheidene stakken van anderen. 
Magazijn voor het Armen-wezen in.het Koningrijk der Nederlanden. Lqrden, D. dn 
Mortier en Zoon, 1817—1822. 5 dn. 8^ 

Geredigeerd door I^deman en B. Scierenberg. -^ Het Yoorberigt en de 

stakken van den eerstgenoemde zijn geteekend H. W. jP., het Naberigt aan het 

eind van het 6^ deel voloit H. W. Tydeman. 

Friderici Furii Caeriolani Yalentini Bononia, sive de LibriB Sacris in vemacnhim lin- 

guam conveitendis libri dno, ad Franc. Bovadillam Mendonum, Cardinalem Bor- 

gensem. Ex editione Basileensi an. 1556 repetiti. (Praefationem et CoQectanea de 

Fnrio addidit H. Ouil. T.). Lngd. Bat., S. et J. Lnchtmans, 1819. 8<». 

Advgs over de Yerhandeting (van /. van Ouwerieri de Vriee) , over de oomken van 

het verval des Nederlandschen Handeb, (bij de Maatsch. der Wetensch. te Haarlem) 

nitgebragt door 0. K. Orave van Hogendarp. Uitgeg. door Prof. H. W. T. (met 

Yoorberigt en Naschrifi.) HaarL, Wed. A. Loosjes Pz., 1828. 8^. 

Geschiedenis des Yaderlands, do(» Mr. W. Bilderdiji; nitgegeven door Piof. H. W. 

Tj/deman (met bijvoegselen en aanteekeningen). Amsterd., P. Meqer Wamars, 

1832—1839. 12 dn. het IS^e enlaatste, aldaar, J.deBoijter, 1851, 53, in2st.80. 

Levensbijzonderheden van den Luitenant-Qeneraal Baron C. B. T. Sraijenkoff, door 

hem zelven op schrift gesteld, en op zijn verlangen in het licht g^even door 

Mr. H W.T. (met aanteekeningen en bijlagen). N^megen, bij Yieweg, 1844. 8*. 

Yoorloopig in het Mengelweik van den Beoensent ook der Bec., 1841, bl. 45—66. 



INDEX LIBRORUM TYDEMANNL 5 

BcDrigt nopenB de mtgave ▼an twee Handschriften, het eene ^een Hutoriech veriiaal 
van de Handelingen der Synode yan Dordrecht (in het Latijn) geschieven op last 
dier Synode;'' het andere /^Aanteekeningen nit de Synodale Handelingen vanZoid. 
Holland van 't Tooigevallene in de zaak der Bemonstranten van 1619 tot 1777/' 
te zamen nit te geven onder den titel van: Bijdragen tot de Eerkgeschiedenis 
van Nederland. Amat.^ bij P. Meijer Wamars^ 1836. 8^ 
Heeft geen voortgang gehad. 

VBETALINGEN VAN EN ONDEB TOEZIQT VAN H. W. T. 
1 
Potemkin de Tanrier. Gtewigtige bijdrage tot de Geschiedenis van de laatste helft 

der achttiende eenw. Naar het Hoogdnitsch. Deventer^ J. H. ter Gnnne, 

1806. a st. 8«. 
Theorie der Statistiek of Staatskunde^ naar het Hoogd. van A. Z. von Schldzer 

vertaald^ met aanmerkingen en bijvoegsels. 1® Stnk^ Inleiding, Gron.^ W. Won- 

ters, en Amst. 1807. 80. 
Over ProceakoBten, derzelver veigoeding en compensatie; nit het Ho(^d. en LatijA 

van A. 2>. Weher en 0. 22. S. Mariin, veitaald^ met aanmerkiiigen. Amsterd. 

W. Brave, 1808. 8«. 
Gteaehiedenis van het Straf- en Doodregt van het gelakkig eiland Teneriffe, meet 

dan Boman. Met eenige stnkken daartoe betrekkelijk. Uit het Hoogd. Van 

R A. Fezm en anderen^ vertaald en met aanteekeningen vermeerderd. Amst. 

J. Immerzeel en 0>. 1809. 8^. 
Beschrijving van het Feest, door Duitsche jongelingen gevierd op den Wartburg, 

den 18 October 1817, den veijaardag van den slag bij Leipzig. Uit het Hoogd. 

Ghroningen, W. van Boekeren, 1818. 8^ 
Staatsregeling of Staatknndige Grondwet van de Spaansche Monarchj, afgekondigd 

te Cadix den 19 Maart 1812 Naar de Fransche vertaling van P. de Laeteyrie. 

Leiden, L. Herdingh en Zoon, 1821. 8«. 
Ptoeve eener wijsgeerige beschonwing van den grond en oorsprong des fiegts: uit 

het Hoogd. van L. A. Wamkanig , met Aanmetkingen van den Yertaler, en een 

nienw Bqvoegsel van den Schrijver; nitgeg. door Prpf. J9. W. Tgdeman. Gorinchem, 

J. Noorduyn, 1822. 8^. 
Over de zedeUjke verbetering der misdadigers: nit het Hoogd. van F. W. von So- 

ven. Met aanmerkingen van den Yertaler en een Naschrift van Prof. H. W. T. 
- HmutI., WeA A. Looejes, 1824. 8^ 
Grondbeginselen der Staats-hnishondknnde, in gemeenzame gesprekken. Naar den 

vjierden drnk nit bet Engelsch (van Mevr. ifare^Q . vertaald. Met eene voorrede 

en eenige aanmerkingen van,Mr. H.. JF. T. Ctordi^cht, J. deVosenC^. 1825. 8^ 



6 iNDEX UflRORUl TTnEHAHMl. 

BiieT«n ot«r Sa^lfliid, JJit het TraMth vab dga Banon 00« AsiK. liffrt iniinirrVingKi 

van Ftoof. SL W. T. Doldfecht, J. de Toa cn 0>, 1827. 8^. 
Berigt' nepenB eeae Nederd. idtgsTe der NederliDdBehe GeKliaedeBiB tm de ^lroegBte 
\txjden «I iot in hefc jaar 18A6, beschBBron •doer dm /HcMgl* B. Jao 4d HiHe, 

•w^e in "7qf d^len te '• Ghnvenhage bij dda boekhandebar Kips mm vosden 

uitgegeven. 1886. 8®. 

Heeft geeu voortgang gehad. 
Grondbeginselen der Staatshuishondknnde : uit de Lessen van Prof. N. W. Seniorf 

te Oxford , ^epgesteld door dea Osaaf Jfrhabene; uit het Hranedb , met eene Voor- 

rede en Aanteekeningen van Prof. H. W. Tjfdemam. Leideni S. en J. Luchi- 

manB, 1889. ^. 
Het nuttig levdm van J. F. Oherlin, ia ferai Pred. im, het Steendal iii tdw Stavi, 

geschetst door Dr. Q. H. Schvbert. Naar den 5^«» druk* uit liet Hoogd. (met 

YDocberigt en Akntedceningen van H. W. T.) DDventer, M. Ballot, 1989. 9fi. 
Bijdrage tot de leer Am LiMe, door Z{a) M{^ik) FawfmS, nit liet Qofigd. vertaaM. (Met 

YooTiede van den Nederl. TJitgever H. W.T. en Aanteek.) Oron., W. ZMdc^aa» 1889. 8^ 
Jian Hopkens; {^wigtige 'waatfaBdep dn den vDrm vBnTecteladen; uitlietlingetach vtfi 

liSimtL Mareet, mek Toonede en B^voegeri vttn JProi H W. 21 Utredhti» Bi. Na- 

tan, 1840. 80. 
De •Staatsbofg voor de Armen vdnled^d en nangepreBBen, oit bot Engelaeh van jdt. «o 

P. W. Alison, met eeae Vdortede. Leiden, P. H« v. d. Heftfell, 18&& 8^. 

Voorts heeft Tydeman in onderscheidene Nederlaiidfiche Tijdschriften» als de 
Vaderlandsche Letteroe&nini^n, den Algemeenen Konat- en Jjetterbode^ dea 
SGhouwboig voor in- eii uitlandsche Letter- en Hnishondkunde (1805 — 1810), 
den Becensent ook der Becensenten (eedert 1806), den Vriend des Vaderlanda 
(van 1827 — 18i2), met Df- aonder z^jn naam, eene groote menigte Boekbe* 
Qordeelingen y waaroiuder eenige nitgewerkte en berangziyke, benevena kleinjere 
opstellen en bijdragen van verschiUenden aard en inhoud gelewd. Onder 
deze laatetgenoamde verdienen vooi;al vermeld te worden: 

Jk den Alpemeenen Sanei' m ZeiUrbode, is Htutrlm hj Zoofei: 

1807. Yoldoende historiscfae gronden tm diplomatische bewijaen, dat de Kolk* of 

Kamer-sluizen , hier te knde, reeds in de li^ eenw, aanwez^ WBStfa (na- 

meloos). N«>. 81 ,' M. 3»ft— SM. 
1829. Kort geschiedkernG^g Ovei^gt *vto de ^vltf, en 'wegMs den toestand van on- 

derscheiden Landen in dit opzigt (niet ^eteekend). V^. 13 en 14, U. BM— 

202 en 220—22«. . '. 

Weduwen- en Weezen-fondsen , — SpaaAanken, — Zorg van hel Ghmveme- 

ment. (geteekend H. W. T.) N®. 16, bl. 261-^266. 



INDEX T.IBRORUM TYDEMANNI. 7 

1841. lets over A. Piteaim^s gpAicht: Tellurem /ecere JHi , sualittora Belgae. N<^. 12 , 
bl. 186—188. 

1848. lets naders over het Historisch Gezelschap te Utrecht^ geteekend X N^. 61 

en 53, bl. 806— 309 en 428—432. 

1849. Nog iets over het gewezene Enkhuizer Oade-Mannenhois en het Engelsche 

Oreenwich-Hospitaal. N<^. 6, bl. 90 en volg. 

In den Beeeneent ook der Receneenten , te Amaterdam bij /. van der Hey en Z. : 

1808—1810. Twistgeschrijf met Sibrand Oraiama, over eene beoordeeling zijner 
Akademische Dissertatie in den Schonwburg van In- en ITitlandsche Let- 
ter- en Hnishoudkunde. Eec. Deel III, bl. 623—625. IV, bl. 63—70, 
336—389 en 662—656. Y, bl. 258—256. En met Seerp Oratama, 
Hoogleeraar te Oroningen, over eene beoordeeling van Mr. /. van der 
Imden^e Begtsgeleerd, practicaal en Koopmans Handboek, DI. IV, bl. 
327 — 334 en 449 — 462. Alsmede, over het Verslag aangaande de Begts- 
geleerde Akademische Litteratanr in ons Vaderland, Dl. V, bl. 335 — 341. 

In den Utrechtechen Folks-Almanai , bij L. K Bosch: 

1841. De overgang van het Sticht i^n Karel V. 

1842. Twee minnebrieven van Mr. W. den Elger^ met iets vooraf over den Schrijver. 
1844. Brief van B. Spinoza aan J. van Veldhnijsen, met vertaling, facsimil^ en 

aanteek^ningen. 

In de aan de JaarKjksehe HandeUngen van de MaatscAappij der Nederlandsche 

Letterkunde te Leiden toegevoegde Levensberigten : 

1850. Brief aan Mr. H. Follenhoven over de vroegere levensjaren van zijnen vader 

Mr. C. Vollenhoven. Gevoegd bij het door den eerstgenoemden opgestdde 

Levensberigt van C. V. 
1856. Levensschets van Mr. C. A. Kluit. 
1863. Levensschets van Mr. Thewnis Haakma Tresling. Leiden, 1863. (Dit was 

'smans laatste pennevmcht, slechts weinige dagen voor zijn dood afgedrakt.) 



ACADEMIA 



RHENO-TRAIECTINA. 



14 



NOMNA PROFESSORUM ET LECTORUM, 

SPJl 
INDB A IX Xrm M. MABm A. GDiacmjaY AI> D. XXYm M. MABm A. (»310^^ 

IN ACADEMIA RHENO-TRAIEGTINA 

OOCSMDI MUNOS OBIBRUNT. 



RECTOR MA6NIFIGUS 

lACOBUS ISAACUS DOEDES. 

SENATDS AMPLISSIMI GRAPfflARIUS 

MARTINUS HOEK. 



IN FACULTATE THEOLOGICA. 
H. BOUMAN,emeritas(obiitd.l4Maii L l. DOEDES. 

1864). I. I. VAN OOSTBRZBB. 

B. TBB HAAB. 

IN FACULTATE lURIDICA. 

G. G. VBEBDB. L A. FBUIN. 

B. L LINTELO DE GEBB. O. YAN BEES. 

IN FACULTATE PHILOSOPHIAB THEORETICAE 
ET LITERARUM HUMANIORUM. 

S. KABSTBN (obiit d. 7 m. Maii 1864). G. G. BRILL. 

C. G. OPZOOMER. H. VAN HERWERDEN (munus auspi 

I. A. C. ROVERS. catua est d. 28 m. Octobris 1864) 

H. C. MELLIES. 

14* 



108 NOMNA PROFESSORUM ET LEGTORUH. 

IN FACULTATB MEDICA. 

G. L LONCa, CoRM. lAN. FU. L. C. VAN GOUDOEYBB. 

F. C. D0NDEB8. O. KOSTER. 

IN FACULTATB MATHE8B0S BT PHILOSOPHIAE 

NATURALIS. 

B. VAN KEES, C, H. D. BUU8 BALLOT. 

Q. 1. MULDEB. M. HOEK. 

P. HABTING. F. A. G. MIQUBL. 



LECT0RE8. 



P. a BBONDGEEST, Medicinae. L H. HISGEN, literarum 6ermaiiic&" 

I. W. GUNNING, Chemiae (Professor rum. 

in Athenaeo Illustri Amsteioda- i. venning, literarum Anglicarum. 

mum vocatus, m. Febr. 1865). m. a. E. BOBEBTI, Literarttm Frand- 

A. C. OUDEMANS , Chemiae (Professor carum. 

in Schola Foijtechnica Delphos vo- 

catus^ m. Dec. 1864). 



lACOBI ISAACI DOEDES 



ORATIO 



DE 



LIBERTATE CUM THEOLOGIAE, TUM ETIAM ECCLESJAB 

CHRI8TIANAE . 8TRENUE VINDJCANDA , 



IN AUDITORIO AOADSMIAB RHKNO-TR AIKGTIN AE 



HABITA 



D. XXVffl M. MAETn A. CIOIOCCCLXV, 



QUUM MAGISTRATDM ACADEMIGUM DEPONERET. 



AOCEDIT KEBUM ACADSinGARUM ENASBATIO. 



ACADSMIAE BHBNOTRAIECTINAE CURATOBBS, PROFBSSORES, 
LECTOBES, CIVES, 

CUIUSCUMQUE ORDINIS ET LOCI AUDITORES HUMANISSIMI, 
SPECTATISSIMI I 



Nihil omnium rerum, hac nostra aetate, tantis celebratur laudibus, 
quantis efferri ab omnibus solet libertas, blanda illa atque suavis^ laeta 
illa atque felix, aurea illa atque pretiosa. //Non bene pro toto iibertas 
venditur auro/' Laudant eam docti et indocti, laudant principes et gen- 
tes^ laudant poetae et oratores, et iuventus et senectus^ et in Academiis 
Studiosi et Professores. Neque tantum oppressis, sed etiam oppressoribus 
summis laudibus digna videtur. Libertatem suam ut tueantur aut nancis- 
cantur, homines vel gravissima patiuntur» populi arma capiunt» bella gc- 
runt, coelum terramque movere non reformidant. Eius amori studiique 
efficacitati liberaliores debentur recentioris praesertim aetatis leges atque 
instituta, quibus fit, ut iuribus suis singuli uti possint cives. Neque in 
rebus tantum politicis et civilibus iibertati praecipuus conceditur locus. 
Eius studium in variis . quoque disciplinis ac scientiis animadvertitur. Quod 
ad religionem attinet^ hanc libertate carentem cogitare vix possumus. Ut 
religionem suam non liberam esse gentes ferre non valent, ita libertate sua 
non uti posse ingens malum videtur Ecclesiae Christianae. 

Libertas autem, quam loquimur, non est licentia iila efirenata, quae 
legibus soluta omnia sibi licere autumet. Qui veri nominis libertati stu- 
det, is liberum se esse cupit ab omnibus vinculis atque impedimentis » 
quae ipsum prohibeant, quominus secundum suam naturam se explicet 
suisque iuribus utatur; minime vero ei propositum est, quod caeteri eodem 
iure sibi petaHt atque exposcant id iis denegare. Ad suum cuique tribu* 
endum palBtus est. Longe autem abest , ut quicumque libertati summas 



113 I. I. D O E D E S 

laudes tribuendas esse censeant eam religiose etiam sancteque yeneFentur. 
Eius se studiosos ac vere liberales esse gloriantur haud pauci, qui minime 
aliis concedentes quod sibi ipsis competere iure statuant iiliberales dici me- 
lentur. Sunt enim, quibus, ubi de libertate agitur, minime in ore, multo 
minus in aBimo «st notissimuiQ iilud: //faano iFODiam petknusque damusque 
yicissim." Quod ne miremur. Aliis enim ei coBcedamas ^ ut eadem quam 
nofaiB dpsis vtn^oanvus libertate utantur, noMnumqnam nohiB «bstinendum 
erit ab ea vivendi agendique ratione, quae maxime nobis placeat. Neque 
hoc tantum; verum accidit subinde, ut metuamus, ne qua aiii .utantur 
libertas damnum nobis afferat. Omnibus igitur sedulo cavendum est, ne 
ita iibejrtati .stttdeant, ut alteri alter obait; cavandumi ae ita tueamur Uber- 
tatem .nostram» ut nefando eius labusu taudeflA effrenatae aos Uoentke 
tradamus. 

Quorsum haecp Dicam, A.A. Versantur mibi ante oculas Tbeolqgia 
et £cclesia ChristiaDa. Utramque, libertatis latione habita., dicentem 
Audimus: //Hanc tuemur." Ecolesia Chriatiana, 4iisi libera, sibi BatisCaoeiB 
nequit. Thaologia, nisi libera., nan langoeseece nou potiefit. EooLesia 
libera ia Ubera civitate, quis dubiua haereat^ quin oelebratiasimo kiuc 
dicto assentiaturp Libem sit a «civitate Ecciesia; at libeia .quoque aitia 
Theologia. Quid enim ? Ad hunc usque diem lites agitwitur de .graviffii- 
anis disciplinae thaologicae , de gravissimis jreligionia dootrinae oi^)itibus. In 
diversas ita Theologi seoessecuut partes , >ut Theolqgiam vix tlocutus m,, 
quM continuo arenam quad intuearis, certaQtibus pleuam, Ua faodie dia- 
fientiuflit inter ae«« ut vix quidquam aUpuius momenti unos ii^tar>ve lin me- 
dium proferre queat-i cquin .moK aibi contradicentes^ imo aatis aoeFbei» i^eu« 
ipsum aggredientes aliquos habeat. Misecam ^oolesiam Christianwi, coi 
a Theoloigia, tcui igitur a Theologis pendere ia^positum esaet. Iidem4Mitem 
dicimua: Miseram Theologiam , quae ut Ecdbsiae se aubiiceBet oogecetor. 
Actuiaa lesset de weri libera indagatione et ei^positiona. Utriuaque et Theo- 
kgiae et EcoLe&iae libertas ita vindicaDda eat., ut aui ioris esae sk Theo- 
Iqgia «t JSccIesia iproolamentur. Ne .alterius lihertati altera obteeotet,, qfm 
potaus alterius iihertatem <altera xeligiQBe colat. JLibera esto Xheolqgia ab 
iBcoleaiae.ampeiao* .liheia esto Ecclesia.a TheQlqgiEie dominatioae. 



y 



O R A T 1 o. iia 

lam vos non latet, A.A., argumentum, quod hac sollenni hora tractan- 
dum mihi sumsi. Quaerenti , an vos omnes , nullo omnino excepto , mihi 
assentientes habiturus sim» ipse respondeo: fore, ut hoc mihi contingat^ 
vix sperare ausim I Quis enim de rebus ^ Theologiam aut Ecclesiam Chri- 
stianam spectantibus ^ his nostris temporibus dicere» et omnes omnino ha- 
rum rerum peritos sibi assentientes habere possitP Quod igitur gratum 
acceptumque mihi opus est^ arduum simul ac difficile mihi esse videtur; 
gratum atque acceptum, quandoquidem coram vobis, humanitate et bene- 
volentia conspicuis, verba mihi facienda sunt; arduum autem et difficile, 
quum orationis argumentum quaerenti tale reperisse mihi non datum sit, 
quale mihi optavi, scilicet, quo tractato nil dixissem, cui non facile omnes 
calculum adiicere potuissetis. Quidquid est, vos, A.A. exoptatissimi , bene- 
volas praebeatis, quaeso, aures dicenti: de Libertate^ cum l^heoloffitie , 
tum etiam Eccleaiae Christianae, strenue vindicanda. 

Habet hoc argumentum, ni fallor^ quo se commendet. Etenim minime 
omnes faeile nobis concedunt ^ Theologiam esse disciplinam ^ cui Ecclesia 
Christiana nil praescribendum habeat; neque verisimile vobis videtur, vix 
quemquam reperiri, qui non sibi licere existimet, in Ecclesia libere docere 
et praedicare quaecumque Theologia nuperrime» ex ipsius quidem sen- 
tentia» vere exposuerit. Non ea est nostri temporis ratio, ut omnes cum 
Theologiae tum Ecclesiae eam vindicent libertatem^ qua uti utramque 
oportet. Quapropter paucis utrique eam vindicare atque tueri conabor. 

Quod ad Theologiam attinet , quae religionis doctrinam tractat , huius 
disciplinae est^ cum ea exponere quae variis temporibus homines de Deo 
rebusque divinis statuerint atque docuerint, tum quaerere utrum vera illa 
an falsa sint dicenda. Quarum rerum liberam inquisitionem eodem iure 
postulaty qno caeterae disciplinae omnes liberam veri indagationem sibi 
vindicant, nisi forte nefas habendum est homini, aut omnino quaerere 
quid verum q^id falsum sit, aut id quaerere in religione! Agit igitur de 
religionis natura atque indole, ita ut religioni nullum relinqui locum osten- 
dat» nisi credant homines, esse quoddam Numen Supremum. Religionis 
originem inquirit atque fontem, varias eius formas earumque historiam. 
Cum alias religiones, tum Christianam explorat. Huius tractat historiam 

15 



s. 



lU 1. 1. D O £ D E S 

et doctrinam. Quod ad doctrinam, hanc dod ita tantuui expouit, ut do- 
ceat, quid variis temporibus ipsa Ecclesia Cbristiana professa sit, quid 
singulae Ecclesiae Cbristianae familiae. Quaerit etiam, an verum sit 
quidquid de Deo , de lesu Cbristo , Dei Fiiio , Ecclesiae Domino , de salute 
per Cbristum nanciscenda, doouerint atque professi sint ii^ qui religioni 
CbrisUanae, qui lesu Christo nomen dederint. Libere de dogmatices pU^ 
citis iudicat, suum iudicium de hisce exponit, nullius humanae auctoritatis 
rationem habens. Sponte sua omnes quaestiones tractat, quae res divinas 
tangunt. Estne Deus persona, sibi conscius atque libere volens, ab uni* 
versa rerum natura distinguendus , an vero potius statuendum est, si 
Deum loqueris» nequaquam tibi de persona sui conscia esse cogitandum? 
Estne aliquid praeter naturamP Num forte concedendum est Materialistis , 
nihil esse praeter materiam, aut Naturalistis , nihil esse supra naturam? 
Ita quaerit Theologia et quaerere pergit, Fantheismi placita^ Deismi doc- 
trinam, et ea quae Theismo propria sunt, in examen vocando. Si Deus 
est, sui conscius^ dicine potest universam rerum naturam ita creasse, ut 
initium habuerit illa , an vero statuamus necesse est » Deum , quippe aeter- 
num-, mundi esse causam aeternam , ita ut de universa rerum natura idem 
valeat atque de Deo, utrumque scilicet vere aeternum esse? Si Deus 
mundum creavitj estne assentiendum Deistis, nuUum esse statuentibus 
Qommunionis vinculum creatorem inter et mundum creatum, ita ut Deus 
a mundo plane seiunctus sit? Nonne rectius Theismus docet, arctissimo 
semper communionis vinculo mundum Deo esse coniunctum? In bis aliis- 
quQ huius generis rebus investigandis » ut tandem ipsi de vero constet, 
libera sit Theologia. At vero pergendum est. Statuunt nonnulli, Deum 
sui conscium ita in universa rerum natura praesentem adesse, ut eum 
uoiversi causam immanentem dicant, universi autem retione habita Dei 
trdnsscendentiam q. d. negent; alii contra Dei immanentiam non negantes, 
vel sic, quod ad universam rerum uaturam attinet, transscendentem quo* 
qpe eum dicunt Si immanentem , non vero transscendentem Deum dici- 
mus, sponte patet, Supranaturalismum a nobis oppugnari, ouius, uti no- 
vimus, aetate qpam vivimus, haec est sententia: Deum in rerum quidem 
i^atura vi sua . omnipraesenti operari ^ ipsum tamen ita esse supra naturam , 
Qt non sit legum naturae quasi complexio, verum multo magis ipsi, na* 



O R A T I O. 115 

tOMe ^umque legatn quippe Domino, leges illae subordinatae sint atque 
rabiectae. Quaerrati , qnid tandem Theologiae intersit , de his quaestioni- 
bas accuratam instituere disquisitionem , respondendum erit : Multum pro« 
cnl dubio^ religionem io primis aut Ecclesiam Ghristianam si spectas. Valde 
enim dubitandum est^ an de religione, vero nomine ita dicta, de vita in 
Dei communione degenda, sermo esse possit, si Deum Universo ita fere 
indusum esse statuamus , ut in omnibus naturae partibus , in nobismet 
quoque ipsis, stii conscius, praesens adsit. NuUa religio» nisi Deus esse 
creditur, a nobis, a rerum natura, omnino distinguendus. Haec autem 
aliaque diligenti pervestigatione inquirenti, Theologiae perpendenda sunt 
atque iudicanda quaecumque cum de universa rerum natura, tum in pri- 
mis de homine einsque sensu morali et religioso, innotuere; in examea 
quoque vocatis iis, quae historia gentium nos docet, cuius praecipuum 
locum occupat lesus Christus. Hic Theologiae instar omnium estl Hunc 
maxima animi intentione intnetur. Hic quid vita sua, quid fatis et verbis 
et factis de Deo rebusque divinis nos docuerit, quae auctoritas ipsi in hisce 
tribuenda sit, quid ex Ecclesiae, quae originem suam ex eo ducit, prim- 
ordiis effici possit ad quaestiones illas illustrandas , inquirit theologica dis- 
ciplina. Latissimus campus» A.A., quem ingredi Theologia non reformidat. 
At quantae inde lites oriantur> quantae etiamnunc de lesu agitanturl 
Quis fuit, qualis habendus est ille^ quem innumerabile discipulorum agmea 
Dei viventis filium unigenitum, hominem factum, e Maria virgine natum, 
omnis peccati immunem, fatis, verbis, factis nulli aequiparandum , crucis 
morti^ insontem illum» traditum^ e mortuis in vitam reducem, in coeii 
gloriam evectum, Ecclesiae caput invisibile, Dominum ac iudicem viven- 
tium et defunctorum, quem igitur, tot nominibus clarum» Servatorem 
suum profitetur! Quis fuitp Respondet vita, respondent fata, verba, 
flftcta. Eius vita narranda est; ad quod opus qui se accingit, quanti illum, 
quos exantlet, manent labores! De fontibus, unde lesu vitae cognitio 
haurienda est, de illorum pretio^ de Euangeliorum Synopticorum et lohan- 
nei auctoritate^ de eorum igitur origine, aetate, fide historica> consilio, 
usu y quanta sunt quae disputanda habet disciplina nostra. An omnes per- 
pendisUs^ quid hoc sibi velit: lesu vitam enarrareP Experientia edoctum 
saeoulum undevioesimum in eo est, ut satis difficiie, imo valde arduum 

15» 



116 I. I. D O £ D E S 

opus illud esse concedat^ non refragantibus , ni fallor, vel ipsis illis viris 
doctissimis, qui historiam vitae^Iesu elaborando magnam vitae suae partem 
dicarunt^ excepto fortasse Ernesto Renano. Arctissime cum lesu historia 
coniuncta est historia Apostolorum , historia originis et primordiorum eccle- 
siae Christianae; historia, ut cuncta complectar, aevi cum Apostolici tum 
sequentis. Quantum ab iis, qui scholae Tubingensi magis minusve ad- 
haerescunt, differunt illi, quibus scholae illius principia minime placent; 
quantum in haud paucis inter se dissentiunt et illi viri docti, qui mediam 
quamdam viam ineundam esse censent! Ita parum consentiunt viri docti 
in hisce disquisitionibus ^ ut, si id solum certum est, quod omnibus 
constet^ fere nihil^ quod ad lesu historiam attinet, certum esse direris, — 
fere nihil, nisi hoc: eum natum esse, vixisse, aliquid omnino dixisse» 
scilicet Deum esse spiritum, omnium hominum patrem; homines autem 
oportere fraterno inter se amplecti amore; discipulos quosdam eum secutos 
esse; hos illum Christum habuisse; adversarios autem acerbissimos tandem 
id effecisse^ ut cruci affi^us morti traderetur. Haec» ni fallor, omnibus 
constant. De caeteris, exceptis verbis quibusdam et factis minoris mo- 
menti, diputant viri docti — et libere disputent — et disputare pergant, 
si res ita fert. Namque veritatis causa agitur, illius scilicet, quae omnia 
ad fundum usque penitus perscrutari nos iubet. Neque metuendum est, 
ut tandem omnia omnino vacillent atque prorsus incerta reddantur; modo 
caveant omnes, ne liberae disquisitioni et indagationi frena iniiciantur. 
Statuant quam plurimi, hac nostra aetate, omnia quae ad rerum naturam 
et historiam generis humani pertineant, explicanda esse ex certis, quas 
dicunt^ legibus, quibus de ipsorum sentiBntia omnia, cum in regno na- 
turae, tum in historia gentium reguntur; cui igitur consequens est^ ut 
narrationum, miracula tradentium, fidem historicam reiiciant, ut lesum 
patre losepho natum^ virum probum ac pium quidem^ egregium^ eximi- 
um , imo ingenium religiosum habeant , minime vero omnis peccati inunu- 
nem^ minime Dei filium, qui homo factus esse dici debeat; conseqiiens, 
ut vere miracula eum perpetrasse, e mortuis in vitam rediisse, atque in 
vitam reducem discipulis vere se conspiciendum praebuisse^ praefracte ne- 
gent. Ab altera autem parte placida disputatione exponatur^ illos^ qui 
miracula ad historiam pertinere negent^ in historia indaganda minime 



R A T I 0. 117 

liberos esse opinionibus praeiudicatis ; atque dilucida bi^toriae Ecclesiae 
primaevae expositione probetur, id quod de lesu et primorum ipsius dis- 
cipulorum historia constet omnino postulare, ut fidem habeamus iis^ quae 
de lesu persona, doctrina^ factis fatisque tradiderunt Euangelistae et 
Apostoli; ostendatur, talem lesum, qualem eum fingunt et alii, et Straus- 
sius^ Emestus Renanus^ Scbenkelius^ qualem de criticorum Tubingensium 
sententia fortasse eum fuisse verisimile^ est, talem lesum minime explicare 
Ghristianae religionis et Ecclesiae originem , historiam et per undeviginti sae- 
cula effectus. Ne alto supercilio quae ab altera parte afferuntur argumenta 
altera pars contemnat aut despiciat, quamque in historia indaganda sibi 
summo iure petit libertatem , eam aliis lubens concedat. Quod idem de 
caeteris, quae Theologiae tractanda sunt, valet. In dogmaticis libera ei 
disquisitio esto. Quam arduum opus est, totam religionis Christianae 
doctrinam in systematis formam redigere , de materia , de fonte , de prin- 
cipio , de methodo Dogmatices Christianae ita disputare , ut nihil desidere- 
tur, ttt omnibus satisfacias. Fraetereo Ethicen Christianam aliaque disci- 
plinae theologicae capita. Quidquid agit, libere agat Theologia» veri studio, 
veri amore unice ducta. Libere Inquirant ^ exponant, reiiciant, defendant, ^ 
in dubium vocent^ confirment Theologi, nulii se mancipantes, hoc in pri- 
mis curantes, ut vere afiirmare queant, verise studio duci; ut sibi suisque 
principiis rite probatis constent , et placida nec praeoccupata mente alteram 
audiant partem. Quod suis disciplinis Physici, Mathematici, Historici, 
Philosophi, alii, id suae disciplinae Theologi vindicare pergant, eam sci- 
licet libertatem» qua nullum neque philosophicum ^ neque ecclesiasticum 
iugum» sibi imponi sinant. Ipsi videant, qua via^ qua methodo de vero 
ipsis constare possit ac debeat. Utrum empiriae, an sanae rationis, an 
conscientiae , an Sacrae Scripturae aut traditionis auctoritas in Theologia 
agnoscenda estp Equidem iam nihil definio, verum hoc statuo, ipsi Theo- 
logiae, ipsis Theologis ad quaestionem illam gravissimam esse responden- 
dum. Si empiriae aut sanae rationi praecipuas tribuis partes, quaeritur 
quarum illae rerum iudices esse possint. Si ad conscientiae amussim omnia 
coiiformanda esse et iudicanda statuis , constet de eius foro. Si ad Sacram 
Scripturam aut traditionem provocas , probandum tibi est te iure hoc facere. 
Qualecumque principium est , ex quo proficiscantur Theologi , penes Theo« 



118 I. I. D O E D E S 

logiam est de eo iadicare. Non taDtam libere profiteatur, quid verum, 
quid &Isum esse iudicet, sed etiam libere ea tractet, quae principia apeo- 
tent omuis cognitionis humanae, et methodum viamque, qua ad veri oo- 
gnitionem pervenire possimus , ab omni partium atudiis aUeua , nuUius uai- 
quam anciila. 

Haec tu iure dixisse videris, dicat forte quis; at videris tantum, minime 
vero iure dixisti. Certe Theologiae non consentaneum est, schcdae cuidam 
philosophicae ita se mancipare, ut eius anciila sit dicenda. Neque Theo- 
logos veri amantes decet^ ita in iis, quae ab aliis dicta sunt, acquiescere, 
ut ab accurata rei indagatione abstineant. Ne autem obliviscaris quaeso, 
Societatem quandam exstare, cuius maxime interest, qualis sit doctrina, 
quam Theologia doceat, qualia sint dogmata, quae Theotogia promulgeat. 
Ecclesiam intueare Christianam! Quid de religione» de Deo, de lesu 
Christo doceant ludaei, quid Theologi Christianorum sacris non addicti 
statuant de doctrina Christiana» ad Ecclesiam Christianam id parum refert 
Qui vero Christianae Ecclesiae socius Theologiae operam navat, ia ne ab 
ea petat^ ut probet, eum nullo prorsus ecclesiastico vinculo constrictum 
libere omnia inquirere. Namque libera illa disquisitio atque indagatio quo 
duxerit satis notum est! Num forte Ecclesiae commodo et emolumento 
ii prospiciunt, qui Straussii et Renani aliorumque vestigia legentes, Euan- 
gelio fundamentum suum atque argumentum subripiunt? Qui aut Fan- 
theismo aut Naturalismo, seu clam seu palam faventes» nullum liberae Dei 
actioni locum relinquunt, quippe quorum Deus nil est nisi iegum natorae 
complexio, hi narrationumi miracula tradentium, fidem histoncam, Euan- 
geliorum, in primis lohannei, authentiam non negare non possunt. Quid 
iuvat, alios doctrinam profiteri de Deo omnia gubemante, si mundus atque 
adeo ipse homo machina fere habendus est, ita ut de libertate houHnis 
morali , de culpa peccati , de peccato proprie ita dicto , de discrimine bonum 
inter et malum morale, sermo tandem esse nequeat, quippe quae cuncta, 
si vel nomine nobis relinquantur, re tamen tollantur; quibus cunctis subla- 
tis, quid tandem de Euangelii lesu Christi et Apostoiorum, longe alia 
ponentis aut nuntiantis, argumento existimandum est? Libertate fruatar 
Theologia, ut esse possit Theologia Christiana, ut Ecclesiaa Christianae 
prosit, eius causae serviat, eius doctrinam exponat, eam tueator atqae 



O R A T l 0. 119 

defendat. Ne autem Eccle^m Christi rogatam velis, ut talem Theologiae 
libertatem agnoscat, qualem tu ei tribuendam esse statuisti! Nisi hanc 
tMffl senbentiam mutas, aOx tl q>iXog r^g dxxXTjff^ag, non es amicus 
Scclesiae! Hoc cogita, matrem Theologiae esse Ecclesiam Christianam. 
Ecclesiam non creavit Theologia Christiana^ sed in Ecclesia orta est. Eius 
igitur iDommodis prospiciat^ neve umquam quid moliatur, quod ilii nocere 
possit. Videat Thec^ogia, ne quid Societas Christiana detrimenti capiat, 
videatque Ecciesia, an hoc suo honorificentissimo munere Theologia ea qua 
par est sedulitate fungatur I — « 

— Audio, et plura iis inesse, quae vix negari posse videantur, concedo. 
At minime eo ducunt^ ut sententiam de Theologia libere excolenda atque 
tractanda mutandam esse censeam. Ipsa videat Ecclesia^ quid in suum 
&ciat commodum. Theologiae autem ne ecclesiasticam iniungamus servitu- 
tem. lugum haec ferre recusat et recusare debet^ si veritatis imperio se 
submittere velit. Ecquid vero Ecclesiae faciendum est^ ut Theologiam sibi 
subiiciat subiectamque teneatP Obstringere fortasse iureiurando Theologos^ 
Hft ecclesiae suae doctrinae addicti nihil doceant, nisi quod huic conveniatp 
Licebit ita , exempli gratia , Theologo , Reformatae Ecclesiae socio , Romano*' 
Catbolicorum. d(^ma de Ecclesia, Lutheranorum Christologiam ^ licebit 
Materialismum et Naturaiismum et Pantheismum libere inquirere. Ne vero 
eadem libertate utatur in religionis doctrina Ecclesiae reformatae tangenda ! 
Estne Ecdesia reformata falli nesciaP Num suae doctrinae liberam inda- 
gatiouem pertimescit P Nonne ipsa tandem eiusmodi disciplinam contemnen- 
dam esae atque nihili faciendam censebit, quae sibi placeat repetendo aut 
confirmando proavorum dogmataP Num veri studium vel cogitari possit 
absque veri libera indagationeP 

Ne multa. Amicus Ecclesiae est is, qui Theologiae libertatem vindicet, 
Ipsa Ecclesia Cbristiana, si qua societas, veri amans esse debet atque 
studiosa. Nomen profitetur Domini, qui Lucem Mundi et Veritatem se 
diiit, cuiusque Spiritu^ qui Spiritus Veritatis est^ imbuti sunt quotquot 
fidem ipsi bafaent. Horum maxime interest, quam accuratissime indagari 
qaaecum^fue de lesn Christi persona^ vita, doctrinai opere tradiderunt ac 
nuneiarant einB discipali. Ne qois putet , qui fausta quaevis Ecclesiae exop- 
tent, eos propterea oportere, Theologiam et in ea liberam veritatis inda- 



120 I. I. D E D £ S 

gandae studium odisse et impugnare. Ecclesiae facem praeferat Theologia 
atque praeferre pergat. 

Num igitur dicimus, disciplinae theoiogicae omnia licereP Num Physi- 
cis^ Historicis, Philosophis omnia facere licet? Num cuiquam licebit, id 
pro vero habdre , quod ipsius principiis , aut iis quae aliunde constent , png- 
nare luce clarius est; id reiicere atque negare^ quod ipsius principiis con- 
sentaneum esse appareat? lisdem sciiicet legibus adstricta eet Theologia , 
quibus omnes disciplinae doctrinarumque cuitores omnes adstricti sunt. 
Omnibus haeo summa est lex: Veritati te submittas; quid verum sit ipse 
libere inquiras. 

lam videndum est de Ecclesia Christiana. Liberam eam dici- 
mus, ubi se ipsa regit, eas sibi ferens leges, quas sibi consentaneaa existi- 
met, neque a quoquam impedita, quominus suas ipsa res agat, seque ut 
ipsius natura postulat explicare possit. Liberam eam esse oportet^ hac 
conditione, ut ne reipublicae quid detrimenti afferat. Huius neque regina 
est, neque ancilla. Societas est eorum^ qui Deum coiunt» lesu Ghristo 
fidem habentes eiusque nomen profitentes , quae societas originem suam 
ducit ex eo, quem Dominum suum agnoscit, lesu Christo, cui arctissimo 
vinculo iunctam se esse gloriatur. Divisa , eheu ^ est in varias familias , quae 
etsi in haud paucis inter se dissentiant, vel sic consentiunt in pluribua 
iisque gravissimis. Quod universe de Ecclesiae Christianae libertate sta- 
tuendum esse censemus, idem illud de singulis familiis, ex.quibus Ecclesia 
constaty statuimus. Singulae fidem suam libere profiteantur, cultum pu- 
blicum atque privatum suo quaeque modo instituant, caeteris scilicet con- 
cedentes quod sibi ipsae postulant. Habeat canones et decreta concilii sai 
Tridentini Ecclesia Romano-Catholica ; extollat Vulgatam suam, Mariam 
suam, Matrem Dei, immaculatam illam; encyclicas suas dare pergant 
Pontifices Maximi, varios damnantes errores, quos exsecrabiles esse cen- 
seant. Haud minore autem fruantur libertate Protestantes , quibus liceat 
audacter negare , extra Ecclesiam Romano-Catholicam nullam esse salutem , 
et alios errores et Mariolatriam improbare, encyclicas ridere, cuiusvis ge- 
neris falsa Euangelio nuntiando et disputando impugnare; liceat fidei auae 
doctrinam exponere, vindicare, illustrare. 



R A T I O. 121 

At hoc tibi fecile concedimus, ita nonnullos loquentes audire mihi videor; 
Ecclesiam Christianam liberam esse oportere in fide sua profitenda. Hop 
autem teneas, Tbeologiae munas esse, Ecclesiae fidei doctrinam inquirere» 
in examen vocare. 'Eoclesiae facem praefert Theologia. Quod corpori hu-> 
mano sunt oculi» quod homini est ratio, id Ecclesiae est Theologia, qua 
videt illa atque cogitat. Theologia duce Ecclesia veritatem religiosam in 
dies penitius cognovit^ quodque Theologi accurate indagarunt verumque 
esse comperti sunt, id Ecclesiae tradunt, atque ecclesiastico munere fun- 
gentes Ecclesiae sociis nuntiant ore scriptisque. Ilaec est Ecclesia libera, 
quae fidei profitendae atque docendi libertatem omnibus suis sociis, Sacro*' 
rum etiam ministris, concedit. Libera autem non est Ecclesia, quae doc- 
trina quadam se constringendam censet atque constringit^ sociosque suos, 
in primis Euangelii nuntios, lege quadam adstringit adstrictosque tenet. 
Manus haec post terga vinxit. 

His continuo respondendum esse censeo^ Ecclesiam Christianam procul 
dubio doctrina quadam constrictam esse, neque hanc Euangelii nuntiis 
veniam dari posse, ut nulla plane lege adstrictos se esse existiment. Sci< 
licet sunt quaedam principia atque placita, quibus Ecclesia Christiana, 
nisi interire velit, in perpetuum resistere debet. Orta enim est e fide 
lesu Christo habita^ tamqnam Dei filio unigenito, hominum Sospitatori. 
Hominum autem' Sospitatorem eum habuerunt primi eius discipuli, non 
tantum propter ea, quae dixerit, verum etiam propter ea quae fecerit 
^tque passus sit. Neque hoc tantum, sed etiam atque in primis eius 
personae rationem habebant. Quotquot initio Cbristo nomen dederunt, 
nullo modo hi dubitarunt, quin ipse ille, quem hominem fuisse iis con^ 
stabat, omnibus hominibus ita praestiterit ^ ut unicus Dei filius dicendus 
esset. Hunc novae vitae auctorem agnoverunt, quem morti quidem tra- 
ditum esse sciebant, e mortuis autem in vitam rediisse audiverant.' Neque 
tD ludaeis, neque in Ethnicis facile quemquam reperisses, qui lesu tam« 
quam Christo et Domino suo fidem haberet, simul vero in vitam eum 
rediisse negaret. lesum e mortuis in vitam reducem primaeva Ecclesia 
professa est. lesu in vitam reditus fundamentum fuit fidei, quam ei ha- 
buerunt. Hac fide, lesu e mortuis redivivo habita, fortes erant Ecclesiae 
primaevae socii. Hao fidei profitenda , EuangeliOi cuius ipse lesus redivivus 

16 



Ita I. Ii. D f E s 

^i^Qiiientum al v«luti me^ifeulliam eat, DUQtmndOi forti» emt ^tqoe efficax 

ipsa Ecdefiiai Hoo Euiaogeliuai , bano fidem, Ghriato.rQdivjvo bftbibim» 

aot tiiebitar JBQcleaia» aut interibit, quod ita recte uiCelle^it, u4 quidquid 

variae in qitas. diviaa est familiae 9uo quaeque modo de dootrina fidei 

Btatuerint» cuQctae tamen Ie$um Dei filiuo» e 6epuluro ia vitatn redueeai 

profeasae sint. lam 8ua<n sibi vindicat Ubertatem bae quoque nostra aetate, 

Qt iia reiustere queat principiia atque placitia, quibu9 fidei docMrime funda*- 

menta labe&ctentor et coUabefiaQfe. EuangelitiQ) » quo per undevigioti aae« 

cula viget atqiie floret Ecclesia, si totant speetaoiua, Tbeismi q. d. nititur 

principiis, Tbeismi scilioet, qui Deam habet muadi creatorom Ub^um >^ ita 

a mundo discernendum et muada conluBctum, Ubt absurducn son sit» fidam 

babere iia> quae de lesu persooa» fatia et factlA mirifitfia, natudralem rerum 

ordinem excedentibus » tradiderunt Euangeiistae* Notum auteti est, quid 

hac de re plures hodie statuant. Nequaquam verisimile est» neqfuaquam 

probari potest^ (ita haud pauci, atque alii aliter,) aliquid umquam acci- 

disse, quod noa ex naturae legibud explicari posaiA. Mirifiea illa, qaae 

Ecclesia wmiraoHla" vulgo dioit, noa perUnent ad hiatoriami Narrationea, 

quae mirifica illa tmdunt» eatenud quateou^ iUa traduuit» aull^ fide digna 

aunt. Miraculum /fsupranaturale" quid esA, et id». quod suprauaturalo 

dici meretur» /t^supradivinum" dicaA. -^ Quod n venim est, aed verum 

ease negat Escleaia, neganda sunt ee, quibua pj»imi Ie«$u duri^ti diacipuli 

fldem suain, lesu Christd in croce interfeeto habj;tam.s, sMiPk^rMruYeruDt, 

Qiio igitur iuore, quaeso^ pastulabis« ut eiusmodi placitis benevqlas Ecclesia 

praebeat aurea,. Ecolesia, quae proeul dubio noQ« exatilisset » M.de leau nil 

praedieasadBt aut praedicaro potuise^nt wia disaipuli praeter eai» quae 

hodie de eo atatnjunt Tbeologi, qui oeeeaUorea vulgo di<?ujituj;? ||ia docendi 

in Ecclesia, mttBius tradi pvobare non poteet EoeleMa^ oiai Qriginis ma 

plane immemov vigere se poese exidtimet, etiam^i Pominumi ^m ignoret. 

Lihertate sua utens Eccleaia principiU atque plaeUi^ aeiopponife ^ quae 6dei auae 

dootrinae adverea sunt; eos, igttur, qiu eiuamodi' prAncifAis atqitie placitia 

faveant, Suaii^lii ia eoetibua ChriatianocuEa nainiatroai recipere atq^e ha* 

bere cecMeat 

Quod qnan pltirimia disf^lieere» qoq mirtfaH Qujd t»». ita baud paaoi^ 
liberlalia. EGeleaiae te patroaom geris^ eo aino», KepoMtipri !I7heoWgiae ad* 



oRATia m 

«iicti» Eoctmae roinaia moUremm*}? libera sit Scoleisia^ libem Tlieologta., 
libera Theolqgia m £ocl€sial Eocleaiae» cuiae libertatem dos iptii atrenue 
viDdicamus et viDdicaodam. esse censemua» liceat confessioneai suiiin emeii^ 
dare, immutajrej lioeat ei luce uti, quam recentioris aevi disquisitioiieB 
attulerupt. Quodsi verum eat» multa ab Euangelistis et Apostolis de 
lesu tradita esse^ quibus fidem babere nequit recentior aetas^ longe alia 
de rerum natura eiusque legibua atque de modo quo Deus operari soleat 
«docta; quodsi verum est» miraculis nullum prorsus locum relinqui in bo- 
dierna de mundo et de Deo» illi coniuncto, cogitandi ratione, quidoi 
Eccksiae liceret, diversam de lesu profiteri senteotiam ab ea« oui buc 
usque calculumadiecit P Alia certe recentioria Theologiae de lesu doctrina est « 
«tque Ecclesiae quatenus confesaionAlismo favet. At ne obliviacaris , Tbe> 
logiae recentioris principiis favere quam plurimos Ecclesiae socios» bono- 
iratissimos illos, atque excultos. Singulis jEcclesiaa sociis ~- iam unice de 
Frotestantium familiis seroio sit — Codicis Sacri libere interpretandi, reli- 
gionis doctrinam indagandi et eam libere iudicandi, ius competit. Quis 
eos prdbibeat, quominus iure suo utenteSi omnibus rite perpensis» recen* 
tioris Theologiae doctrinam comprobentP Aliis nihil obtrudere conantur, 
auam autem sententiam atque fidem libere profiteri cupiunt. Ne a mini* 
aterio ecclesiastico arceantur qui recentioria Theologiae priocipiis imbuti 
aunt. lis omoino"» crede nobiai opus est» propter huius aetatis studia 
atque deaideria. Reblisttca est haec nostra aetas, realitatis atudio ducitur^ 
realitatem sititl Alia Cbristologia nobia opus estl In iis, quae superioza 
aaecula tradiderunt^ baec tempora acquiesoere nequeuot. Reahtatis illi 
studio subvenit receikitior Theologia^ ut eos, quos a se ahalienavit dog<- 
jDaatiamo favens Ecclesiai Ecclesiae reconciliet. Suo igitur commodo et illo- 
rum saluti ita prospiciat £cclesias ut aetatis recenticMia atudiis se accom- 
modet, atque de emendanda ac purganda ipsius fidei doctrina, de Euan*- 
gelio his nostria^ temporibus accommodato, serio cogitet. Libera sit £c- 
clesia a Theologorum dominatiooe» at ita quoque liberi sint Theologi, veci 
amantes, in Ecclesiaj vk qufte recentior Theologia ipsoa docuerit ea ad 
xniojistefrium eccleaiasticum :Voeati libere coetui Christiaoo nuntient. 

His baac' iere respondea Qai Ecdesiae Christiaoae sociis annumerari 
velit probe idaecttofe reputet^ quid sibi sumat. Eodesiae doctrinae, quod 

16* 



124 L I. D E D E S 

ad rei caput atque aummami assentiatar! Sin minua / qnid ipsi faciendum 
ait, videat^ videat et Ecclebia. Facile quidem conceditur, Ecclesiae nilHl 
obtrudere eos , qui eiua socii esse pergunt , etiamsi longe alia de lesu 
Christi persona et opere salutari profiteantur , atque ea, quae Ecclesia dies 
8U0S festos celebrando de eo profitetur. Aliter autem existimnndum est de 
iis, quibus sacra in Ecclesia ministranda sunt, quibus Euangelii nuntiandi, 
quibus docendi munus in Ecclesia traditur. Fingas tibi ad Catbedram 
Pctri» quam vocant, evectum aliquem Lutheri aut Calvini sectatorem; num 
hunc, postquam talem eum esse apparuit, ferre deberet Ecclesia Romano- 
CatholicaP aut sacerdotem, Reformatorum principiis imbutum; nom hunc 
ferre debetp Num libera esse Ecclesia Romano-Catholica dici possit, si 
lalem Pontificem 9 talem sacerdotem ferre cogaturP Minime voro — ! Neqne 
aliter existimandum de Protestantium familiis, ferre coactis sacrorum mi- 
nistros, qui plane contraria nuntient iis, quae de Euangelio, de lesa 
Christo, hominum Sospitatore, unanimo. semper consensu professa est Ec- 
clesia Christianal Non omnia prohibere potest Ecclesia, non singulos suos 
socios in examen vocare, ut inquirat, quid de singulis fidei doctrinae capi- 
tibus sentiant. Hoc autem^ nisi omni libertate amissa, ei liceat, sacro- 
rum ministris ius denegare doctrinam nuntiandi, placita tradendi^ quibus 
totum Euangelii argumentum invertitur. Theologiae atque Theologorum 
liljertatem, veri igitur liberam indagationem ^ ne ullis constringat limitibus 
Ecclesia; huius autem libertati ne quid detrahat Theologia, ne quid Theo- 
logi derogent. Euangelii ministerium est ministerium ecclesiasticnm , non 
vero ^unus theologicum ; prouti Ecclesia non est Aoademia. Aliud docto- 
rum Academicorum, aliud Euangelii interpretum offlcium atque munus. 
Qua illi gaudent libertate hi nOn gaudent. Quod probe teneant qui in 
Ecclesia sacro ministerio fungantur. Ipsi ut ad illud ministerium admit- 
terentur ultro petierunt, ipsisque a nemine coactis Euangelii nuntiandi 
munus oblatum est. Ne igitur Ecciesiae intolerantiam tamqaam vitium, 
ne persecutionem et vexationem conquerantur ii, qui Societatem Christiananoi 
tuentem reperiant Euangelium Domini sui, tuentem omBem suam spem 
atque exspectationem , tuentem fidcm 8uam< atque liberiatem* Bcclesia 
Chribtiana ut originem suam non debet recentioris aevi sapientiae, ita nec 
vim suam, nec incrementa soa, neo satotem/ qofim hominiblis peccatori- 



R A T I 0. 125 

bvL^, peccato miserisi^ Dei lesuque nomine nunfiat, sapientiae illi accepta 
refert. Ecclesiae non est, Euangelium Christi ad huius aevi studia atque 
disideria componere; multo magis hnius aevi hominum est, Euangelio 
Christi fidem habere. Realitatem sitiat haec nostra aetas. Neque Eo- 
clesia sitim illam explere conatur fabellis, ubi Christi Euangelium nuntiat 
prouti nUntiatum est a primis eius discipulis. At vero quaerendum pri* 
mum non est, quid sitiant nostri aevi homines, ut audito responso cogi* 
tetur de Euangelio immutando; multo magis Ecclesiae quaerendum est, quid 
illis opus sit ad animi salutem aeternam. Ut verbo dicam : Non Euangelii 
est, suum argumentum mutare, verum huius aevi hominum est, quatenus 
non Euangelium sitiant, animum mutare. 

Fieri potest , ut quis his auditis obiiciat : Nihii igitur iuvat , theologicae 
disciplinae operam dare eo consilio, ut Ecclesiae Christianae de veritate 
penitius constet. Quidquid e tenebris in lucem protrahunt Theologi, 
fructus disquisitionis nullam Ecclesiae utiiitatem afiPerunt, nisi quatenus 
iilius doctrinam confirment. Theologiam, nisi Apologetices partes agit^ 
non audit Ecclesia Christiana. Huius doctrinam, quod ad rei caput et 
summam attinet, etiamsi fabellis annumerari mereretur, reiicere nefas esset. 
Magna argumentorum , doctissimos viros in admirationem rapientium , copia 
probes, mirifica illa, quibus Euangelia scatent, numquam accidisse, neque 
religionem aut pietatem pessumdari, etiamsi lesum unicum Dei atque 
hominum mediatorem esse neges; surda est Ecclesia. Semper idem, en 
eius symboluml Semper eadem, en eius regulaml Haeccine eius libertas? 
Nequaquam libera est. Traditioni se mancipavit. 

Ipsa iam pro se verba faciat Ecclesia, quam haec fere dicentem audire 
mihi videor. Grata equidem concedo, bona multa iis inesse, quae Theo- 
logi, quamcumque viam ingressi» de religionis doctrina agentes, disquisi- 
tionibus, disputationibus , scriptis, in medium protulerunt. Laudandum 
est infatigabile studium^ laudandus indefessus labor. Vos, Theologos, 
scholas habere, systemata condere, meam fidem vel confirmare vel oppug- 
nare, ne quis prohibeat. Omnia inquiratis. Doctrinam, historiam, origi- 
nem meam, quaecumque spectant Dominum meum, ad carceres a calce 
regressi in examen vocetis. Minime vos studiaque vestra extimesco. Ve- 
ritatis nuntius me genuit, aluit^ sustentavit, incoiumem servavit ad hunc 



126 1. i.DOBDES 

ttsque diem« Si quis intolerantiaiu et peraecutionem atque vezatiooeoi 
querendi causam habet, ego habeo. Vos pergite ut coepistis. Quae vera 
mihi ijciesse videutur disputationibua veatris, haec in usum meum conver* 
tam. Caeterum, origiois et historiae meae me numquam immemorem 
reperietis. Semper idem eatenus persequar, quatenus Dominus meos 
lesus Christus heri hodieque idem est et in saecula. Semper eadem sum 
eatenus, quatenus fundamentum quo nitor immutabile^ Spiritus quoduoor, 
Dominus cuius nomen profiteor, immutabilis est, atque fundamento iUi 
innixam, Spiritu illo ductam, Domino illi iunctam me acio atque sentia 
Semper idem mihi cordi est, in dies crescere, augeri« ad perfeqtionem 
pervenire in Christo, qui est caput meum. Semper eadem esae cupio^ 
corpus scilicet Christi, e mortuis in vitam revocati. Vos, Theologi, qui 
V06 is^reoentiores" esse gloriamini, quominus et alia, et vero Domini mei 
lesu Christi in vitam reditum negetis^ prohibere nec possum nec volo. At 
vero hoc probibere conabor quantum potero» vos ad sacra ministrandi 
vocatos mea auctoritate intra meos parietes doctrinam nuntiare, quaeEuan* 
gelio de Christo, mortuo pro peccatis hominum, in vitam revocato propter 
iustificationem eorum , locum nuUum relinquit. Libertate vestra gaudentes 
atque utentes, vos ipsi ecclesiam condere conemini ope Euangelii vestri et 
Christologiae vestrael Novum ejKstruatis aedificiuml Feritos vos praestate 
architectos I Nil vobis invidebo. Ecclesiam vos nequaquam condituros essOi 
quae id efficiat, quod Dei gratia efiecisse mihi datum est, hoc mihi con« 
stat. Ridetisne? Scio, a vobis ludibrio haberi eoSi qui sibi constare 
profiteantur id quod vos forte existimetis in dubium esse vocandum. At 
nihil moror. Rideatis. Omni qua valetis doctrinae copia in me irruatis. 
Libera sit vestra disciplina; meam autem ego mihi regionem vindicabo, 
neque me subigi patiar a vobis, id negantibus quod mihi omnium articu* 
lorum fidei meae primus ac princeps est. Libertatem meam tuentem me 
reperietis I 

« 
Quid vos sentiatis , A, A. , nescio. Mihi iustam cauaam dixisse videtur 

Ecclesia » oeque dubito > quin coram aequis iudicibus causam teneat. Uiii- 

cuique licere in Ecclesia Christianaj sacri ministerii munere fungenti, nun- 

tiire quidquid ipse veUt^ haec non vestra sententia est. Stenim est modaa 



O R A T I 0. 127 

is rebua, sant oerti deokfne fines. De modo sub iudice lie sit» de finibi» 
dtsputent Viri doctt. At modoe est, necfioes deesse videntur* Ecclesia 
ipsa de modo et de finibus aodienda est , ut suam tueri posBit libertatem. 



Uitrique igitar, et tbeologicae diseiplinae , et Ecclesiae Christianae , satis- 
fieri opinc», si utriusque Ubertatem ea quam breviter exposui ratione om* 
nes vtDdicant. Libera sit Tbeoiogia, et quod consequens est^ institutio 
theologorum , sacro ministerio destinatorum , ab omni patrocinio ecdesiastico^ 
libera ui diq>Qtatio theologica, vA» luce clarius pateat^ quid opinioBum 
oommeotis, quid veritatis effatis accensendum siL Libera quoque sit Ee« 
ctesta ea libertate, qua ei opus est, ut thesaorum, ipai traditom, in soeic^ 
rum suorum et gentium, Deo Christoque fidem nondum habentium» salo^ 
tem conferat; quod ut facere poesit, liceat ei se opponere iliia, quorum 
dootrina Christianae fidei fundasientiim div^Uere, Euangelit apostolid argu* 
mentum totum qaantum mutare, nierito aestimatur. Ita saaBi euique tri«^ 
buentes, Theologia et Eocleaia Christiana non adversarioruim instar inter 
se oppositae erunt, verum aequitatis amantes, eiiosae invidiam, sna utra* 
que via ac ratione reiigioni prodesse studebont, in huimani generis aalu^ 
tem, iii JDei gloriam. 

Vo8 autem, Aoditoreff humamswiinf, ea qoae de libertate, eum Theolo* 
giae» tom etiam Ecdesiae Obcistianae vindicanda disputavimus , aequitata 
obtemperantes libere iudicatotB. 



Ad alteram eorum qaae mihi peragenda siwt partem pergo, £ata bviiw 
Academiae , quae hoo anoo fuenmt , narraturus. Qaibus lacta inesse atqoe 
tristia , ppeapcBa et adversa , quis mii«tiir ? Ea , quae dobri nobis f uerunt , 
pnos coaHBeiDQrabo; 

Quod satis diu nobis minitabatur, tandem id animum nostriim percussit 
Qui rude donatorum Professorum uBiie nobia supcucstea esat , Gollega maxime 



188 l. I. D £ D E S 

venerandus, fato functus est. Lugemus HenDannum Bouman, neq.ue 
illum tantum, sed virum quoqiie clarissimum, cui supremum diem iam 
instare minime suspicabamur , Siraonem Karsten. Eiusdem mensis Maii 
die VII hic nobis ereptus est, die autem xiv Boumannus. Tristes dies, 
quorum memoria non delebitur. Quantum est quod utriusque viri, doc- 
trin^, pietate, virtute conspicui, desiderium nos tenet! Singulorum facta 
et merita^ uti par est, narrare et celebrare^ longum est. i^Paucis" egre- 
gios duumviros memorare, temporis angustiae, eos ^laudare'" gratus ani- 
mus et pietas iubent. 

Hermannus Bouman, Frisius '), a teneris inde discendi amore ac 
studio flagrans, corpore debilis, fortis animo, omni virium iutentione literis 
puer iam operam dedit, iuvenis dare perrexit, ad ultimum vitae stadium 
non dare non potuit. Gymnasii Velavici alumnus — Harderovicum enim 
migravit pater, vir plurimum venerandus, ex Frisiae pago, ubi pridem 
Euangelium nunciaverat — egregia Boumannus noster institutione usus 
est, cum Gerardi Knoopii, tum lani ten Brink. Quindecim annos natus, 
anno huius saeculi quarto, Academiae Gelricae civibus adscriptus, scholis 
se tradidit virorum clarissimorum , qui tunc temporis illam ornabant. Kem- 
perum audivit. lohanne Henrico Paravio duce literarum orientalinm cog- 
nitionem sibi comparavit. lohannis Clarissii discipulus fuit. Quid huic 
viro celeberimo, huic praeceptori eximio Boumannus debuerit, ipse, ut 
omnes norunt, saepius gratissimo animo signifioavit; quanti eum fecerit, 
in aeternam desideratissimi viri «rmemoriam" disertus scripto praedicavit. 
Egregie in suos usus convertit quaecumque per septem illos annos, quos 
in Academia degebat, ei suppeditarunt clarissimorum virorum institutio 
atque lectiones. Multifaria doctrinae copia instructus, literarum«cum anti- 
quarum, tum recentiorum valde peritus, theologus erudituSi stadio Aca- 
demico peracto, in Euangelii antistitum ordinem receptus est, viginti tres 
annos natus. Per undecim annos verbi divini ministerio fungens, primum. 
in coetu Oostermeeriensi-Frisio , deinde in ecclesia Finsterwoldensi , laboris 
patiens, iis, quorum pastor erat, omni modo prospiciens , gravissimo mu- 
neri totus fuit dicatus. Neque a iiterarum et theologiae studiis se detrahi 



■) Tdaardae m Itisia naiiu d. xi m. Pebr. a. vdcclzzzix. 



O R A T I 0. 129 

sivit. Frisii nomine inclaruitl Ecce, Frisium^ doctissimum illum operis 
Falmiaui censorem, vocat Academia Traiectina. Latere diu non potuit is» 
qui se ostendere noluerat et vel sic conspicuus factus erat. Huc autem 
vocatus, ut Clarissimo Gabrieli van Oordt successof daretur, dubius haeret 
vir non timidus, sed modestus. Dubitantem adhortantur amici, adhorta- 
tur in primis Clarissius. Caetera novimus. Professoris Theologiae munere, 
quod anno huius saeculi vicesimo tertio auspicatus est, per trigenta sex 
functus est annos , usque ad annum , quo septuagenarius rude est donalus. 
Professor Traiectinus occasionem nactus^ perpetua in Theologiae atque 
literarum studio versandi» ea ita usus est, ut quam plurimis, in primis 
autem discipulis, futuris Theologis, omni quo posset modo prodesse stu- 
deret. Notum est, quantum se in scholis suis habendis, in Theologia 
Naturali exponenda, in Critica et Hermeneutica S. tradenda, in Exegesi 
cum N. tum V. Foederis tractanda» quantum aliis disciplinis tradendis se 
praestiterit. Egregie de viro Clarissimo scripsere collegae coniunctissimi 
ter llaar et van Oosterzee. Novistis virum» in laborando multum, in 
legendo insatiabilem , tenui corporis valetudine uteutem, ingenii animique 
dotibus, iudicii acumine, doctrinae magna copia excellentem. Mirum 
quantum memoria tenuerit» quam suaviter ex doctrinae suae thesauris de- 
promta cum aliis communicaverit , lubentissime ^ nisi patrium res postula- 
ret, latino, quem in deliciis habuit, utens sermone. Sacrorum librorum, 
in primis Novi Foederis^ neque minus Veteris interpres fuit acutissimus, 
quod probarunt lectiones eius hernfieneuticae et exegeticae, per longam 
annorum seriem habitae; quod probat etiam commentarius perpetuus in 
lacobi epistolam, prelo a sene venerabili paratus, cuius tamen commentarii 
introitum, eheu, non absolvit. Quanti historica studia fecerit, testantur 
eius scripta, testahantilr quas de Philosophiae de Deo historia habere 
solebat lectiones. In primis praestantiorum virorum vita narranda delecta- 
batur. Ipsum audiatis loquentem. /srln permultis illis ac diversissimis /' 
inquit, //quas vel inquirendo persequi possumus vel scribendo» late patentis 
Historiae partibus^ nuUa facile mihi esse videtur et ad cognitionem iucun- 
dior, et ad narrationem suavior, et ad imitationem fructuosior, et ad om« 
nem vitae usum uberior» quam quae versatur in singulorum hominum, 
hac illave virtute excellentium , fatis informandis et rebus gestis et vero 

17 



]>dO I. r. D 0< E D( E S 

cbaxacteiibus/' ^ Qaid mirum, in boc acribeudi geneM mnltom 
virum> quem ailiquaDdo dicere meministis: irMilitum* quidam aDimo», 
q.uamvis feroces ac bellis efferatos , sodalibus , qui. efiidem m acie eosdem 
adversus. hostes depugnaveraut « prostratia caesisque, vehemeDtius subinde 
commoveri novimus, Nobis igitur, quorum mentes mitiora ao aanctiora 
studia ad maiorem flectere ac componere lenitatem atque bamanitatem par 
est, nonne dedecori esse ac turpe censendum est, ita sociorum oblivisci, 
ac si «soporiferae biberimus pocula Letbes"? -^ Accessit, quod gratus 
eum, animuB ad scribendum haud raro impelleret, quum iustae. virorum 
praestantissimorum existimationi aliquid detractum esse existimar^ Ei 
boc defunctos pie colendi studio origioem ducunt Memoria lohannia Cla- 
risse, Theologi; Chartarum Theologicarum pars haud exigua; eximia Ajoir 
demiae Gelricae eiusque FroCsssorum historia; ipsumque: illad studiam 
eum incitasse videtur, ut librum conscriberet , quo ageret de Theologia, 
iisque viris, qui eam in Neerlandia coluerunt sub finem superioria aaeculi 
atque hoc nostro saeculo^. Sunt qui se laudari ab hominibos ament, neque 
tamen ipsi ad alios laudandum proclives. esse videantur., Sunt , qui alios 
laudent, ut ipsi laudentur; quibus notum. illud: «si vis amari ama/' idem 
valet atque: «si vis laudari lauda;" usi vis. ut tibi aduient.ur, ipse. adulare 
aliis." Non item Boumannus. luaudabat ut Iaudaret».ut debitas solveoet 
laudes. Boumanno, bonoxum virorum laudibus suum tribuenti pretium, 
easque, meritas scilicet, sibi honori esse existimanli >, gratum erat atque 
dtilce, data aut arrepta occasione praeceptorum » coIIegBrum., aequalium, 
fato functorum, laudes dicere eorumque in disciplinam; theologicam. , phi- 
losophicam , bistoricam merita celebrare« Viros egregios laudatore destitui 
atque carere, qui ipsorum rea gestas» librosque ab. oblivione vindicaret, 
Dcfas ei videbatur, iis. parentare religio ei erat. Caeterum ne quia putet, 
etiamsi nonnumquam in laudando nimis facili;s fuisse videri possits. animum 
ipsi defuisse ad candide atque ingenue sententiam suam profi.tendam» ubi 
quod laudaret et comprobaret non, inveniri cen^mU. A4 iaudanda bona 
procliviorem se dixit, quam ad acriter castigandc mala, q.uae, quidam non 
nimis maligne. rei sacrae axcem petere ipsi viderentur., Bepr/shendere vero 
audjEibat id^. quodt i^pirehenBipn^e dignum existimaret, ^i^.Aibait profecto/' 
i|isius verba sunt , »ne, seculo mancipem me vendam m ped^quum.l 



d H A t t O. 131 

Neque uiiqaatn TMaporis, qoeitn tionnuUi dicant, Geiiitis ita me vel retrs- 
het, speto, tit quaecanqae Patribas placuerunt, ea intempestiva tuear 
sedulitaite, vel contra protradet, M omnia aut pleraque, quae a fiovitate, 
eadem a veritate oommendationem babere iuveoili opiner ac contendam 
levitate." Sui iuris 'esse voluit. Plerique Theologi, de ipsios sententia, 
ea quam viiit aetate, in duo adversa, ubi miiitarent, veluti castra seces-^ 
serant, quorum alii propter doctrinae ecdesiasticae studium ac patrocinium 
laudari vole^ant, alii propter liberalrtatem ac sentiendi iibertatem; //illis/' 
ait, //antiqua splendent; his recentia arrident. Quamquam neutri — ita 
ilie — satis sibi constare videntur. Media qUadam acie, et ab horum et 
ab illorum eastris aequali fere spatio disiuncta^ moderati non pauci se 
coDtinent ac <x>iisistunt nostrae disciplinae cultores^ pacifici illi, prudentes, 
sibi noft nimis placentes. Hi neutrarum partium esse malunt, quam vel 
in his vei in illis stipendia facere castris adversis. Mediam hanc ac mo- 
destam viam rationemque Sacrarum Literarum in studia incumbeoti mihi 
semper sequendam putavi." Ita vir optimus, qui viam illam^ quam rec- 
tam esse sibi persaasum habebat, ad extremum vitae cursum tenuit. Quod 
de nonnullis et antea et his nostris temporibus dici potest: quantum mu- 
tatus ab illo! hoc in Boumannum non valet. In rebas gravissimis, euan- 
gelium^ theologiam, philosophiam , ecclesiam spectautibus, sententiam non 
mutavit. Tenax propositi vir sibi constitit, constitit sibi et in aliis et in 
eo, quod a pueritia usque ad supremam horam vitam non vitalem duce- 
rety nisi literis ac studiis Operam dare posset; litteris cum sacris, tum 
humanioribus, quasdicunt, studiis cum historicis , tum philosophicis. Quod 
ad extr^um stadium probavit, quippe quem pridie eius diei, quo animam 
reddidit» sero reperire potuisses, introitum in commentariutt , quo lacobi 
epistolam explicaverat , si fieri posset absolventem. Laboris et cuiusvis 
fere generts doctrinae amore et studio singulari ardebat et flagrabat, Cia- 
rissii discipulus non tantum, sed etiam fiiius dicendus. Magnos ita sibi 
comparavit scientiae thesauros, qtios quatenus in scriptis suis deposuit, 
serior quoque aetas debitis laudibus celebrabit. Quantum valuerit in dif- 
ficilioribus historicarum disquisitionum laboribus exantlandis, testatur prae- 
sertim memorata iam /srHistoria Academiae Gelricae/' opus cui multam 
omnino operam impendit, et quo monamentam aibi aere perennius exegit. 

17* 



i 



132 I. I. D O E D E S 

Quaerenti autem, car Academiam Hardervici quondam fundatam tali fato- 
rum narratione illustraverit , respondet et introitus, et vero pulcra illa, 
libro adiuncta, Oratio, quam habuit anno buius saec. xl in memoriam vitae 
academicae Harderovicenae , qua oratione Scholam illam veluti exsequialia 
capentem audimus. His aliisque inclaruit vir iile, quem ut pauci erudi- 
tum, quem soliertem^ quem sagacem, quem acutum novimus, et pium 
et modestum, quem igitur Academiam lugere cum defuncti uxore vidua 
et liberis, paternae probitatis memoribuSy eamque secutis et secuturisy 
cum amicis, cum discipulis, non miramur. Hermannus Bouman nobis 
ereptus est; nomen et scripta manebuntl 

Boumannum superstitem reliquit Simon Karsten, Rheno-Traiectinus ^) , 
scholae, quae hac in urbe etiam nunc fioret, Ilieronymianae quondam 
alumnus^ patris Conrectoris, Nijhofiii Rectoris discipuius. Literarum stu- 
diis destinatus, optima quaevis de se speranda praebuit. Sedecim annos 
natus, anno huius saecuii duodevicesimo , huiua Academiae civibus ad- 
scriptus, Heusdii et Goudoeveri schoiis interfuit. Heusdio studiorum duce 
usus, philosopbiae in primis Graecae mysteriis initiatus est, neque tamen 
poetarum^ quos Graecia tuiit, scripta neglexit. luvenis animum Pindarus 
praeter caeteros incendit, cuius, ut ipse Karstenius professus est, senten- 
tiarum gravitatem / dictionis magnificentiam et venustatem admirabatur, et 
generosum iiium alti pectoris sensum^ quem totam eius poesin spirare 
sentiebat. Ita factum est, ut Academiae valedicens specimen iiterarium pro 
gradu doctoratus conscriberet » quo tria Pindari carmina sibi interpretanda 
sumsit. Quo specimine quantum doctorum virorum favorem sibi conciiiave- 
rit, novimus. Literarum humaniorum Doctor creatus per annum munere, 
quo iam per l^ennium functus erat, fungi perrexit, Praeceptoris sciiicet in 
Schoia ilia, cuius aiiquando discipuiis ipse adscriptus fuerat; deinde vero 
ab atino huius saeculi vicesimo sexto, aetatis vicesimo quarto^ Professoris 
tituio ornatus Bruxeliis in Athenaeo regio iinguam Graecam et Latinam 
docuit. Sexto anno post Schoiae Hieronymianae iterum Praeceptor creatus 
est, sequenti vero anuo Amisfurtum migravit, ad Rectoris munus in 



3) NatnB d. zm m. Iimii ». mboogh. 



R A T I O. 138 

Schola, quae ibi floret, capessendum. Tandem anno huius saeculi xl 
huc vocatus est, Heusdii scilicet, fato functi, successor creatus, atque 
ita per quinque fere lustra huius Academiae decus fuit atque ornamentum. 
Quot et quanta ex eo exspectare reipublicae literariae liceret, iam satis 
superque patuerat scriptis^ quae inde ab anno huius seculi tricesimo edi- 
derat. Prodierunt enim quas recensuit et iliustravit Philosophorum Grae- 
corum veterum , praesertim qui ante Platonem floruerunt , operum , Xeno- 
phanis Colophonii scilicet, Parmenidis Eleatae, Empedoclis Agrigentini 
carminum reliquiae, quas ita edidit, ut de vita eorum et studiis dissere- 
ret, fragmenta explicaret, placita et philosophiam illustaret. Huic operi 
ut manum admoveret, Heusdius ipsi auctor fuerat. Sibi proposuit Kar- 
stenius, veterum philosophorum » eorum maxime, qui ante Platonem flo* 
ruerunt^ et a quibus non pauca fluxisse viderentur, quae Platonis illustra- 
vit ingenium , dispersas reliquias et fragmenta coUigere, recensere. //In 
bis^ ita scriptor, principes erunt Xenophanes, Parmenides, Empedocles» 
Anaxagoras, Heraclitus, Democriius^ aliique doctrinae ratione cum hiscon- 
iuncti; fortasse adiungemus etiam Pythagoreos, Philolaum praesertim et 
Archytam^ item Orphica quaedam et alia» prouti otium^ studium, doc- 
trinae facultas meum laborem moderabitur." Doctrinae certe facultas non 
defuit^ quin perficeret opus felicissime inchoatum et cum maxima orbis 
eruditi admiratione receptum. Memoratis autem scriptis ita inclaruit Au- 
ctor, ut cathedram literarum Graecarum et Philosophiae antiquae in Aca- 
demia Traiectina sibi oblatam videret. Ad quam cathedram vocatus acu- 
tum doctorem , doctissimum interpretem se esse probavit , cum Scriptorum 
Graecorum et Latinorum, tum historiae uon tantum gentium antiquarum, 
sed etiam philosophiae antiquae. Quam egregie de hisce meruit ipsius 
norunt discipuli, testantur clarissimi defuncti scripta. Interpretem ac 
criticum prudentem eum reperies in Aeschyli Agamemnone recensendo, 
emendando, illustrando; in disputationibus quas de Horatio, de Ciceronis 
Oratione pro Sexto Roscio Amerino habuit. Karstenii autem vim et vir- 
tutem positam fuisse in philosophiae antiquae cognitione, iure mihi anim- 
advertisse videtur Cl. Rovers, in sermone ad Karstenii discipulos habito. 
^Hanc ipsam eiusque historiam/' inquit ille, //tam accurate norat» tam 
soUerter et perspicue cum universo Graecorum ingenio cumque temporum 






184 I. I. D E D E S 

oommutatioDe ooniungebat^ ut de hoo ftrgumento diasdrena non aolum pe* 
ritos iudices doceret, verum etiam viris aliarum disciplinarum studio&ia 
ingenii Graeci tum ubertatem et praestantiam probaret, tum errores expo- 
neret/' Vivebat omnino Karstenius in pbibscrphis Graecb. PhiiosQphiae 
studium aliis, in primis discipulis, oommendabat. Munus academicum 
quum auspicaretur , orationem haboit i^de antiquarum literarum doctrina 
cum philosophia ooDiBDgenda." /i^Pbilosophiam" autem dixit, non eam, 
quae tota in abstrusis et obscuris argumentationibus versatur, aut res 
apertas et illustres subtili et spinosa oratione involvit; quam etsi non 
spemere, mirari potius se dixit» tamen literarum doctrinae mtnua con- 
sentaneam existimare se declaravit; //philosophiam" dixit eam» quae map 
nifestis ingrediens vestigiis^ hominiim ac populorum studia moresque iuda- 
gat, iDgeuiorum motus mutatioDesque aDquirit, veri, pulcri houestique 
formas claris notioDibus effiugit. //Talis" inquit, «rphilosophia antiquitatis 
cultoribus commeudaDda est." Cum alias saepius, tum VII auDis post, 
illam philosophiam laudavit iu oratioDe i^de cautioue adhibeoda in veritatis 
indagatione /' quam cautioDem commendantis haec quoque Oratoris verba 
habemus: «^Si philosophiae studioso recte praecipitur illud: Sapere aude! 
non minus red;e mooeatur alterum illud: Modum scrval" Modum serva- 
bat Karsteuius, vir laboriosus, quem quo magis iu philosophorum Grae- 
corum scriptis versatum fuisse scimus, eo magis dolemus» eum non omnia 
miDoris momenti seposuisse, non caetera edidisse volumina operis supra 
memorati, quo Xeoophanis aliorumque carmiDum reliquias tractavit, nec 
Simplicii commentariis, quos recensuit, prolegomena et annotationem ad- 
iecisse. Quod in laudem dictum esse intelligitis. Scilicet non dolere sole- 
mus^ doctum virum opus quoddam non perfecisse, nisi confidimus, per- 
fectum ac vere absolutum opus eum dare potuisse, — quatenus de per- 
fecto atque absoluto opere loqui licet. Inchoata autem opera eum absolvere 
et alia prohibuerunt, et tandem dies ille supremus, qui virum nobis eri- 
puit , magna doctrioae copia clarum atque iusigDem , veri studio flagran- 
tem , maxima se modestia commendantem. De doctrinae copia verique studio 
omnes consentiunt. De modestia fortasse dubitatur? Quid, quod viri 
modestia brevi in proverbium abibit. Karstenium enim tibi fiogas immo- 
destum, acerbum, vehementem, elatum, protervum; illum acilicet» cuius 



O R A T I 0. 136 

aninio infixam emt Gmecoram illud : /ifjdev ayav, //ne qaid Dimis /' cum 
illorum altero: /itidiy vniQ rb ftirQoyy coniunctum; illum, ex cuiusplacido 
Tultu longe alia coUigere licebat; cuius etiam effigies hodie alia omnia in 
memoriam revocat! Quam enim mitis erat ingenii, quam bonus, quam 
candidus, quam moderatus, secus sentientes facile ferens, pacis amantissi* 
mus, ita quidem, ut lites in arena litteraria non tantum non quaereret, 
sed etiam, ubi de amieorum sententia ei descendeudnm erat in arenam» 
ut nominis doctrinaeque fiimam sustentaret, Karstenius vix iis obsequer^ 
tur. Si theologus fuisset, nos theologi in irenicis, in pacificis eum nume- 
rare haud dubitassemus. Quod de Karstenio dictum, ne quis ita interpre- 
tari conetur, ut tarditati aut segniliei eum plerumque induhisse existimet. 
Scilieet adversariis, si qui ei fuerint, optime quod responderet habebat, 
et quo responderet modo egregie sciebat. Minime dicendi aut materiam 
aut vim sibi defuisse in re, cum adversariis habenda, ostendit; quos vero 
ita tractavit, nt ilium non diligere non possent. Testis est Regia Academia 
disciptinarum Neerlandica, cuius socius fuit peritissimos et laboriosissimus. 
Quid plura? Habet quod lugeat haec Musarum sedes, cui inopinato, 
D. O. M. moderante, Karstenius ereptus est; habet quod lugeat civitas, 
patria, respublica literaria; habet quod lugeat maritum uxor vidua, pa- 
trem vita morib-usque eonspicuum liberorum corona. At non omnis mor- 
tuus est. Nominis femam sustentant scripta laborisque exemplum. Inta- 
minatis defuncti memoria honoribus fulget. 

Hic subsistere utinam possem ! At indulgere vobis et alios silere dolo** 
res non licet. 

Augustissimae Matris obitum luget Rex Optimus, una cum 
fratre et sorore , Frtncipibus inustrissimis , maerente tota stirpe Arausiaca» 
Reginae Vidaae, Annae Faulownae, obitum lugent Academiae nostrae, 
lugent cives cuiuscumque ordinis. Recens est, quod vulnus accepimuB 
omnes. Quo< olim Regem Augustissimum Ouilielmum II amore proseque-* 
batur Neerlandia, eo ipsius viduam, multis virtutibus claram, multis no- 
minibus coloRdam^ prosecuta est. Augustissimae defunctae memoriam 
patria servahtt incoluinem*, haud oblitura Frincipis Araasiacae atque dein 
Beginae factae in Neerlandiam amorem; serv»bunt sexcenti, quibus libera- 
litate et munificentia sua 8aoourrwe> st^bat. Regi autem Augustissimo ex 



j /. D E D B S 
186 

taniu3> ot solatio ei sit Euangelium et gratissima Matris 

mlTri.'TmrumT"« -l""' ''*' P'''" V''"' °''^' ^ ,■ 

V I lum Receo" Augustissimum .lugere scimua, sed etiam vestrum 

Dos Viri Aroplissimi et Clarissimi, lugentes intuemur. Vos, Viri 

AuiDlissimi vsd Rappard et de Beaufort, eiusdem dilectae defunctae piam 

servatis recordationem. Te quoque, Consultisaime van Hoytema, ex tuis 

aJiquam, quae tibi cara erat, desidcrantem consolamur. Vobis, collegae 

aestumatissimi, de Geer, ter Haar et Brill, erepti sunt quos caritale am- 

plesi fuistis et pio amore dilexistis. Dolorem vestrum oonsotator Oei O. M. 

amor in voa, vitaeque futurae spes illa, quae animum erigit lugeatesque 

Christo fidem habentea sustentat. 

Neque iuvenibus optimis, Academiae uostrae civibus, atra pepercit mors. 
Piem obierunt Daniel lohannes Casparus van Heel, Haganas, Theologiae 
Btudicsua, lugeutis patris uoicus filius, et Heuricus Guilielmus Nicolaus 
Fik, e pago Tricht Gelrus, Theolo^iae Doctoribus aliquaado, si Deo pla- 
cuissel, adscribendus; uterque optimae spei iuvenis, ingenio, industria, 
moribus Be oninibus commendantes. Farentibus, praeceptoribus , aniicis 
carissimi, eheu fato functi sunt! Quum nos non mortem, sed vitara, 
studiis, Ecclesiae, patriae dicatam, auguraremur, eos nobis dies eripuit 
supremus. Vohis, commilitoDes coniunclissimi, qui binos illos optimos 
iuvenes una nobiscum lugetis, eorum nomen et exemplum et memoria 
incitamento sint, ut Nasonis meniores dicti: 'Utendum eat aetate , — 
labiter occulte fallitque volubilis aetas," vita brevi bene utamini, ad artem 
longam bene discendaml 

Supremam taodem horam et illi viro denunciavit frigida mors, qui Cu- 
ratoribus , Professoribus, Studiosis quam plurimis, aenex diu e.rat super* 
stes, lohannem dico Guilielmum Kellerman, per septem lustra fidum 
pedellum. Traiectinam Academiam vix nobis fiogere possumus , A. A. , 
demtis triumviria illis de Kruijff, Hulleman, Kellerman, viris probis, in- 
tegris vitae scelerisque puris, quorum efiigies conspiciendas nobis una 
eademque tabella praebet. Kellerman fato functus est mense Augusto, 
feriis superioris anni aestivis. lam re vera ei feriae sint. Requiescat in 
pacel Senibus autem de Kruijff et llulteman , quorum illum treme- 
bundam esse senectutem iam experientia docet, hic autem Clariasiaium 



R A T I 0. 187 

filium lugens, Deo Christoque fidem habens, fortis animo^ munus 
8uum tuetur , haud adeo facile illud , his igitur duumviris , senibus vene- 
rabilibus, omnia fausta donet Deus O. M. , iisque senectutem concedat 
dulcem atque quietam. Patrio dicam sermone: U, waardige Hulieman, 
die op dezen feestdag noch de Eruijff, noch Kellerman aan uwe zijde ziet, 
die in uwe smart en in uw ambt gesterkt wordt door uwen God; u^ die 
met eere grijs geworden zijt, beware de Almagtigel Hij ondersteune en 
vertrooste u , opdat gij uw werk naar uwe gewoonte met getrouwheid en 
naauwgezetheid ijverig moogt blijven verrigten. God zij met u, oude en 
troQwe vriend van Utrechts hoogeschooll 

Vestram autem , A. A. exoptatissimi , ut et meam in memoriam alterum 
revocare liceat Nasonis dictum: 

Yentarae memores iam nunc estote senectae; 
Sic vobis nullam tempus abibit iners. 

Laetiora nos invitant ad gaudium. Laetiora autem raemoranti mihi 
magno gaudio est, me vos, A. A. exoptatissimi , salvos hic conspicere. Vos 
praesentes adesse, Academiae Rheno-Traiectinae Curatores, Viri Amplis- 
simi, laetor. Vos valere^ incolumem et te, Consultissime van Hojtema, 
a Deo nobis servatum esse, nos omnes laetitia afficit. Quod facere con- 
suevistis, Viri Amplissimi, id hoc quoque anno Academico fecistis. Aca- 
demiae nostrae omni, qua potuistis, cura prospexistis. Ut alma nostra 
mater floreat, ut in dies nomen eius crescat, ut omnibus quantum potest 
satisfaciat, vobis in votis est. Vigilantibus oculis circumspicientes, revera 
estis Curatores! Nomen est omen. Gratias vobis ago quam maximas 
de cura infatigabili , qiiam huius Academiae oommodorum habetis I Magno 
gaudio nobis est, quod tn, qui Curatorum collegio praees, Vir Amplissime 
van Rappard, ex urbe regia huc migrasti, atque ita domum tuam in hac 
Dostra urbe posuisti, Salve , nobilissime vir , iterumque salve I lam te ha* 
bemus, iam tu noster esl At quid dico? Te iam habebamus, tu noster 



*) lanum Geraidiun Hnllemaxi, Professorem ordinarium in Faoultate Fhil. theor, et Lit. hum. 
Aoademiae Liigd«-Bat.» fato fbnotam d. xm m. Maii a. HDCOGixn. 

18 



13S I. L D O E D E S 

iam eras; prouti tu, nobilissime Boell» noster esse pergis, pnouti te ha- 
beizius» etai Htftemujii te possideat; prouti et vir Amplissimus Bau vaa 
Gamerea Bostri memor est, etiamsi nobiacum esse^ eheu! raro passit! 
Diu nobis adsis, Vir nobilissime van Rappardl Vos, Viri AmpUssimi, 
cons^vet Deus O. M., nobisque faveat per vestnun sa^entiam et curam 
et virtutem! 

Amplissimo Eaen, quem gravissimum munus Hagae Gomitum detinet, 
diem giatulamur laetum, qui superioris anni mense Maxtio ipai iUuitt, 
memoriam celebranti quinque lustrorum , quibus civitatis Rbeoo-TRiieetinae 
Consulis, Academiae autem nostrae Curatoris munere functus est. Maltis 
nominibus eum cum huic dvitati, tum Academiae nostrae pcofuisse novi- 
mus. Consulem alacrem illum cognitum habent cives; CutatDrem, Acade- 
miam nostram singulari amore prosequentem , illum magni facimus. Plura 
ei Deus O. M. tustra concedat, quibus quam plurima bona atque fausta 
ei eveniant in muneribus suis gravissimis gerendis. Civitati et Academiae 
nostrae insignibus ingenii, quibus valet, dotibus ita prosit, ut exemplo 
suo probare pergat, Academiae, quin et dvitati Traieotinae ^Bgno esse 
emolumento , quod huius urbis Consul coUegio Curatorum adscnptus est. 

Vobis, Viri Qarissioui, CoUegae aestumatissimi , gratulor de anno Aca- 
demico feUdter peracto. Dolorem ant anxietatem excepit laetior dan, 
ubi subinde cura domestica aderat , irvetans lumina duloem eai^re som- 
num." Deo vobiscum grataam persolva Clarissnnos ter Haar et Hoek 
ob adversam valetudinem , Mulder autem et Opzoomer oegotiis ifnpeditos , 
hodie abesse , omnino dolemus. Nostri ordinis iam tu Nestor es , agmen 
iam tu ducis, pie nobis colende Richarde van Rees, Yir Claiissime, qui 
sapientiae senectutis iuvenilem ardorem felici eonnubio iUBgis! Sit tiU 
longa vita , multis divinae gratiae beneficiis cumulata ; tibique laetoa con- 
cedat Deue preximo anno dies, quo celebranda tibi erit, Ipsa moderante, 
memoria muneria Professorii per novem lustra felidtw gesti , doeendi autem 
in bac Academia muneris per septem lustra felioiter acti. Sint festi tkhi 
dies, xDunusque tuum uberrimus sit tibi gaudii foos! 

Agmen iam cogit collega recens nobis adiunctus, Karstenio, viro deu- 
deratissimo ^ successor datus , He^tmcus van Herwerden , vir doctissimua j 
Unguae Graecae et Uteraram Graecarum in gjrmnasiid Haga&o doctoro ma- 



O R A T I 0. 139 

nere fmictas, qui in sohola Cobetiana informatas, Bcriptis et doctrma 
famam sibi comparaverat haud exigaam. Cui gravissimam aaspicato ma- 
nus hodie gratulari in animo mihi erat , ille iam abest. Diei autem , qao ex 
hoc soggesta verba fecit, memoriam tenemas. Laetam iUum, quo Kar* 
stenii cathedram occupavit, diem tristes dies eicepemnt. Cuius Oratio 
de studio literarum recentiorum , futuris philologis haud contemnendo , spem 
nostram minime fefellerat, eum adversa valetudo diu impedivit, quominua 
et suo et discipulorum desiderio satis&ceret. Tandem lectionum haben* 
darum initio facto, vel sic abest hocce die festo! AegrotatneP Scilicet 
nuptiae eum avocarunt, sponsamque Groninganam salutatum discedere ma« 
Idt^ quam procul ab ea nobiscum agere festum. Quod minime aegrs 
feratis , quin potius laudetis ! ^ Quem mox ducta uxore salvum huc re« 
ducem salutemus, ei prospera vita sit, domestico gaudio plena, Academiae 
nostrae, literarum bonarumque artium studio atqae discipulis magni eum 
facientibus dicata I 

Binis Professoribus gratulandi copiam nobis fecit Sueciae ac Norvegiae Rex 
Augustissimus , qui viros Clarissimos Miquel et Donders equitibus ordinis 
Stellae Polaris adscribi iussit. Scripta tua, clarissime Miquel^ et alias re« 
giones et Scandinaviam permeant. Scriptis tuis» clarissime Donders, legen« 
dis non contenti Sueci » tuas lectiones sitientes Traiectum visitant « ut Kolkii 
successorem Fhysiologiam docentem aadiant videantque. In patriam re- 

versi Quid plura P Vos ita omatos conspicientibus , coUegae honora- 

tissimi, meritorum vestrorum praemia vos tuUsse nobis videmini, neque 
parum Academiam Traiectinam honorasse fama vestra dicenda est. Ridicu- 
lum foret, vos incitare ad studia vestra indefesso labore persequenda, quum 
vos ipsi exemplo vestro aUos incitare pergatis, ut omnibus viribus veri 
studium et scientiam promoveant. Hoc in posterum etiam facere vobis in 
animo est, quod Deo favente ita vobis cedat, ut de utroque vestram dici 
summo iure possit qaod de stella polari ordinis vestri insignia testantur: 
//Nescit occasum.'' Serior aetas et vos occasum nescivisse testetur et illos 
viros Clarissimos^ coUegas coniunctissimos , quos antea iam vel Sueciae ac 
Norvegiae, vel Neerlandiae Rex Augustissimus equestribus insignibus orna- 
vit. Quos quum constet exemplo suo ostendere quam animo infixum teneant 
dictum iUud //NobiUtas obligat/' Traieetinae Academiae inre fttlgentia di- 

18* 



140 I. I. D E D E S 

cantar atqae splendentia sidera, ipsias sideris polaris aemali aliqaando 
habendi I 

Vos aotem, luvenes lecltissimi» qui hodie Academicos libatis honores^), 
viros intueamini doctrina atque virtute conspicuos, ut eorum in vario do- 
ctrinae bonarumque artium genere veatigia legentes, hoc memoriae infixum 
teneatis: Sic itur ad astral Cui vero hoc, quaeso, addatis patrium, vobis 
Bine dubio notissimum: //Modestia antecedit honorem." Modestia autem 

■ 

non sufficit. Ad astra itur Laborando! 

Raro nobis , Professoribus , se offert occasio publice significandi , nos Aca- 
demiae Traiectinae ita nos devinctos sentire, ut non facile cathedram, quam 
hic occupamus, aliis cederemus. Eiusmodi occasionem quis nostrum data 
opera quaereret? Oblatam vero quis est quin arriperetP Quod tu egregie 
fecisti, Clarissime Harting, quum rumor spargeretur, cui Harlemensis ci- 
vitatis nomen mixtum erat. Pro sinceritate tua palam tu significasti^ egi^ie 
tibi Musarum sedem Traiectinam placere munusque, cui hic totum te dica* 
tum novimus omnes. Et nos^ optime vir. tibi ita devinctos esse, et Aca- 
demiam Traiectinam ita te magni facere credas, ut omnes vehementer 
gaudeamus, te non inductum esse in tentationem. Quam egregie de dis- 
ciplinis physicis merearis, quis est qui nesciatp Academiae nostrae incolu- 
mem te Deus diu servet, quo fautore posteri tui, proximo seculo^ compro- 
bata reperiant ea quae de Academia Rheno-Traiectina^ diem natalem 
trecentesimum celebrante, atque admodum florente novis exstructis aedibus 
academicis^ nuper vaticinatus est sagacissimus ille i^Doctor Dioscorides." 

Caeterum, au verisimilia praesagiat is, qui Academiam Rheno-Traiectinam 
diem suum natalem trecentesimum celebrantem fingat, in medio relinquere 
possum. Pericula imminentia, damna, leges almae nostrae matri nocentes, 
averruncet, precor, Deus O. Maximus. De legibus, artem medicam spe- 
ctantibus, et Senatum Academicum, et in primis vos, CI. Loncq et Don- 
ders^), nuperrirae scripsisse notum est. Gratias vobis agit Medicorum 
corona, gratias agit Academia nostra, quod rem bonam acuta argumen- 



^) Haeo ad eximios me conyerteiiB iuyenes dixi, yictores ex oertamine literario egieesos, de 
quibus o£-p. 145 , sqq. 
^) QuibuB nunc addi merentur CU. Mulder et Koster. 



O R A T 1 O. Ul 

torum expositione defendistis. Uoc satis constare videtar, de Pallade Tra- 
iectina nil desperanduin esse ^ si Professores, utdoctrina, studio, virtute 
eicellant, omnibus viribus enitantur; Studiosi autem sibi persuasum ba- 
beant, Musis quidem placere hic requiescere^), minime vero sedulas Camenas 
delectari iuvenibus, qui in utramvis aurem dormientes studiis maiint quam 
otio vacare. Vestra nomina, Viri Clarissimi, vestra studia, luvenes impigri, 
pignora sunto florentis et nova incrementa praesagientis Academiae Traiec- 
tinae, cui Deus sit clypeus aeneus murusque aeratus! 

Professorum perlustranti ordinem salutaudus mihi quoque est Vir Claris- 
simus Mttlder ^ ceieberrimi patris doctissimus filius , quem huc vocatum esse 
Academiae nostrae causa valde laetamur. Qui Professoris extra-ordinarii 
titulo ornatus est, certe alia in votis habebat atque id quod iam ipsi con- 
tigit. Novum autem vitae stadium ingresso^ optimam lugenti uxorem^ 
solatio et gaudio ei sit, quod iam patri^ Chemices Professori illustrissimo 
assifitens, tanti tamque cari viri. cousuetudine quotidiana fruendi ei copia 
lacta est. Doctrina sua et virtute Academiae nostrae ornamento sit, et 
tandem aliquaudo se Traiectum migrasse magnopere laetetur. 

Silentio tandem praeterire non licet , viros Doctissimos Oudemans et Dib- 
bits , qui lectionibus chemicis hic assistebant , alio esse vocatos. In numerum 
doctorum Scholae ordinis superioris civilis Zutphaniensis receptus est Doct. 
Dibbits, Professor autem in Schola Polytechnica Delphensi creatus est Doct. 
Oudemans. Utrumque scholas ornare^ in quibus docendi munere iam fun- 
guntur, omnes norunt. Virum Doctissimum Gunning^ Chemiae Lectorem, 
his diebus in Athenaeo lllustri Amstelodamensi Professoris Chemiae munus 
auspicaturum esse, gaudemus quotquot magni facimus optimi viri et do- 
ctrinam et iogenium.. Aoiici» quos Traiecti habet, laeto animo munus ho- 
norifioentissimum ei gratulati sunt. Ipse numquam se obliturum esse eos , 
quos hic dilexit studiorum socios^ saepius palam significavit. 



1) Sciat beneyolas Lector, si forte nesoit, Aedibas^ in qnas Aoademiae nostrae alomni con* 
Teoire solent, ut amotis paolisper seriis inter se ealntent, et iocomm fraentes deliciis non tan- 
tum 'Tirtatam» aed etiam gaudiam alant» hia igitor Aedibos insoripta esse haeo Torba: 

Flaoet liio requieseere Musis. 



142 I. I. D O E D £ S 

Sine Professoribus et Studiosis Academiam stare non posse, noireBtquod 
moneam ; musea autem , variaque studiorum subsidia ubi desidenmtur , qui , 
quaeso, Profesaorum Civiumque Academioorum studia prospere cedant? De 
iis, quibus haec nostra Academia gaudet, iam breviter disserendum est 

A deliciis nostris principiuml Biblioiheca Academica more solito variis 
donis a Rege eiusque Administris » a patriis exterisque doctrinaram soeietatibus, 
a Curatoribus, Professoribus , a viris doctis aliisque Academiae &ventibua, 
missis iocupletata est. Singula memorare , grato animo dulce opus , vel sio 
minus aptum videtur. Verbo tameo dicendum de dono Amplissimi viri de 
Beaufort, Academiae Curatoris, qui magni pretii copiam libromm, ad hi- 
storiam et antiquitatem Aegypti spectantium^ a viro Dootissimo BrugsclL, 
Berolinensi^ editorum, dono dedit. Hoc tu, Vir Amplissime, munificea- 
tissimo liberaiitatis toae documento luculenter declarasti» quantopere do- 
etrinarum studium tibi cordi sit, quanto amore Academiam nostram ample- 
ctaris. Eo plnris donum tuum faciendum esse oeqsemus , quo plura , pretiosiQra 
scilicet, in Bibliotheca Academica desiderantur, cum de universa reiigionis 
historia , tum de Aegyptologia. Et . aliis , et hoc amoris tui in Academiam 
nostram signo , multorum gratiam iniisti. Laudanda quoque est nobilissimae 
matronae, viduae Cl. Ackersdyckii , liberalitas, qua factum est, ut Biblio 
theca magnam nacta sit chartarum geographicarum , librorum cum rarioram 
tum cl. defuncti m.anu scriptorum, statisticam, historiam, imrisprudentiam 
speotantium , copiam , cui addita sunt marmorea defuncti effigies » et ipsius 
scrinia , ad libros manu scriptos asservandos destinata. Quod donum quam 
egregie Bibliothecam ornet, neminem vestrum latet. AUa aecepit CI. Har- 
tingii cura, Professorum Ordinis Literatorum liberalitate^ Curatorum piovi« 
dentia, Societatis provincialis Traiectinae munificentia. Copia mentm turbat ! 
Anxie autem quaerenti, an non aedium angustiae prohibeant, quominus 
tanta librorum copia commode asservari possit, ipsae illae aedes respondent» 
quae iam Curatorum decreto ita instruuntur^ ut brevi maior librorum pars 
idoneum locum sit repertura. Quae cum ita sint, cum vobis, Viri Am- 
plissimiy tum aliis^ qui donis suis Bib^iothecam ornaverunty gratias agimus 
quam maximaa» laetoque animo memoramus, singulis disciplinarum Ordi- 
nibus, Curatorum aiga Bibliotbeoam beiie?oi0ntiam expertia, penikiB de ea 
constare. Viro autem Doetissimo Vermeuien ^ qui Bibliothecae curam gerens 



R A T 1 0. 143 

in boc PalladU MoBarumque SactBrio Mystagogi partes agit, eius hodiemam 
ooDditionem statumque futurum gratulamur. Ipse ornamento ei esse pergat 
Vo^ autemi praestantisaimi luvenesi quo flagratis discendi studio atque 
amore, Biblbthecae academicae opibus atque tbesauris ita utamini, ut quae 
ibi asservantur scripta, ad studia vestra promovenda omnino accommodata^ 
noctuma versetis manu» versetis diurnal En flores, en campos et agrosl 
VoSy apium florilegarum sedularumque instar, iis insidatis! lam mellificate! 
Ne vero umquam in vos valeat illud: //Sic vos non vobis mellificatis apesT' 
Bt vobis et aliis vos mellificare studeatisl 

De Piyiicorum instrumeniarum ooUectiane idem fere dici potest , quod su- 
periore anno , eam scilicet bonorum instrumentorum et apparatus copia 
abundare, quae et institutioni et experimentis sufficiant. 

In Zabaraiorio Chemico nibil desiderari eorum , quae ad Chemiam docen- 
dum requirantur , aut si quid forte deesset , continuo id emi posse , testatur 
CL Mulder , pater , summas ita laudes ei tribuens. Pelioem Professorem , 
cui tanta de Laboratorio suo praedicare Uceat! 

Utrumque igitur Museum, Pbysicum et Chemicum, Professore, qui ei 
pneeat , dignum censeri posse satis constat. 

De Muaeo Zodlqgico bene meriti sunt viri bonoratissimi Sevenbuisen et 
Krmaingai et Doct. Hartsen, quorum liberalitate et sedulitate permuita 
spedmina e mari Septentrionali et Oeeano Atiantioo atque mari Indioo , 
hic sunt deposita. Aucta speciminum copia iam ^uerimoniam elidt de 
angttstiis locorum, asservandis illis destinatorum. Quociica iamiam 8pe«- 
cimina iUa pretiosa vttrii generis animalium in platea exposita videbunt 
cives et hospites Traiectini, nisi de Moeeo amplificando serio cogitent Cu- 
ratores. Qiuxl» poetremum sciUoet, quanto dolore afficeret Cl. Harting» 
ipei fiEu^ile sentitis. 

Horto Botamco^ cui India et OrientaUs et OccidentaUs thesauros saoe 
aperait, ut et Museo Botanico, variis donis locupletato, curas suas im^ 
pendere pergtt CL Miquel. Utrumque igitur florere vos sponte intelUgitis. 
Frigidarium autem magna emendatione indiget. 

Obsehkitorium astronomicum iam gaudet telescopio, decem pedes longo, 
Monaehii in (^lcina Steinhelu confeoto , atque ita coUooato , ut observatbni 
astroBomiGae iaservire possit. Qnod instrumentum egregie proposito satis- 



144 1. 1. D O £ D E S 

facere, ex Cl. Hoek audivi. Ita, ni fallor, in coelestibas regionibas, 
qaatenas hominibas Traiectinis se conspiciendas praebent, vix qaidqaam 
exstare aat accidere poterit, quod acutos ac vigiles astronomi nostri ocalos 
effugiat. Quidquid est, pascendi oculos iam larga copia facta est, cuius 
uberrimi fructus cum Academiae patriaeque nostrae famam augeant mul- 
tisque prosint, tum ipsius Cl. Hoekii nomen aliquando toUant ad astra. 

(^uod attinet ad ea, quibus Medici potissimum atuntur, studiorum sub- 
sidia, Nosocomimn nondum invenit suum laudatorem. De eo ante hocce 
triennium dixit Rector Magnificus: //inde a viginti quinque annis nihil 
usquam exstat deterius/' cui sententiae» Nosocomio Traiectino baud ho- 
Dorificae» ne Cl. Loncqius quidem, quantum scio, se opposuit. Pore ut 
successor mihi datus proximo anno laetiora narranda habeat, speranti mihi 
liceat hoc unum addere: Utinam ex ore tuo, Clarisaime Loncq! aliquaudo 
idem de Nosocomio Traiectino audiamus, quod de Laboratorio Chemico 
Mulderum dicentem audimus. 

Muaei Jnatomici emendata conditio exhilarat animum Eosteri nostri. 
Praeparatorum , quae dicuntur, in prifnis pathologicorum , numerus auctus 
est. Novum quod nuper exstructum est Sacelium, disciplinae Anatomicae 
Gonsecratum , quo ornari censetur coemeterium*, quod de Sancto lohanne 
nomen habet, omnino placet. Adaptatum id esse audivimus iis studtis, 
quae Anatomes Profe86or<regere solet. Quod cam Caratoram, tum eorom, 
^ui civitati Traiectinae praesunt, curae et liberalitati tribuendam esse, et 
nemo nescit, et cund;i, Academicam medicorum accuratam institutionem 
magni facientes , laeti agnoscunt. Aedibus iliis modestis , recens extructis, 
Musei anatomici spatium ita auctam est , ut collectio • rerum , Anatomiam 
et Pathologiam spectantium, meliori fatione exponi et asservari possit, 
quam huc usque fieri potuit. Tandem grates habendae sant iis, qui 
hospitiis publicis civitatis Traiectinae praesunt , de benevolentia , qua locum 
sectionibus cadaverum adaptatum assignarunt. His omnibus novus rerum 
ordo in Anatomicis studiis' hic natus est, quod et alios et in primia viro 
Cl. Koster ex animo gratulamar. 

• //Tandem in admirationem rapiomr LaboratarH PAysiokffici., intra anni 
et quod excurrit spatium ita exstructi atque adomati, ut teste CL Donders 
brevi aemulum futurum sit Nosocomio Ophthalmologico, praestantissimo 



O R A T I 0. 145 

illi." Utinam hisce verbifi Laboratorii Phjrsiologici receQtem exstructionem 
laetQs hodie vobis QUQciare potuisseml PropiQquat autem dies, quo talia 
ex hoc suggestu , Deo favcQte , audieutur I Noq desuut nummi , neque in 
perpetuum deerit locorum commodum spatium. Hac iu re valet siQe dubio 
iliud: Nil desperaudum est. Taodem, Clalrissime DoQders, boQa causa 
triumphatl — 

Ubi de triumphaudo sermo est, iu vos iam coQvertimus oouios, prae- 
stantissimi luveues, Victores ex areua egressil Salvete et 
meritorujn accipite praemia^ Regis Augustissimi munificentia atque libe- 
ralitate vobis paratal 

Nomina autem vestra cum ordinum iudiciis identidem recitabit Vir 
CL Loncq, qui Senatui Academico superiori anno Graphiarius absentis 
hodie Cl. Hoekii provinciam humanissime suscepit. 

Tibi, Ornatissime van Siee ^), et industriae et doctrioae et iudicii lau- 
dem tribueudam esse ceQsuit Ordo Theologorum. Sit tibi nummus argen- 
teus» quem tibi trado, incitamento industriae in studiis ponendae, do- 
ctrinae quotidie augendae, iudicii sapienter acuendi. Ita aliquando ad 
sacrum ministerium accedas, ut coetui Christiano omQi modo prodesse 
possis. Plura iu CommcQtatioQe tua egregie de Oratioue DomiQica mo« 
Quistiy quibus te sedulum Sacrarum literarum iuterpretem probasti. Viam, 
quam iugressus es, ita teueas, ut qoq taQtum laboraudo, verum etiam 
precibus oraudo, te muueri sauctissimo praepares, ac deiQ lesu Christi 
Euaogelium Quutiare possis figwd mkang naQQitffiaQf ad salutem Ecciesiae , 
cui spem haud exiguam facis, et iu iaudem Academiae Lugduuo-Batavae , 
quam salvere iubet Academia Rheuo-TraiectiQa. 

PraestaQtissime vaQ Bolhuis ^), qoq est quod diSitear, si uui taQtum 



>) Qoaestio Ord. Theol. altera: Explioetnr Oratio q. d. Dominioa, ab Euangelistis Matthaeo, 
oap. VI, et Luoa, eap. XI, memoriae tradita.* Inqiiiratar in eios formam genniiiam.. Exponator 
eiiiB pretiom. 

^ Qaaestio Ord. ICtonuoi prior: Exponatnr et ad examen reTOoetar looaa loriB oiyiliB Bomani 
et hodiemi de emtione Tenditione, qoae sab oonditione oontrahitar et sab oonditione sesolyitar* 

19 



146 I. li D E D G S 

vBmrinn Oamamitotbiiuni MriptoVi tmream jpraemidtti deMrtii poUdt, tae 
¥akle ^gaud^, illud tribai potuisse eivi AcaKtoifiiaii iMistrae. Quod m 
ooraaailitones tui iaureati^ ijeideKGm et Gnminganiid, aegre lbmn%. Vt 
ootaien tnum ^ praestantissime vaiA Bollmi^ , ita felieiBaimiis h^ius o^Artnmittii 
effltcis te tticitet ad quaevis bona eed^ {)erficienii^. Ingeoii tui acumetii 
disputandi solertiam, materiae lucidam dispositionem atque reilim tracta- 
tarum ubertatem laudavit Ordo lurisconsultorum. Laudanda velle est 
aliqutd , lamdanda perficere nvaiti». Ta qu(kl summ^ omiiium bonortim laude 
digBfunl 'est ita <»Bsectari pergas, ut ^uod iioAie de te affirmafb Kcet, iddm 
iiiud m postefum saiepias liceat: trOtnM kic tulit pfonctum/' 

Tui nominis , Ornatissime de Savomin Lohman , honorifloim tkCeft ayen» 
tionetti admodnm iaeKvdum iihvhi eet, icam propter lavdes, ^oibas Otdb te 
dignum O0ii0itit> thm fvc^ter graitisaiMam recofrdatiouem dierum fastoruta, 
quinquatruum illarum , ^hus AcadeHita 6roBUig«&a Bupeniori aHoro 'diedi 
natalem suum ducentesimum quinquagesimum celebrasse et alii gavisi sunt 
et Aeademia ncntra. Flovebft pfOewA ^bio Aosfdemia v^tra , si de «^ulis 
eius «iMMk dim pos^t , quod de te O^dft teslatiir , 'q«ippe qui huda»da 
edse oetiseat indilBtriam ac diMgiBntiaiti tmdk etudiumque tuum. Saepitt 
lin {lostoniiii tui hoMirifioa fiat nmtio, ird maieares ^eliam honores evedti; 
Ibreat «autem Aoademia Oroniagaaa^ €iii sakrtem dat Adaddmfia Rheno** 
Traieetiaa. 

f/Ordo Literatorcim AuHm ad propositam quaertionem ^aocepit respen- 
vmn." ^ Nultem Tesponsum ? Fhilosophiae tbeeveticae et literarum hnma- 
nioram stvdiedos inon ad «e «IlCTit quMstio de AriMeieleo Ubio m^ 
not9ir49t^g, de libri (indole ^t ratioae<, de looomm <diffieilidrum intcnrpret»- 
tione et de vi, quam habuent «d Aeethetttom, ^OKm voefiint, «ihifitrandam 
et excoIendamP Nonne poeseos, Aesthetices, Aristoteleae philosophiae , 
Iit6l:aram Graecalfom iftudii amantes suntP Snnt ^e dubio, tt vero cunctl 
altiora , graviora , difficiliora , quam quae proposita quaestio tractanda ob- 
^ulft, 'mblitifttat. O 1^<!« ^gregios tHVcries, faculthtis lilerattoWm et Acade- 
miae, cui nomen ^edistis, ornailienta! Omnes aliquando coeli literani 
lumina aitis micantiai> vos.-, qui in hocce certamine de fulgente auro «tqae 
hodoite disfifieitoe niikiistisl 



R A T ! Q, 147 



Jf fiud coutemnep^fi \mdm Ubi > OrQati^sime Plaoe ^) , MedicQvum tiibait 
Qrdo* Aoeomto» d» eim awtentia, atqiae compoaite orgaiK)D olfactus den 
acripmati, Diaa^eadi &Qultatwi et iudicaodi ^olertiam uiemQrayili , eosque 
hfiiXid vulg^re ingenicini fnod^^ «igBificavit. Sant haec, ni fallor, quao in 
QoiarQentatiooe Uudantur, faturo medico de^eratiasima. Numiama argen^ 
teum tibi gratulor. Quod potuisti fecisti. Ut ordo plura in DisputatioQa 
tua frustra quaesivit^ ita tu plura deesse omnium primus facile concedis. 
Scilicet adeo tristis et Qonturbatus e^m eQoawipsiisti , ut eam per otium 
CQ^acribojre et QeAsoribendq satis curae impendere non potuena. GarissiBiae 
V^tm Qbituo)^ lugeoti, eamitaab^olverQ, i^t ia votis erat, tibi OQn eontigit. 
Animum erigat ])eus 0. M. , sedulumque te ita coBservet , at artem medit 
oam aUquaodo faetites iu multorum aegrotantium salutem, aimul vero qua 
vaiebis iD(}u«tj4a ^criptis dootrinam tuam illustres. 

Cum laudis significatione tuum, Ornatissime Bleekrode ^), nomeQ com- 
memorandum decrevit Ordo disciplinarum Mathem. et Fhya. , qui tuam 
ittduatriam laudattdam oensuit Quod saepius non ex vera dictom est» de 
te iam valet: in mftgnis voluisde sat est. Yoluisti in eo qubd, studiosae 
iuventutis ratione habita» magnum did meretur, Argumentum quaestionia 
optime te inteUexiase probasti. Intentissima cura pergas , diaciplinis mathof 
matieia et pbyaicis (^ram dare » ut et nomini tuo et Academiae tuae et 
vero patriae qQaUrae oraameiitp sis atque decori , ut ita tandem aliquando 
has primitias subsequatur seges aurea atque fructuosa. 

Testes fuistis, luvenes praestantissimi^ Academiae Traiectinae Alumni, 
praemiorum in honestissimo certamine reportatorum. Mox certamina ponet 
Senatus Oroninganus. Vbs igitur^ nisi graviora vos detineant, descendite 



>) Quaestio Ord. Medioonun: Exponatui anatome miorosoopioa oigani mammaliam ol&otui 
insementiB» partim e oritioo fontiiim usa, paitim e propriis indagationibus petita, additis oon- 
Bectaziis phjsiologicii. 

^ Qaaestio Qrd. DiscipL Mathem. et Phys. altera: Qaaeritnr enarratio explorationam mazime 
memorabiliam a ▼iria dootiB institatarum ad terrae magnitodinem et figoram oognoBoendam oam 
diligenti ezamine methodi, qaam secati et adiomentoram qoiboB ofli Bont. 

19» 



148 I. I. DOEDES ORATIO. 

in arenam et vestigia legite praestantissimi commilitonis lohannis Godefridi 
van der Lith , Med. Cand. , qui in certatnine , ab ordine Professorum Athe- 
naei Illustris Amstelodamensis indicto, victor palmam obtinuit. Vos de 
hoc eximio , sedulitate conspicuo , iuvene exemplum capiatis ! Vos studiis 
invigilate! Quaevis ardua indefesso labore perrumpite! Aetas et subsidia 
vobis fausta sunt atque secunda. Ne sitis in mora! lubet uti navita 
ventis I 

Ad finem pervenio, ad omnium gravissimum pergo. 

Senatus Academici provida cura magistratum Academicum deposituro 
successor mihi destinatus erat, et dein Regis Augustissimi decreto in 
annum proximum Rector Magnificus creatus est Vir Clarissimus lacobus 
Antonius Fruin, Turis utriusque Doctor et in hac Academia Professor 
Ordinarius, quem igitur ex regia auctoritate Academiae Rheno-Traiectinae 
Rectorem Magnificum dico, renuntio, proclamo. 

Accedas , Vir Magnifice ! 

Salve, Academiae Rector! Do tibi et in te confero omnia iura et pri- 
vilegia (sunt autem multa) , quae rite creato Rectori tribui solent ; fasces 
et auctoritatem , qua in Academiae salutem utaris! Regis decreto Rector 
creatus es; sollertia tua Rector formatus es. Te Rectore floreat Academia 
nostra. Ne cuiquam parentandum habeas, ipse incolumis servatus. Cre- 
scat studiosorum numerus studiorumque amor. Prospera quaevis Traiectinae 
eveniant Academiae, favensque Deus Optimus adsitl 



DIXL 



NOTITIA SCRIPTORUM, 

QUAE IN LUCEM EDENDA CURAVIT HERMANNU8 BOUMAN. 



Vlugtige Bedenkmgen over de handhaving en bevordering van het gebruik der Neder- 

duitsche taal in de Zuidelijke Provincien. (In Ann. menstr. : de Recenaent ook der 

JRecensenten , 1818. Miscell. p. 441 — 464.) 
Tweetal Redevoeringen ter aanheveling van het Bijbelgenootschaj) , door H. Bouman^ 

Predikant te Finsterwolde en M. Corstius, Predikant te Beeria, Groningen, 1819. 
Gensnrae librorum in Ann. menstr.: Bijdragen tot de beoefening en geechiedenis der 

Oodget. Wetenech. 1820, 1821, 1822, 1825. 7IIL IX. X. XIII, J^V-Mti nomine 

insignitae. 
lets over het besluit van de Synode der Servormden, ter kerkelijke viering van des 

Konings Verjaardag. (In iisdem Ann., 1821, IX, p. 291—304.) 
Oratio de Belgio, disciplinae theologicae nostrd inprimis aetate, sede pulcherrimd et 

maxtme opportund, publice dicta d. 20 m. Maii a. 1823, cum ordinariam in Acad. 

Kbeno-Traiect. Theologiae professionem solenni ritu auspicaretur. Trai. ad Sberi. 1823. 
Aan de protestantsche Leeraars in ons Vaderland, ter gelegenheid van hetgeen in deze 

dagen door de Boom^che Kerh tegeh de Protestantsche ondernomen wordt. Een broe- 

derlijk woord. (In Syntagm. : Kerkel. Baadvrager en Baadgever, a Cl. Heringa 

edito; II. I. 1825, p. 1—46.) 
Nu of Nooit. Vaderlandsche Ontboejseming , na het ontstaan van het oproer vn een 

gedeelte van Belgie, Tweede, verbeterde, en met een Bijvoegsel vermeerdeide drnk. 

Utr. 1880. 
I%ans, meer dan ooit. Moed en kraeht, met vertrouwen cp Ood alleen. Utr. ISSO. 
Leerrede over Luk. 6 : 21^: Onze tegenwoordige smart, de weg tot toekomstige vreugde, 

in Ubro: Leerredenen, betrekking hebbende op de jongste omstandighedeh van het 

Yaderland, tot deszelfs voordeel uitgegeven door de gezamenlijke Nederlandsche 

Akademiepredikers. Utrecht, 1831. (Libro praefatus est Cl. Bouman.) 



150 I. i. D O E D E 8 

Oralio de Historid philo9ophiae de Deo, sapientiae magietrd, dicta pablice d. 26 m. 

Martii a. 1880 ^ qaam Academiae regandae manas solenni rita poneret. Trai. ad 

Shen. 1832. 
Meditationes^ qaas libro: Dagboek ten gehruike hij den Bijbelschen Almanai, edito a 

plarimam ven. J. E. Voet vanCampen^ Lagd. Bat., 1834, inseraitcl.defanctas, de 

locis 2 Cor. VIII: 11. Joh. 11:25. Joh. 111:14, 16. Ps. LXXV : 8. Bom. 

VI: 4. Deat. ^111:18. 1 Tim. VI : 12^14. Eom. X : 20. 1 Cor. XV: 3. 

Matth. V : 13. Ps. LXXI : 9. Ps. CXVIII : 22. Bom. VIH : 10. 
Redevoering ter Oodsdienstige Inmjding van het Tweede Eeuwfieet der Utreehteehe 

Hooge School. Utr. 1836. 
Levensberigt van Laitonius Boaman, in leven ruetend Predikant te Harderwiji, {la 

Ann. menstr.: Boekzaal der Gel. Wereld, Dec. 1836.) 
Jod. Heringa EL z* ah voorganger der Chr. Oemeente gesehetet in eene Leerrede. 

Utr. 1840. 
Jod. Heringa EL z, als voorstander van het Faderland en deszelfs heilzame instel- 

Imgen enz. geschetst. Eene redevoering met ABsteekeiungen en Bijvoegsels. Dtr. 

1840. 
Broederlijke toespraai aan allen, die de Hervormde Kerk lie/hebben en om haren vrede 

iidden. Utr. 1842. 
Oesehiedenis van de voormalige Oeldersche Hoogeschool en hare Hoogleeraren , grooten- 

deels nit ongedrukte of zeldzame beseheiden. II Tom. Utr. 1844 et 1847. 
Bedevoering ter herdenking van den Akademischen leeftijd, den tweeden Hooimaand 

1840 in de kerk der Hervormden te Harderwijk nitgesproken. (Ad calcem libri: 

Oeschiedenis van de vsormalige Oeldersche HoogeschooL II. p. 615.) 
Oratio, et Instituta Academiea, quae 17^ saeculo fuerunt in patrid, cum m, quae 

nune ibidem sunt, breviter comparans, et memoriam celebrans Frederici Sig. Alexan- 

der, Nicolai Com. de Fremery, Joan. Fr. £ud. Schroder, dicta publioe d, 8 m. 

Aprilis a. 1845, quam Academiae Bheoo-Traiect. regundae QiaAUS iterum poneret. 

Accedit annotatio literaria. Trai. ad Bhen., 1845. ^ 
Mem&ria Johannis Clarisse, Theologi. Trai, ad Bhen. 1850. 
Chartae Theologicae, Liber I. Trai. ad Bhen. 1853. laber II. ibid. 1857. 
Een woord ter aandenking van den Hoogleeraar A. Niermeyer, caet. (In Ann.: 

Jaarboeken voor wetensch. TieoL IIII. 2. p. 348—254.) 
Leerrede ter aandenking van H. J. Booyaards. Met een Voorberigt en eenige Aan- 

teekeningen. Utr. 1854. 
Leerredenen, ter aandenking voor vriendes^ en behenden. Utr. 1860. 
De Oodgekerdheid en hare heoefenaars in Nederland, gedurende het Uatste gedeeUe 

der vorige en in den loop der tegenwomlige eeuw. Oemengde, historische herinne- 

ringen. Utr. 1862. 



^•^»" 



O R A T I 0. 151 

« 

mt M tmr^ fmter moetkrtnai aangedam door de keiendaagtehe verwaarloozmg vm 
eehi Nederlandeehe namen voor uitheemeehe landen en plaatsen. (In : Aanteekenin- 
gidn tnn Iiet vertuitidddLe in de Seefcie toor Lette^k. en Wijsbeg. ?an het Prot. 
J5tt. Oeti. fim Ktinflton en Wetenscb. 1860.) 



Betmanni BoaAan, dnm tivebat Theol. Doct. et in Acad. Bheno-Trai. Pr<$f. btd., 
Commentarine Perpetuua in lacobi J^istolam, Trai. ad Bhen. apnd Kemink et 
FOiam, 1865. 



i4 «•■ 



INDEX SCRIPTORUM 
A SIMONB KAR8TEN EDITORUM. 



Speeimen Literarium quo eoniinentur tria Pindari camma Olympiorum H et FI 
Pjfthiorum I eum Prooemio et Annotatione eritiea ac philologiea. Fro Gradn Doc- 
toratus sammisque in Phil. Iheor. et Lit. Hum. honoribus ac privilegiis rite et 
legilikne oonseqaendis. Trai. ad Bhen. 1825. 

Philosophorum €hraeeorum veterum praeeerUm qui ante Platonem floruerunt operum 
reliquiae. Secensuit et iliuetravit. — Yol. I. Pars. I. Xenophanes. Broxell. (et 
Amstelod.) 1830, Pars. IL Parmenides. Amstelod. 1835.' Vol^^ 11. Piar» L 
Smpedoclee. ibid. 188$. 

Prolueionum Scholaeticarum par de effatie delphieis pLyliih &y»y et yvuit frexuriv. 
(lii Syntagm: Symbolae Literariae. 1838. II. p. 67 Bqq.) 

Oratio de Antiquarum Literarum doctrina cum Philoeophia eoniungenda, qaam habuit 
a. d. yii m. Maii a. mdcocxl, quum in Acadeinia Bheno-Traiectina Lit. Hum. et 
Phil. Theor. professionem solenni rita anspicBfeitir. Amstelod. 1840. 

Verhandeiing over Palingeneeie en Metempsj^ehoeis. Eene voorlezing gehoaden in de 
derde klasse van het Koninklijk Nederl. Instituat. Amst. 1846. 



152 I. I. D E D E S 

Be Tetfahgia Tragica et Didaecalia Sophoclea, Lectio habita in Instit. B^. Belg. 

Classe Tertia. Amstelod. 1846. 
Oratio de cautione adhibenda in veritatia indagaiione^ in Aaditorio Academiae Bheno- 

Traiectinae habita d. xxy Martii hdcccxlyii, qnum Academiae regundae manns 

deponeret. Trai. ad Bhen. 1847. 
De staatkundige g zedelijke en maatechappelijke toeetand van Rome in de eerete eeuw 

dee Keizerrijks, Eene vooriezing. (In Ann. menstr.: Beeeneent, Algemeen Zetterl. 

Maandeehrift. 1849.) 
Introductio m Historiam Universalem praeeipue Antiquarum Oentium, scholis Aeade- 

micis accomodata. Trai. ad Bhen. 1849. 
De Historiae Somanae antiquissimae indole et auctoritate deque primis Romae regibus. 

Trai. ad Bhen. 1849. 
Blik op de Monumenten van Aegypte en de resultaten daaruit voor de geschiedenis 

afgeleid. Eene voorlezing. (In Ann. menstr. : Eecensent, Algemeen Letterl. 

Maandschr. 1852.) 
Aeschyli Agamemnon. Recensuit emendavit annotaticnem et eommentarium crUicum 

adiecit. Trai. ad Bhen. 1865. 
Excerpta e veteribus Poeiis Oraecis. Zectionum in usum descripsU et animadversiones 

critieas adiecit. Trai. ad Bhen. 1866. 
Prolusio Academica qua linguarum veterum Oraeeae praecipue studium eommendatur, 

Habita Trai. ad Bhenum, m. Septembri KDCccLyiii. Trai. ad Bhen. 1858. 
Q. Horatius Flaccus. Een blik op zijn leven, zijne studien en dichtwerken, d^Aan- 

denken aan de plegtige viering van het tweehonderd vijf en twintig jarig Bestaan 

der Utrechtsche Hoogeschool in de maand Junij mdccclxi.^') Utrecht 1861. (Aus 

dem HoUandischen iibersetzt und mit Zusatzen versehen von J. U. Dr. Moritz 

Schwach^ k. k. a. o. Prof. des rom. Bechts an der Univ. zu Frag. Leipz. u. 

Heidelb. 1863.) 
dcero pro Boscio Amerino. Antwoord op het Rapport in de Koninklijke Akademie 

van Wetenschappen uitgebragt over de Verhandeling betreffende deze pleUrede. Met 

een begeleidenden brief aan Dr. J. C. O. Boot, Hoogl. te Amsterdam. Utrecht. 

1861. 
Over de Pleitrede van Cicero voor 8ex. Rosdus Amerinus. Uitgegeven door de Ko- 

ninklijke Akademie van Wetenschappen. Amsterdam. 1863. 

In : Verslagen en mededeelingen der Koninklijke Akademie van Wetensehappen, 
Afdeeling Letterkunde : 
1856. I. p. 217. Mededeeling betreffende den Agamemnon van Aeschglus. 
1858. III. p. 38. Over Demosthenes. De Corona § 169, p. 284. 
1869. lY. p. 21. Over het Epitaphium, voorkomende bij Demosthenes, de Caroma, 
§ 289, p. 322. 



O R A T 1 0. 153 

1864. ym. p. 76. Hei Lied vam Horatiui ad AnguHwm, Carm. I. 2. erUueh en 

etfegetieek ioegelieJU. 
In: AanUeieningen vam iei veriamdelie j» de Seetie voor ZeUeri. en Wyeb. 
van iet Prov. THfeeiUch OenooUeiap van Kuneten en Weieneeiappen: 
1849. Oieeing onUreni den oorsprong van den volienaam der PeUugen. 
1862. Over de vraag, of iei tijdvai van de overieeneiing der Egieo^e ab iiiiorisei 
' beweeen ian aangemerii worden. 

Bigmologieeie opmerHngen heUreffende plaaieelijie eigennamen, uU iei Oude 
Orieienland en lialie ontleend. 
1868. Over den ireurspeldieiier Aeseij/lue. 

1865. Over iei qpeporen van de afieiding en ieieeienie van eenige volienamen uii 

de Grieiscie oudieid. 
1857. leie over de wijeigingen, die de Oomitien ie Bome in de laaieie tijden der 

RepubUei ieUen ondergaan. 
1868. Over iei wezen en de weriing van iei Treurepel, volgene Arisioielee. 

1860. Over de Caeus-niigangen in de Latijnseie iaal. 

1861. Over den innloed, dien de Piilosopiie op de poUtiei in de Oude Siaien ieefi 

uOgeoefend. 

1862. Over den tijd der stieiting en de tnrigting vam de Ampiieigonen. 
1868. Ferilaring van eenige iunsinamen op iei gMed der po^. 



^ifAirXixlov sU rit ^ApteroriXovq irsp) oipctvov pirifiiniii». S imp UeU Ommeniarius in 
IF Libros Arisioielis de Caelo em reeensione Sim. KafsienU, mandato Begiae Aca- 
demiae diaciplmanun Neerlandicae editas. Tiaiecti ad Shen.^ apad Kemink et 
FiHnm. 1866. 



20 



ACTA IN 8ENATU 

A. CIOIOCCCLXIV— CIOIOCCCLXV, 

Rectoeb Magnipioo IACOBO ISAACO DOBDB&, 

Geaphiaeio MARTINO HOBK. 



Die 18 m. Martii. Rector Magnificus Christophorus Henncus Didericos 
Buijs Ballot, a Seuatu Amplissimo in cathedratn ductus^ oratk>- 
nem habet de piyaicarum prindpiis et dubiis , et Academiae fatis 
tum prosperis tum tristibus enarratis, Magistratum deponit et in 
proximam annum Rectorem Magnificum renuntiat ac salutat Virum 
Glar. lacobum Isaacum Doedes. 

Die 7 m. Maii. Senatus luget obitum Viri Clar. Simonis Earsten» PhiL 
Theor. et Lit. Hum. Frofessoris, die 6 m. Maii defuncti, qui per 
viginti quatuor annos huius Academiae fuit decus et omamentum. 

Die 17 m. Maii. Senatus iuget obitum Viri Clar. Hermanni Bouman, 
Theologiae Professoris, die 14 m. Maii defuncti, qui quum d. 20 
Maii munus in hac Academia auspicatus esset, m. lunio a. 1869 
rude donatus disciplinae suae usui et ornamento esse non 
destitit. 

Die 28 m. Octobris. Vir Doctissimus Henricus van Herwerden , in Facultate 
Philos. Theoret. et Liter. Humaniorum Professor designatus, lure- 
iurando praestito a Senatu Ampliss. in cathedram deductus , oratio- 
nem habet de itudio literarum recentiorum futuro phUolo^o haud 
contemnendo. 



ACTA IN SENATU. 



155 



Die 28 m. Decembris. Curatores com Senata communicant, Vjrum Doctis- 
Bimum A. C. Oudemans, qui hucuaque Chemiae Professori auxilio 
fuity Delphos ad munus Professoris in Schola Polytechnica obeun- 
dum vocatum, honorifice esse dimissum. 

lidem Viri Amplissimi cum Senatu communicant^ ex Regis 
Augustissimi decreto Virum Doctissimum Eduardum Mulder huc 
vocatum esse^ qui exercitationibus practicis in laboratorio chemico 
praesit, eique titulum Professoris Extraordinarii datum esse. 

Die 2 m. Februarii. Curatores cum Senatu communicant, Yirum Doc- 
tissimum I. W. Gunning, Chemiae Lectorem, ad munus Profes- 
soris in Athenaeo IUustri Amstelodamensi obeundum vocatum, 
honorifice dimissum esse. 

Die 11 m. Februarii. Disignantur quatuor viri, e quibus a Rege Augu- 

stissimo Rector Magnificus eUgatur in proximum annum: 

* 

Ex Ordine lurisconsult. Vir. Clar. I. A. Fruin. 



n n liiterat. 


n n 


H. C. MUIies. 


n n Medicorum 


n n 


O. Koster. 


// n Math. et Phys. 


n n 


M. Hoek. 


Designantur deinde quatuc 


>r viri, e 


quibus eUgatur Sc 


Graphiarius : 






Ex Ordine Theolog. 


Vir. Clar. 


I. I. Doedes. 


// // lurisconsult. 


n n 


0. van Rees, 


n h Literat. 


n n 


Q. G. BriU. 


n n Medicorum 


n n 


G. Koster. 


Assessores constituuntur : 






Ex Ordine Literat. 


Vir. Ckr. 


G. G. BriU. 


n n Theolog. 


n n 


I. I. van Oosterssee. 


// n Medicorum 


// V 


G. Koster. 


// // Math. et Phjrs. 


n n 


G. I. Mulder. 



Senatas 



20» 



.««toMAiC^VBKMW 



ORATIO INAUGURALI8 



D£ 



RECENTIORUM LITERARUM COGNITIONB FCJTCIRO 
PHILOLOGO HAUD CONTEMNENDA, 



QUAM HABUIT 



HENRICUS VAN HERWERDEN, 



A. D. XXVIII OCTOBUia A. CIOIOCCOLXIV, 



QUOM IN 



AGADEMIA RUENO-TR AIE CTIN A 



LITBSRARUM PROPESSIONEM ORDINARIAM 



SOLEMNI RITU AUoPICARBTUR. 



ACADEMIAE BHENOTBAIECTINAE CUBATOBES , VIBI ILLUSTBIS- 
SIMI , 

QUI HIS AB ACTIS ES, VIB CONSULTISSIMB , 

ACADEMIAE BECTOB MAONIFICE, 

ABTIUM ET DISCIPLINABUM PBOFESSOBES, VIBI CLABISSIMI, 

QUI lUBI DICUNDO ET CIVITATI BEGENDAE PBAEESTIS, VIBI 
INTEGEBBIMI , 

ABTIUM ET DISCIPLINABUM DOCTOBES EBUDITISSIMI , 

DIVINOBUM OBACULOBUM INTEBPBETES PLUBIMUM VENEBANDI , 

HUIUS ACADEMIAE ALUMNI, COMMILITONES OPTATISSIMI, 

CUIUSCUNaUE LOCI ET OBDINIS HIC ADESTIS, AUDITOBES 
HUMANISSIMI ! 



Non mediocritOT anifnas mihi commovetar variisque cogitationibus mens 
distrahitur atque perturbatur^ talem aut genere vitaeque conditione illu- 
strium aut eruditionis et ingenii fama clarissimorum vitorum coronam in- 
tuenti^ apad quos hac soUenni opportunitate verba facienda sint mihi, qui 
quanto intervalio ab illorum praestantia remotus sim , penitus sentio. Inde 
fit» ut vix sperare audeam fore, ut hoc a maioribus nostris sapienter in- 
stitato negotio fungar^ non commode dicam, sed non nimis indigne tum 
honorifica vestra praesentia, tum exspectatione quadam fortasse mei, quae 
si qua est^ multo magis benigno vestro debetur iudicio quam meis meritis, 
quae quam sint exigua me quidem haud latet Sed erigit mihi rursus 
aoimum et vestra benevolentia et laeta haec cogitatio: iam a fortuna mihi 
oblatum esse, quod nunquam sperare fueram ausus, iam mihi obtigisse, 
quod paucissimis contingit, munus ab honore non remotum idemque ple- 
num officii, magnum quidem, ut Tullii verbis utar, onns, verumtamen 
dignum, in quo omnes nervos aetatis industriaeque meae contendam. 



160 H. VAN HERWERDEN 

Circumspiciens autem argumentum orationis, qua cum gaudio acceptum 
honorem rite auspicarer, diu multumque quaesivi, quale sollenni huic 
occasioni optirae conveniret. Namque intelligebam , si quam partem 
Graecis literis vel Latinis illustrandam mihi sumerem, me facturum, quod 
mihi quidem iucundissimum esset, auditoribus contra, quorum lodge ple- 
rique studiis occupentur plane diversis, rem ingratam et taedii plenam 
esse aggressurum. Hunc vero scopulum fugiens fere invitus detrudebar 
ad aliud argumentum , minime illud quidem inutile et importunum^ sed 
ita decantatuni a multis in similibus huiusce temporibus, ut cui Don sit, 
quemadmodum mihi non est, Isocratea illa facultas saepe de re eadem, 
quamque iam multi tractarint^ commode dicendi^ is omnem spem abiicere 
debeat illud argumentum ita tractandi, ut non omnia repetat, quae iam 
ab aliis de eodem in medium sint prolata, dum nihil fere novi addere 
possit de suo. Quod argumentum dicam, intelligitis : veterum literarnm 
utililatem et praestantiam. Vitaturus igitur Scyllam, aiunt, ne in Charyb- 
dim inciderem, elegi mihi dicendi materiem ab omni doctrinae subtilitate 
remotam, quae etsi per se minime nova est, hanc tamen habet novitatem, 
quod nunquam antehac, quantum ego potui reperire, in hac aut alia 
cathedra Academica tractata sit. In animo igitur (nolo enim diutius vos 
detinere) mihi est dicere : de recentiorum literarum coffnitione /uiuro PAi- 
lologo haud contemnenda. 

Continetur autem hoc argumentum utpote suspensum a recta harum 
literarum aestimatione praecipue illa quaestione, quam saepe homines tnm 
et alibi antehac, tum nostra denuo aetate in Gallia maxime, studiose nec 
sine cupiditate ant ira agitaverunt, et agitabunt, opinor, quamdiu Kterae 
erunt in honore, hoc est, quamdiu genus humanum erit. Nempe quaeritur 
de literis veteribus Graecis ac Latinis, deque recentioribus literis, utrae 
utris praestare existimandae sint. Vix opus est, dicam AJ in quam di- 
versa omnia abeant omnes, qui eam quaestionem attigerint; alii has, alii 
illas literas ad coelum laudibus efferre, alto supercilio contemnere adversa- 
riorum studia, in quibus saepe ipsi sint plane hospites; et quo magis illi 
sua diligunt et tanquam filiolam osculantur^ imo saepe sine discrimine 
stupent admjranturque, eo confidentius hi pulchri sensu et recto iudicio 
istos omnino destitutos esse crepant, qui post repertas fruges^ ut ipsi opi- 



R A T I 0. 161 

nantar, glandibus vesci malint. Utroramque opiniones recensere et ubi 
opus ait refellere fortasse quidem non foret inutile, sed in hac horae bre- 
vitate, in qua non nisi capita rerum leviter attingere possim, me hoc ita 
facturum despero, ut simul mihi satisfaciam^ simul vestrae occurram satie- 
tati: quocirca satius esse iudicavi, quae ipsi mihi de hac quaestione vide- 
rentur, neglectis plerumque ceterorum sententiis, breviter ac dilucide vobis 
exponere. Fatet autem tam late^ ut ne iusto diutius vos morer, per- 
multa sciens omittam, quae aliquatenus abesse posse mihi videantur. In 
oratione enim nemo vestrum eam requiret rerum copiam et ubertatem, 
cui ne iusti quidem voluminis ambitus , opinor , sufficeret. Infantiae autem 
meae » auditores , in vestra benevolentia ne praesidium desit , enixe rogo. 

Difficile et arduum est rectum supra hac quaestione ferre iudicium , etiam 
iis philologis^ qui veteres literas callentes non sint in recentioribus hospites. 
Etenim vetus etiamnunc philologorum bene multorum animis inhaeret super- 
stitio, quicquid ab antiquis profectum sit, pulchrum esse et sanum et rec- 
tum. Derivata est illa superstitio, quae^ etiamsi sensim paullatimque mi- 
nui coeperit, multum tamen abest» ut sit exstirpata, a priscis illis tem- 
poribus, quum primum, maxime in Italia, veterum scripta post longam 
oblivionem e monasteriorum tenebris protrahebantur in lucem. Paucis- 
sima autem id aetatis exstabant apud Germanos maxime et in Scandinavia 
indigenorum poetarum monumenta, quae eiusmodi essent, ut cum veteris 
aevi poematis Graecis Latinisque conferri possent. Vix enim quisquam, 
opinor, fabulas de Arthure rege eiusque sociis, de Carolo cum Galliae 
paribus, aliave opera, quibus argumenta praebebant equitum et magorum 
et gigantum facinora , tanto honore digna iudicabit ; nec magis iUorum 
poetarum carmina, qui trovatares, aut qui minneaanyers vocabantur. Chri- 
stianorum cultusi ut saluberrimus fuerat hominum vitae atque moribus, 
ita^ transversas agente mentes humanas coniuncta cum illo superstitione , 
una cum plerisque paganorum barbarorum institutis literas quoque eorum, 
parvis relictis vestigiis , pessumdederat. Quanto igitur ardore , quanta ani- 
morum exsultatione putatis Graecorum et Latinorum scripta ab onmibus, 
quicquid ea aetate elegantiorum hominum esset, lecta esse et relecta et 
comprobata; quanta admiratione immortalia illa ingenia prosecutos fuisse 
eos^ quibus excolere mentem animumque pasoere gestientibus vix aliud 

21 



162 H. VAW HERWBRDEN 

antea pabalom oflSBrretuv praeter rodia nescio quae carmina popolaria et 
chromcioa quosdam exiled fiiiie iudicio compilatos scriptosque ttilo aufe se^ 
laibarbaro aut plane barbaro. Nullae in istis libria Teneres, leporea vix 
vAli, ttvpor saepe incredibilis , pulchri seneus plerumque obturas. Iii hia 
contra ▼enaBtaa certabat cum urbanitate; rectum iudicium cum ingenio 
felid; scribendi artijEicittm cum argumenti gravitate. 

Verum , ut , unde deflexit oratio^ revertam , ^emanat e priscorum illo* 
vum temporum effusa admiratione^ in animis hominum, philologorum in- 
primis, inepta quaedam ac foeda superstitio, qua multi, ^aamsi dicere 
nonnuUos pudeat^ putent nihil non pulchrum et sanum esse, quod vete- 
ribua scribere placuerit. Istam igitur superstitionem penitue ex animo 
aibi evellat necesse est , qui de hac quaestione liberum et aequum iudicium 
ait laturus. Quae res eo est difficilior, quo magis philologi in veterum 
monumentis explicandis occupatii ex ipsa difficultatum sive interpretando 
sive coniectando remotione, ex obs^vatione legum Grammaticarum , e 
cognoscendia veterum populorum moribus atque institutis, tantum iucun** 
ditatis solemus percipere, ut facile hanc voluptatem confundamus cum ea, 
qua compositionis et cogitationum praestantiam contemplanti animus per- 
funditur. Effecit autem superstitiosa illa admiratio, ut haud raro scrip- 
tore» antiqui apud reoontiores fama celebrentur longe maiore , quam qua olim 
inter aequales suos et posteros fruebantur, quam rem ^regia dissertatione 
in Cicerone ostendit Bakius in Scholicorum Hypomnematum volumine primo , 
ubi disputavit de temperanda admiratione eloquentiae Tullianae. Qua 
eadem causa miris modis auota est inter eos, qui At9 studiis propter igno- 
rantiam obtrectant, veterum literarum contemptus. Haud vero minus gra* 
viter peccatur ab iis, qui literarnm antiquarum difflcultate deterriti, dum 
in amoenis recentiorum pratis desultantes flosculos undique decerperej 
quam solida doctrina animum excolere malunt, scripta hodiema aut quae 
a nostra aetate non valde remota sint, nimiis laudibuB solent efferr^. Sed 
fortasse iam iusto diutius vos, Auditores, in hac parte disputatioms deti- 
nui: properandum esi ad ipsam quaestionem, ad quam acoedo liber, ut 
mihi quidem videor , ab omni praeiudioata opinione. 

Quia autem constat inter omnes , ooUatis literis Graeeis eom Latinis pal- 
mam haud dubiam tribuendam ofiee illis, quo simplicior evadat disputandi 



o R A T I 0. m 

ratio, ttbi agetur de htem antiquisj res nobis pmecipue eiit cum Graecis. 
BAmani emm^ geus bellicosa et per loogum temporis spatium ab artibua 
pacis et homanitate alienissima, sero literis operam dare 'coeperunt, et, ut 
erant ingenio mioua illis feraci, ita maxirae in poesi fere totos ae compo- 
aoerunt ad Graecorum exemplorum imitationem, quorum tamen praestan^- 
tiam^ quod fere imitatoribus aocidere solet, non eunt assecutt Uno ta« 
men literarain geneie ab ipsiis invento Romani iure gloriari poterant ; Satyras 
dico didacticas, <|ua8 post Lucilium ica excoluerunt Horatius atque luve* 
nalis, ut citeriore tempestate ne a Boileauvio quidem, ut alios taceam^ in 
hoc genene vinci aut aequari potuerint. Sed vel arctioribus finibus ia hao 
oomparatione literaa antiquas circumscribere nobis liceat: nam, excepto 
Uno Luciano^ planissinie assentior iis qui contendant^ inter scriptores 
Graecos, qui floruerint post Alexandrum, hoc est post exstinctam Graeciae 
libertatem, neminem unum reperiri, qui bonis, quos recentiora temporn 
tulerunt, auctoribus non ait postponendus. 

Yix opus est^ Auditores, vos admoneam e literis Graecis ante Alexan- 
drum hodie partem superare valde exiguam: quae ad nostram scripta per- 
venerunt aetatem dispersas aliquas tabulas ex ingenti naufragio iure dixeiis; 
nec mirer, si permulta perierint, optimis^ quae supersunt, veterum monu* 
mentis haud deteriora. Servata sunt, quae servari placuit Alexandrinis, 
qui, paucis exceptis, multo plus noXv/ux&a^ quadam quam ingenio aut 
iudicio aut sensu pulchri valebant; deinde, quod peius est, pendemus a 
Byzantinis^ hominibus omni vera eruditione prorsus destitutis; tandem, 
quod pessimum, a librariis^ qui omnibus fere iis animi dotibus carebant^ 
quibus genus humanum a brutis distinguitur animalibua. Multorum igitur 
(et quis mireturP) tam scriptorum pedestrium quam poetarum celeberri- 
morum vix quicquam pra^er oomiDa cognovimus. Sed quid attinet plu- 
ribus miserrimam illam et irreparabilem stragem clademque memorare? 
Etenim quae, quantae, qualesve aliquando fuerint literae Graecae, nunc . 
non quaeritur: hoc quaeritur, quales hodie sint, quaeque sit earum, si 
cum recentioribua conferantur, praestantia. 

Inquirentibus autem, quod potissimum discrimen intercedat inter veteres 
scriptores classicoB et eos recentiores, quos novitio nomine romanticos so- 
lemus appellare, bene respondere videntur ii, qui statuant, iUia recte 

21* 



164 H. VAN HERWERDEN 

scribeiidi et componendi artem haud minus curae cordique esse quam sen- 
tentiarum et rerum gravitatem ac veritatem: Ais compositionem sordere 
prae cogitatis. Nec falluntur, tantae differentiae causam repetentes ex 
diversa utrorumque de Dei natura opinione. Nam veteres fingebant sibi 
Deos ab hominibus nuUa alia re differentes, nisi quod his ab omni parte 
essent supeiiores. Haud secus quam morlales ex illorum sententia dii 
animo constabant et corpore^ hoc est materie et forma; unde sequitur, 
illis iudicibus, artem absolutam summamque ideam pulchri conspici in 
arcta et indissolubili animi et corporis , sive formae et materiae coniunctione. 
Omne igitur punctum, si illos audiamus, tulit is, qui egregie cogitata 
egregio scribendi genere cum lectoribus suis communicare didicit. Contra 
se res habet apud Christianos. His enim Deus omni elemento corporeo 
prorsus videtur carere ; unde factum , ut idea pulchri fere omnis , ut ita 
dicam, evaserit spiritualis et in sola propemodum cogitatione consistere 
existimaretur. Exinde componendi artis potius is finis habebatur, ut cogi- 
tata divinarentur , quam ut accurate exponerentur : ut verbo dicam , adum- 
brando quam depingendo referre rerum faciem -ars Christiana malebat. 
Nimium enim infinita iis videbatur cogitatio, quae arctis sermonis humani 
finibus contineri posset*. 

Ab hac igitur parte (neque enim inter utramque sententiam optio est 
perdifficilis) quin veteres plurimos recentiorum vicerint, dubium non esse 
reor, et, tametsi vel hodie classicismus , qui dicitur, permultos habet ama- 
tores, dubito tamen an multis eam formae praestantiam assequi contigerit, 
qua insignes sunt optimi scriptores antiqui. Attamen non potest negari 
fuisse inter veteres, qui in forma orationis excolenda fere nimii^ mentis 
animique pabulo aurium oblectamentum praetulisse paene videantur. In 
quorum numero est Isocrates, Gorgiae roO XoYodaidMov, ut a Platone 
vocatur, discipulus, quem nullum constat in orationibus suis admississe 
hiatum et anxie cavisse ne duarum vocum contigparum prior in eandem 
sjllabam desineret^ a qua inciperet posterior. Idem tamen, fortaase prae 
studio illo nimis curioso , neque ubertate ac copia neque subtilitate , me 
iudice^ excellit. Legat mihi quispiam huius aliquam orationem e longiori- 
bus , qualis est Panathenaica aut Fan^yrica aut quae inscribitur de per^ 
mutatione bonorum, et impense mirer, si, priusquam imposuerit finem 



R A T I O. 165 

haic labori (nam haud ingratam initio opus mox in laborem vertit satias) 
somnum potuerit evitare. Ego certe hoc vitio ipsum oontrarium, in quod 
saepe delabuntur recentiores, minus intolerabile esse iudico. Quid enim, 
ut ait Cicero, est t^m furio^um quam verborum vel optimorum sonitus 
inanisP Idem tamen vir insigni documento est, quo perfectionis diligens 
eiercitatio stilum perducere possit. Quam apta enim et quasi rotunda est 
ei verborum constructio, quanta singulorum membrorum {x&ht Graeci 
appellant) concinnitas et aequabilitas , quantus numerus inest eius orationi , 
ars denique quanta ! Hanc solam si respicias , nescio an recte TuUius pa- 
trem eloquentiae Isocratem appellaverit. Sed tintinnabuli instar^ ut voce 
atar PauUina, illa omnia sunt, nisi accesserit cogitationum gravitas atque 
ubertas. Ubi haec adsunt (et adsunt in longe plerisque Graecorum scrip- 
tis) quid praestantius , quid pulchrius et elegantius cogitari, quaeso^ tali 
coniunctione potestP 

Horum scripta diligenter examinantem non potest latere quemquam, 
quanta sit huic generi monumentorum similitudo cum iis, quae omnium 
laudibus celebrata eorundem artes tam statuaria et pictoria quam architecto- 
nica tradidere stupentibus posteris. Conspicitur in utroque genere eadem 
formae cum materie apta et elegans ooniunctio, eadem partium concinnitas 
et symmetria, eadem acuta naturae observatio, quaeque inde proficiscitur 
veritas, nativa et inaffectata simplicitas eadem^ maiestas, ubi requiritur^ 
incomparabilis » ars denique prope incredibilis et paene divina. Sequitur 
autem ex illa operum Oraecorum veritate ac simplicitate , ut quamvis tot 
seculorum intervallo a nobis disiuncta sint, quia veritas semper est eadem, 
ita reeentia nobis videantur^ at heri nudiusve tertius facta esse dixeris, 
Habent Oraeci prae ceteris populis hoc, quod sapienti popularis sui Bi- 
antis praecepto: ne quid nimis, salutari consilio semper et ubique obtem- 
perarunt, modumque servarunt in omaibus. Hinc alienissimi sunt ab 
inflato isto et ventoso genere scribendi, quo nimis frequenter offendimur 
in recentiorum operibus : hino procul est ab iis animi iste morbus , cuius 
ipsum nomen ignorarunt veteres, quique nascitur ez indulgendo non sine 
delectatione quadam fictis saepe doloribus, iis maxime, quibus amor ho- 
minum pectora ^cit; $entimentalitatem appellarunt recentiores, qui non 
mediocriter seculo praesertim praximo ea peste iaborarunt. Qua erant Oraeci 



166 H. VAN HERWERDEN 

aanitate, sentiebaQt, (^iEK)r» risum potias uiovere quam miaericordiam ge- 
mitus et lachrymas et querelas tam absurdas atque insanas; sentiebaDt, 
quam procul istiusmodi ineptiae distareut a veris affectibus itaque a veio 
pulchro : nihil enim pulchrum esse , nisi quod idiem ait vwum aut veri 
certe simillimum, optime intelligebant religiofiissimi illi verae Jrtis an- 
tistites. 

"Ojt^ naXoPf (plXop ioT^ t6 d^ov Kaloy ov tpiXop iattp 

cantaverant Musae cum Gratiis in Cadmi et Harmoniae nuptus; nec, quamdiu 
libera et felix Graecia fuit, huius carminis Movaaw ovqmioi &e(fcmovTO£ 
fuerunt immemores. Non magis eius obliti sunt scriptores pedestres; coU"' 
i^icitur idem pulchri sensus et amor in artifk^um operibus, quae ad nos 
pervenerunt: quantilla autem pars eorum, quae quondam fuerunt, quam 
vilia pieraque prae iis» quae Phidiam^ Praxitelem^ alios reliquisse accepi* 
musl Supremae huic legi parebant omnes in vita |[Nivata aeque ac pu- 
bUca: quantus erat pomparum splendor, armorum nitor, vestimentorum 
decor^ quanta vasorum elegantia et supeliectilis , ingressus quanta digni- 
tas I quanta midvd-fMa ! Yerum deficiat me dies , si omnia velim enume« 
rare, in quibus eadem virtus resplendeat. Notum est, ut paucissima, 
unde de ceteris iudicetis« commemorem, Graecos artifices ita refugisse, 
quicquid turpe esset et obscoenum , ut numquam , nisi forte cultus deorum 
exigeret, Furiarum imagines pinxerint, aut marmore vel aere effinxerint; et 
legem perhibent viguisse apud Thebanos, qua caveretur^ ne quis artifex, 
nisi quae pulchra essent, arte sua referret. Ubi tam subtilis erat pulchn 
sensuSy tam sanum rectumque iudicium, tam splendidum ingenium» quid 
mirum A. ! si ibi quasi sponte eiusmodi opera provenerint, quae etiamnunc 
iustam omnium elegantiorum hominum laudem mereantur et admirationem ? 
Ipsos autem GraecoSi ut vix quicquam eorum, quae solo mentis acu- 
mine homines assequi valemus, haud latebat, quam similis esaet pictcHiae 
arti poesis. lUam mutam poesin , hxme pictoriam artem vocalem iure qoo- 
dam Simonides dixerat. Nihil attinet h. 1. repetere ^ quae de utriusque artia 
finibus eximie docuit Lessingius in Laocoonte. Hoc unum addere iuvat, 
inter graphicas descriptiones , quae plurimae reperianturapudpoetaaGbraecos, 
vix ullam me iudioe artificio superare veraus illos plane egregios , quibos in 
Electra Sophoclea paedagogus exponit fictam Orestis ttiortem in ludia 



R A T I O. 167 

FythiciB. Quicaiaqae haec legens non ocalis ceraere et ipse certMaiiii 
spectator adesse sibi videtur, nae is melius a poeiaium lectione abstinebitl 
Vix me contineo, auditores, a lecitanda illa tragoediae parte: sed intelligo 
fertendo Latine gravi me iniuria afficere divinum poetam. Nam ipsa forma 
corationis a. lingua, qua conlinetur » divelli prOTSus neqoit^ et apud Graecos 
quidem lingua continetur eiusmodi, quae, quot mihi certe innotuerunt, 
omnea longo intervallo post se relinquat NuUa Ungua est ad poesin mar 
gis idonea, vix uUa ditior, nulla suavius sonat; non est ulla in recto 
verborum usu morosior aut f astidiosior ; qua aoutissime cogitata planissime 
significes, non «st aptior uUa. Sed quid cesso praeclari vobis in hoc ge- 
aere iudids repitare testimonium. ii^Est lonum lingua, ait Cobetus, cera 
^moUior^ in omnes formas fingi docilis et sequax, tam apta robori ac vir- 
i^tuti, quam moIU in^tiae et otio affluenti deliciis; tam bene classicum 
/yreferens quam fractos tibiarum sonos/' Adde metrorum infinitam prope 
dizerim varietateffl» quam invitis Musis saepe recentiores in sua poemata 
introducere sunt oonati , etiamsi fatendum sit paucis , sed paueis admodum , 
iater quos primum locum tenent Goethe et van Platen , contigisse , ut plos 
in ea re profeceriiit, quam per Unguae naturam iia licuisse credideris. Ni- 
hilominus multum abest, ut vel hi eam euphoniam sint assecuti, qua 
legentibus veterum .carmina et oblectantur aures , et dulci motu animus 
afficitur, Nec mirum; nam quo tandem pacto sola ara id efficeret, quod 
naturae non minua quam arti deberi manifestum estP Quam vero imbe>- 
ciUa est prae metris ilUs oanoris ea assonantia, quam fmtm, hodie appeK 
latam, ut e chororum tragieorum locis sat multis apparet^ non ignorarunt 
veteres^ sed eiusmodi adminicub non indigentes, ranssime adhibueruntl 
His eximiis. aotiquorum virtutibus commemoratis » iam paueis mihi lubet 
disserere de iis, quae reoentiartsm acripta magis commendare partim iure 
partim iniuria eaipiam posdut videri. 

lam primum opera citerioris aevi, quippe quae a nostra sentiendi cogi«« 
tandique ratione, a moribus atque iastitutis tam civiUbus quam religiosis 
multo minus abhorosant quam antiquorum, et quorum argumenta nostra 
magis referte sit eonsentaneum : haec opera, inquam, soapta natura ani» 
mos nostros primo certe obtuta magis oblectare, quis sanus oegaverit? 
Verum. enim vero vel inde persi»citur vetemm Uterarum boDitas, quod 



168 H. VAN HERWERDEN 

quamvis quae illic res tractentur pius bis mille annorum spatio a nostra 
distent aetate, nihiiominus animum sic afficiant, ut, si illorum temporum 
historiam^ illorumque populorum mores probe teneamus^ ipsa iila tempestate 
vivere et cum capitalibus illis ingeniis famiiiariter colloqui nobis videamur. 

Secundo loco rarior est apud veteres ea virtus, qua amabilior vix uUa 
est^ quamque doctrina Christianorum miris modis auctam esse contendo, 
dico modestiam. Saepe subiit mirari, qui fieri potuerit, ut is populus, 
cui aordere propriam laudem esset in proverbio, fuerit (quod idem non 
valet de Graecis) saepe tam ridicule iactabundus. Etsi, quicumque^ ut 
hoc utar, Goethii iter Italicum legerit^ mihi assentietur ne recentiores 
quidem isto vitio carere, et quamvis non contendam omnes antiquos Iso- 
crati aut Ciceroni fuisse similes, nihilominus aliquanto crebrius pagani ab 
hac parte peccare videntur quam Christiani scriptores. 

Cum arrogantia implicatum est et arcte cohaeret aliud animi vitium, 
quo saepius in illorum quam in horum scriptis o£fendimur^ immoderatum 
dico sui amorem» quem hodie effoimum hybrida voce appellamus, quique 
personis saepe ita ab auctoribus tribuitur^ ut ipsi id vitium vix videantur 
reprehendere. XJt uno exemplo defungar, Alcestidis fabulae Euripideae 
hoc consilium est , ut celebretur quidem huius feminae eximia virtus , quae 
pro marito sub mori non dubitaverit, sed non, ut aequum fuerat, repre- 
hendatur a poeta Admetus^ qui sibi uni prospiciens dilectam scilicet uxo- 
rem pro se mori ignavus passus -sit , imo potius vituperentur eius paren- 
tes , quod sua morte filium a Plutone redimere noluerint. Equidem ve- 
hementer comprobo, quae respondet pater criminationibus Admeti^ sed 
aliam poetae esse sententiam , ex universa dramatis oeconomia liquido apparet 
Praeclara autem in veterum quoque scriptis exstare exempla oppositae 
huic vitio virtutis , f uriosi foret negare : sed vere contendere fnihi videor , 
amorem illum, qui homines wae salutis immemores alienae cogat prospi- 
cere^ liiiro incremento auctum esse religione Christiana. Ex eodem fonte 
largiore flumine manavit vagum illud et ingens desiderium rerum divi- 
narum, cuius iam rivuli perfluunt Platonis^ Sophoclis, aliorum opera. 
Ardenti huic desiderio (quod procul dubio auxit sublimis Hebraeonim 
poesios cognitio) carmina debentur quam plurima humanis pectoribus 
ita salutaria, ut vel ea sola de causa recentiores literas commendare 



R A T I d. 16« 

non dubitarem. Praeterea recte, ni fallor» animadversum est veteres, 
quamvis diligentissimi essent naturae obscrvatores , multum tamen abessa 
ut cum eadem delectatione et eadem copia, qua recentiores, locis amoenis 
describeiidis immorentur. Dum enim poetae iu comparalionibus, quibus 
utantur, paene omnibus, imagines a natura mutuentur^ eosdem sicubi^ 
quod raro faciant, loci alicuius naturam describere aggrediantur, brcves 
esse et exiles nobis videri prae reccntiorum in boc genere ubertate. Nescio 
tamen, an rectius et sanius sit uostro in hac quoque re sobiium an- 
tiquorum iudicium. Rcticere> quia huc facit, non possum Lessingii 
ohservalionem , quam protulit in Laocoonte. ^Korperliche schdnl>eit, ait, 
i^entspringt aus der ubereinstimmenden Wirkung mannichfaltiger Theile, 
irdic sich auf einmal iibersehen lassen. Sie erfordert also, das diese 
«rTheile nebeneinander liegen miissen; und da Dinge, dcren Theile neben 
ifcinander liegen, der eigentliche Gegenstand der Malerei sind, so kann 
«rsie, und nur sie allein korperliche Schonheit nachahmen." Quae summi 
viri observatio si vera est, ut verissimam esse puto, de pulchritudine 
corporea: ego iure mihi videor perhibere, ob eandem causam veteres lon- 
giores evitasse locorum descriptiones ; ideoque boc nomine potius laudandos 
esse quam vitupcrandos. 

Doctrinae Christianae vehementer adversatur, moribusque igitur nostris 
repugnat, implacabile illud odium inimicorum, quod in veterum scriptis 
ubique pellucens vel optimis hominibus laude magis quam reprehensione 
dignum vidcbatur. Nimirum, ut prodesse amicis, ita nocere adversariis 
in pace non niinus quam in bello honestum olim babebatur ac decorum. 
Hinc in comoedia antiqua immaui baud raro offendimur duritate ac crude- 
litate, qua poetae adversarios suos illudunt propter egcstatem et miserias, 
quibus conflictentur, aut' propter corporis aliquod vitium >). Nobis, qui- 
hus^mitior adque ignoscendum vel inimicis pronior sit animus, istiusmodi 
iocos vix placere neque admodum salsos videri posse contendo , etiamsi con« 
cedam Lessingio, aliquid ridiculi habere corpus vitiosum ac deforme, cui 
animus flagitiosus et improbus iiihabitet. Non magis nego, oomoediam 

Huo fadt locas Ciceronb de Orat. II, f 23S: E$i eiiam de/brmiiaiit ei eorporis miioruu 
eaiii beUa materieM ad ioeandum^ et luvenal. Sat. III, 152: nii kabei infelix panperiat duriuM in 
m quam quod ridieuioe kominea facii, Recte iudicat Perides apud Thucyd. II , 40 § I. 

22 



}70 H. VkJH HE]IWKRDEN 

9PliqiiAm 9imw w^pe U^utiak ]q4eii4i materiqm pqti^sse . e sparei$simifl 
UbidiQibi49s qmbw Ula («empeitate pQll^ebatar genw bnoienuoi. Sm^ 
Umm$ qtta« npttivia tompgi^uiii potiuA vitia appQUand» quaai boiaiAuiA 
iufc ^rip(;cj*«in a neqne ignor^dupi Me^cu-e», si a receqtionbua ^epe via-^ 
pmtur niQde&tia^ an^ore proxim» moruin puritatei cle9i&entia> his rur&us 
iaoge apt?to?UeFe alii^ virtqtibua, inter quas fQrtitudiaem anionque cQnita»^ 
tjnm et peoitua insitMm amorem libertatis principeoi locuoi ^oefe arbitror, 
PQio4e Qon e^t io hac quaestiooe negligenclum , inexbausito^ et p^^ 
Qea eru^itioQis oomigenae footes maonre in scriptis reoentiorumj qui io 
mfUheomtiQi^t maxime phjsicisque discipliois quin looge supeiwiot a^li-^ 
quos, iam OQO dubitavit RubokeAioii» etGii in elegantissime^ dispot^tiooe 
nHf Grtmia^ artium ei doctrimrum invenfrice mi^ta doQet. vqI io pbyiMeis 
H Giaeeis pra^clare ioventa esse» quae reQQntior aet^ proi suis vendilarit. 
AWMndrioorum qoideiu eruditionem oemo faoite Qontemnet, sed eorvio^ai 
literaa bQdie paucisHW, et ipii videaot quoi iuice» admiraotur, Noatra 
Ye^Q^ aetaa quam felioiter utrenu|ue laudem, et doctrin,ae et litewiiiQi» cq»* 
iungitl Multiplusi autem eiteirioria aevi aemperque efiesce«ti doetriM e^gii 
tandi quoque ^nea loegius prQlato^ em tum ipaa nes clainat, tum facil« 
potest e recentiorum scriptis confirmari. Tandem , et^i mir^^illi ioatair e^se 
arhitror, ali uoo populo parum aumerQao in regione arctis fioibU(9 oircum- 
teripta iotra anooB mious sexcentoa et io.venta e^se et feliQi^^me wculta 
kioge pleraque Uteranin» genera, quae bodie exakeiit; etsi, inquam* oihil 
est admiratione digniua, vix tamea neceaae habeot dioere, eitepioia tempqm 
pauca quaedam tulisse genera populis aotiquis aut paeoe aut omninQ iih 
GQgoiia ^ quorum praeeipua verbo mibi sunt comioemQi^anda». Pectioet autj^n 
bue* ftd fabularum genus, qQod pedestri oratioiOQ pei^scriptHm plerc^ceqeQ 
epi^am iaterduQi dramaticam eontioet fictae alieuius bi^Aeriae expQ&itH)h 
wok; Smam ei 8criptioni& geBeri Qenien e^t. Noo quidowi igOPCQ iam 
Xenopbontis Cyropaediam , qua perfecti regis imaginem adumlivare conatM» 
eat, ad id genus pevtinere, neo seria Giaeoorum ocf)otibu& o.ugatoiia qijiai^ 
iauxk eiusmodi scripta» eretici plerumque et la^civi argomeoti». fuvise io 
deliciis. Sed nihii Longi Fastoralia» Xenophontis Ephesii et altorum id 
^enus ineptiae ad summ.am exc^II;enti90;i ,^ quam Qostro maxime secolo 
recentiorea^ pwe «etiQrift Aogjiii, ia b»3 fj^buli^ ^^^qquU «nAJt;^ id^Q»A00 



]i A 1 1 0. m 

herde vefaeraui eiempkiruQi> (ciolie ^t ulla erant^ mitaiticnM wd MMipti 
yi atque virtate* Prursaa aateoi igootariiDt antiqui H barUtti literaniiil 
geoiis, oai niixtis rftbus seriis et iooo6is modo lachryitias diere mMto exd^ 
tere risiMn propriuin est; humoristicum appelUmuSi m (^uo SterAius, Rioh^ 
terus^ Dickeosius^ Reuterasi ut alios tao^aHft» suat sumuii aitifi^s. 

Foesios qboque fiueB prolatos esse nostis^ Quotus eaim quisque vestruttl 
h^t, auditoresi qui doq Mtepe iugeotem pettleptrit ^«fptatem ^t iis cam 
minum generibus, quae antiqUis inoogBita, be pldra Coitidiemorettl , Rotitafi^ 
oae et Balladae voeaotur? 



His gisilentim et quam petui brevissime expMitis, fion pdsiutid quia 
imndide profiteer me adversari opitiioni eohim , qui ittt veterum adttiiratioiid 
abripi ee patiaBtar^ ut uegent hucusque tepettos esse recentioi^ aevd, qol 
w^ores GraeooBi fuoiquot in libera patria floruerunt, aequiparaverint. 

Num verisimile ducitis, auditores, quod hi autumant? lium probabite 
est per tot fefeeulorum decursum in tot tegiooibus divet^si^ eadi magnorudl 
ii>]^idram fuisse penariam, Ut nemo unus, quatnvis (adi eximiis 6mniiitti 
aetatiKii <e&emp4isi tam praeclaris pei^Iicftrdae mentis eicoIeDdique ingMit 
adminiculis undique adiuvaretur, ut nemo, inquatn, Unus eistiteitt, qdi 
tn uUo litefaruffl gidnere quemquam ex illii faomioibus, qtlorUtu tamea 
alius alio foerit sine dubio longe ^uperior, potuerit superane? Me quidetii 
ittdioei aoditores, eiusmodi sentedtia, eft qoa despera^um Ibi^eft d^ geaerd 
huuianO) nee probabilis est nec vera. 

Sunt tamen^ fateort inter Graecos seriptores paucfi, qtti ofb cHusas quaa 
expbnam> aon sint a qooquam superati; de quibus dicam 4eidcepS. 

Horum agmen dttt»t Homerus , ut uno nomine cemprehefadMft pris<M 
illos vsftes , 6 ^Qorum oarminibus composita filUQt duo immortalia poi^tnttta , 
qude omnilam aetata«i «sse omniumque populorum iote periiibMtur, llian 
et Odyssea* Debentar haec poMiata tridat ixtaxime rerum t!^ucuf si!i>i , qaas 
nifUo alio tempore et atibi nusquam tam feliciter cdtiiuActas fbisise Mperie^ 
ti^» tfut j^athac eoni«mgi posse putabltid. Pangunt«r ealm in i^gione 
ftinoeQissimai ooeU temperie insigni et serenltate, a populd |iit1aedit6 omni* 
btt^ taia Cofporia tom nentis animique dotibus, iiH td^poi^lltis, qttae 

22* 



jr/ ^gt. rn**e fBClum, ut cum HoiiMri cstmini- 

^ /iurowfcofc '"^/«s a nostra dlstent aetate, tamen, quia, pune 
'J^^iiiiu"* """^'a^»' '(^'"^ n^turae referuiit nobis imagiiiem, longe 
al, own' """"'* iitrshaiijus familiaritatem quam , ut hoc uUt. cuok 
^iJiiw inW"""" fliise, conslituta iam populo legibus atque moribm, 
gcript'' '"^^jjibeant et quasi sigilluiii ita peculiare, ut multo difficilius 
cJwwrwKB' _^ illorum s nostri aevi homiiiibus aentiri poasiiil ct 

horut" ^^^^ Ouani reni in pueris instituendis saepe expertus sum: 
jT^^ram arfmirari et diligere omnes, tragicos pauci solebant. A vestruni 
uoaue plerisque, auditores, similia menioriae recordationem non alicnam 
esse ptgnore ausim cuiiteiidere. Plena cst Homerica poesis omnium illo- 
]tim stutiiorum et cupiditatum , quibus sem[>er et ubique mortalium )>«- 
tora agitantur; quoque minus quam liodie hominea illa tempeslatu tempe- 
rare sibi didicerant ab animi permotionibus aperte significandis; eo iirae- 
elarius poeta auditoribus Buis vivis coluribus depingit principum iniuiicitias 
et odia, amores et ir^s, dulores et gaudia, crudelitatem et misericordiam ^ 
eo frequentius aures sensumque nobis pcrmulcent, commoventque aninmoi 
laeti clamorea ac eiulationes, minae feroces flebilesque preces. Vetuslibsinu 
haec carmina semper nova esse, quis non libenlissime concedU ileinio, 
clarissimo itli Germanorum poelaeP 

Homeri ea ars est, ut ipsum poetam ars sua latuisse videatur; tanta 
facilitate et quasi aponte ex eius ore fluit oratio. Haec vero ipsa causa 
est, cur artificiosa illa et artem prae se fercntia carmina epica receutiorum 
tanto intervallo post se rcli(|Uorit. Nam Vergilii Aeneis, Tassonis Hiero- 
spjymoe liberatae, Miltonis Paradisus pcrditus, Klopsioc-kii Messiaa, et 
quaecuDqne alia post Homerum condita sunt epica carmina, quamvis tcctu 
sint dignisEima, carent lanien nativa ilta et tnaffcctata simplicitate; carent 
arte ilta (aptius enim vocabutum non succurrit) prorsus naiurali, qua con- 
spicua sunt antiquissiina Graecarum titcrarum monumenta. Non tnfcll- 
citer qiiidem ineunte tioc scculo Geroianorum quidam poetae eam artcmimi- 
tati suDt, patmamque in eo geoere tulerunt fere tria poemata: Goethii Her- 
mannus et Dorothea, VoKsii Luduvica, Ebertiardi Juhanna et putli. Verun- 
tamen non deest, quod in his carniinibus reprebendas. Nempe hi poetae 
tum morum Btmpliciutem quasi idytlicam mundumque, ut ita dicam, fere 



R A T I 0. 178 

idealem depingunt ea aetate, quam infelicissimam et depravatissimam 
fuisse novimuSy tum, quod gravius est — nam illam veniam MusaruD} 
famulis largiendam esse erunt qui suo quodam iure contendant ^ utuntur 
ea sentiendi et enuntiandi ratione, quae opposita fronte pugnet cura iila, 
qua bodie sentire et quae sentimus eloqui nos iubet recentior, sive morcm 
appellare mavis sive conscientiam. Unde fit, ut desideretur illa veritas, qua 
insignis est poesis Homerica. Ab hac parte cum illa multo rectius com- 
parari possint duo epica carmina veterum Germanorum^ quorum alterum 
das Nibelungen-lied ^ alterum Gudrun inscribitur. Illud^ cuius argumentum 
est saeva Kriemhildae, Siegfridi uxoris ob interfectum maritum vindicta^ 
totum spirat Martem et sanguinem , itaque habet aliquam cum lliade 
similitudinem : huiua argumentum, quod illo pacatius continetur variis 
casibus et infortuniis mulieris cuiusdam fidelis ac constantis, cui Gudrun 
nomen, propius accedit ad Odysseam. Tametsi utrumque poema magna 
simplicitate et natunie veritate commendatur, locosque continet plane 
egregios, nihilominus unusquisque coucedat necesse est, rudia esse haec 
carmina et inoompta prae Homericis, ne quid dicam de hexametri quam 
Btrophae Niebelungicae dulciore sono rythmoque iucundiore. Idem cadit 
in Eddam, antiquiorem dico: nam de recentiore in hac comparatione ne 
sermo quidem esse potest. 

Praeter Homerum alius est inter auctores Graecos, qui peculiari de 
causa non est a quoquam superatus, Aristophanem volo, antiquae comoe« 
diae, ut hodie certe videtur, principem; de Eupolido enim, Cratino, Fla- 
tone, aliis propter rcliquiarum paucitatem iudicium satiscertum ferri nequit. 
Comoedia antiqua, quae praeter risum excitandi studium, vix quicquam 
habebat cum recentiore commune, propter summam quemvis quavis de 
causa illudendi licentiam , coniunctissima fuit cum Atheniensium ochlo- 
cratia, quacum et nata est et occubuit, numquam et nusquam terrarum 
renascitura. Siquidem autem, extra huiuscemodi imperium populare et 
praeterquam in populo valde ingenioso, ad ridendum alios non magis 
pronoy quam aliorum risum facile tolcranti, nuUo modo fiorere potuit 
effrenata illa comoedia , sponte apparet eius principem a nemine potuisse 
superari. Quae tenuis sane laus foret et inianis, nisi addere possem, me 
iudice neminem unum omnium poetarum comicorum ^ qui fama celebrantur» 



W4 H. VAH H£KWeRDEN 

tftm elegat)ti, tam acri. tem BCUto, teiii festivo, tam vasto et vario ingraio 
fdisse, qal^m ftiit Aristophanes. Non magis quam antiqaa media quato 
dicitur comoeditt mtsi recentioram fabulis recte potest com{NiKri^ et novate 
cotnolsdiae poetaram^ quorum scriDia expilarunt Plautus atque Teteatius, 
eognitio, quam <eiL contaminatis borum versionibus petimns» im^rfeotaor 
est, quam qua liceat statuere Men^ndrumi Philemonem, Dipbilum aite 
Ingenioque plus aut minus valuisse Molierio, Galderooe, Goldonio« Ul 
nnnc quidem ires se habet , ego eolum comicum Gallum illia pmetuleriin , 
licet concedendum sit krga manu et illum et alios non tantum iocos ^t 
fiicetias sed totos ^ubinde characteres integrasque fere scenat ex iUoriuii 
fiibtllis derivasse, ut taceam esse ««Mnoedias, quas integms imitando 
expresserint comici recentiotes. 

Propero ad eum virum^ cuius scripta aliquando in faac Academiai inter^ 
prete Heusdio, cum summa admiratione uberrimoque fructu legebantur ab 
Omnibus^ quibus vera humanitas curae esset cordique» Srat tu Pktone 
incredibilis quaedam et singularis ac prope divina vis ingenii, iltumque 
ausim scriptorem paene perfeotum appeliare. Hic enim optime assecutus 
est, quod proponebant sibi veteres onines^ ut oratiooe aequareut res, 
quas trattandas sibi sfumsissent, ut verbo dicam, forma materiem. Scripsit 
autem Plato de iis rebus, quas cognoscere et perspicere omnibus omniua 
aetatum hominibus semper sammum visum sit bonum.idque tam spteodide , 
tam terse/tam eleganter, ut nihil supra possit Quis unquam pbilosophas 
de rebus ita reconditis atque abstrusis egit tam clara ac perspicui et simUl 
adeo venusta ac lepida oratione? Hntus soripta evolvens dubites saepe 
Kitne maiot philo^ophus an poeta ; si poeta i nescias utrum tragioa arte an 
eomica magis excellat; interdum» ubi rerum divinarum admiratione abri^ 
pitur, dithyramborum poetae instar bacchari et furere vsdetur» Nje, 
omnino assentior egregio cuidam huius Academiae alumno^ qui inter 
nostrates bene scribendi laude ipse eummaxime exceiiit, ntndum natun 
fess^, qui Platonem hac laude aequiparaverit. Idem recttssiDoe intellexit phi* 
losophum tam eximie scribentem non potuisse nasoi nisi ea tempeetate» 
qua nondum, ut hodie, tritae essent omnes pbilosqihiae semitae, qmaque 
hilaris ilfa nec nimium curiosa sapientia, qualis iuvenem decMt, floreret, 
nondum senitis illa moestitiae plena doctrina, quae Faustum scmtando et 



O R A. T I 0. 175 

inyastiganda defe»i&Bi eo perdaxerit, ut de sm deqve generis kumaBi 
salate deaperant. 

Restat ut oomn^eiBorem oratorem» ouius vel ipsum nomeD eloquentiae 
pnAieipem c^signat. Demoethenioi enim nominis splendore et popularium 
ipaius omniQm et CicaQnis (quanti Yero oratoris!) fama obscurata est; nee 
fiiit inkfat reoentiores» credoj quisquam ita disertus et eloquens, ut oum 
illo de principatu eontandere potuerit. Cuiu$ viri, ut reliquas virtutes 
oratoriaa omittam, eequem in reoentiorum oratorum numero fuisse putatis^ 
de quo simili iure dici potuerit^ quod verissime observatum est in De*^ 
mofithene, mhil eue w eiua oraHone^ quod sine detrimento addi demve poese 
videtUur? Nolite autem mirari summum omnium temporum orat(H«m in 
Attica potissimum floruisse; nam erant Athenae, quamdiu vigebat popu* 
lare imperiiim, dicendi quasi palaestra, in qua summa virium coQtentione 
id agebant omnea, ut in comitiis ita verba facere valerent, ut quaecumque 
vtellent persuaderent popula Quantam vero dicendi exereitationem fuisse 
arbitramini in perpetuis illis causis forensibus , in panegjrricia et funebribua 
orationibus aliisque eius generis, quod amidsiXTixdy Graeci appellant; 
tandem in phibsophorum et sophistarum disputationibus. Ceterorum ora- 
toffum Oraeoorum eloquentiam aequarunt fortasse Gallorum et Anglorum 
ia hoe genere principes; quosdam, v. c. Lycurgum, superarunt bene multi. 

In antiquis htstorieia prae recentioribus laudandis multus est Ruhnke^ 
nius» qui in lepida oratione de Doctore umbratico ita scribit. io^Hi quidem 
ifcum omnem vitam in reipublicae luce, in bello, in foro, in legationibua, 
iNaEii»ve eivitatia muneribus transegissent aut moros venuatorum hominum 
4^nsuetttdine oxcoluissent , simiUima splendidae vitae monumenta Uteria 
Mprodid^runt Nihil in illia humile, nibil: putidum, nibil ineptiis fucar 
/ptum: omnia lucent naturali pulchriludioe, et ainguhiri quodam splendore, 
«quem magni et elati animi tanquam spiritus afflavit." 

Idrai alibi haec: i^Profecto neo bellum oommode narrabit, qui nunquam 
^pulverem , solem , clamorem , eastra viderit , nec rerum publicarum virtutes 
4«ut vitia intelligetiter explicabit, qui in obscurts angulia vixerit, neo 
^arcana aulicorum consilia assequetur, qui ne privatorum quidem ingenia 
^co^orit. Atq^ue hioc ratiq re{)etenda est, cur, quicquid aetas nostra in 
4rhoc genere effioere conetur, cum antiquiA historiae monmn^ntis Qomparatum 



176 H. YAN HERWERDEN 

irsordeat. Hodie vero quam abiecta est et depressa historiae conditiol ad 
/yqiiam scribendam umbratici fere homines studium suum conferant, iidem- 
»q\xe, quo nihil turpius est, mercede conducti. Itaque ieiunis et maci- 
rlentis annalibus commentariisque abundamus: historiae quod nomen 
/sfmereatur^ vix babemus." Etsi verissima sunt, quae de historicis anliquis 
Ruhnkenius scribit, ego tamen nullus dubito quin ipse, si nontra aetate vi« 
vens cognovisset Macaulyum , Rankium , Schlosserum , Gervinum , Thiersium , 
Guizotum, alios, multo magniflccutius sensisset de rerum scriptoribus» 
quos tulit aevum recentius. Quid, si cognovisset, quem deorum invidia 
immatura morte rapuit, Thomam Buckle, qui certam a Mathematicis 
Physicisque petitam methodum primus Historiae adhibere sustinuit, cuius 
philosophiam, de qua veteres ne somniarunt quidem, utinam alii imitentur! 
Non sunt hi quos dixi aut erant umbratici homines, et, si rerum civilium 
ac militarium usu vincuntur ab illis, illorum tamen plerisque arte criiica 
praecellere existimandi sunt. Vestro autem iudicio permittere quam ipse 
in mea oratione ponere malo, an eorum quos nominavi quisquam antepo- 
nendus sit veterum historicorum principi, Thucydidi, qui ut recte iudicat 
Cicero, ita creber est rerum frequentia^ ut verborum prope numerum 
sententiarum numero consequatur: ita porro verbis aptus et pressus , ut nescias, 
utrum res oratione an verba sententiis illustrentur, Hoc certe nescio an sine' 
temeritatis suspicione contendere possim , Herodotum et Xenophontem (cuius 
ut est Anabasis egregium opus, ita Hellenica tanta viri fama prorsus in- 
digna sunt) Xenophontem, dico» et reliquos omnes antiquos rerum scrip- 
tores hodie non amplius censendos esse posteris omnem sui consequendi spem 
abstulisse. Etsi autem res est iudicii valde ancipitis, ac perdifficilis vidctur 
antiquorum ct reccntiorum praesertim in hoc gencre comparatio, quia op- 
timus quisque historicus antiquus ^) suam maxime aetatem secundum ea 
praesertim quae ipse vidisset aut fando audivisset describebat^ recentiorum 
contra plerique.e fontibus diversissimis^suaspraeteritorum temporum historias 
condere solent : nescio tamen an sic liceat statuere, veteres rerum scriptores im- 
primis exceliere pulchra orationis forma ac dramatica rerum enarratione : recen- 

>) Hic quoque de kistoricis ante AlexaDdri aetatem me loqui Tix est quod moneam. Itaque historiae 
pragmaticae Polybianae laudes ezcluduntur huins argumenti finibos. Scribendi autem et compositionis 
artificio facile iUe vincitur a recentioribus plurimis. 



O R A T 1 0. 177 

tiores vero critica veri exploratioDe et philosophica causarum et effectuum 
declaratione. 

Ad poetaa ut veniam, nullam facile hterae Graecae iacturam passae 
sunt maiorem quam Lyricorum poematum , quorum , exceptis tragicorum 
et comicorum choris cum Pindaro, nil praeter fragmenta servatum est 
eaque saepe ita brevia, ut exstent necne parum intersit. Solus qui inte- 
ger superest cjcnus Thebanus propter carminum argumenta multum abest 
ut hodie aeque possit legentibus placere atque audientibus illa aetate^ qua 
curriculo pulverem Olympicum coUegisse iuvabat. Latinae quidem poesios 
Ljricae minus iniqua conditio est, sed candide fateor me Horatio, Catullo, 
TibuIIo, Propertio^ longe anteponere summos huius maxime seculi in boc 
genere artifices, qiiales sunt, ut paucissimos memorem, Byron, Moore, 
Goethe, Heine, Geibel, Beranger, Musset. Neque iniuria, me iudice^ 
quaeri possit, annon Romanticum genus suapte natura sit Lyricae poesi 
aptius quam classicum, siquidem affectuum et permotionum declaratio ha- 
bere solet aliquid ita vagi ac parum defiuiti, ut forma materiem aequare 
saepe frustra niti videatur. 

Omni invidia maiores esse arbitror Graecorum tragicos, prae ceteris 
Sophoclem, cuius Oedipum Regem (Antigonam componendi arte inferio- 
rem ^) esse iudico) omnibus numeris absoluta et paene dixerim per- 
fecta tragoedia est, neque ufiirmare dubitem vix quidquam in Gallorum^ 
Etruscorum, Hispanorum, quoad mihi innotuit, poesi tragica reperiri^ 
quod consummatae illi arti possit anteponi. Goethii Schillerique de tra- 
goedia merita quoniam apud homines peritissimos dico nunc taceo, sed 
reticere nec volo nec possum, exstitisse seculo decimo septimo in Angiia 
bominem tam stupendi ingenii, ut ipse Sophocles^ credo» si ab illo ipsius 
aetate vivente in certamen poeticum fuisset provocatus, verbis eum Ho- 
merici Diomedis potuisset compellare: 

ii di ng dOav6tx(ov yi itar* ovQavov eiXf)Xov9ag, 
ovH dy i'yca/t diotaip inovqavioidi fca^o/fi^f^. 



') Argnmenti oontra ideaeque fundamenialis grayitate Oedipom me indioe Yincont et Antigone 
ei Pliilocteiee. 

23 



178 H. YAN HIRWBRDEN 

Fuit esAm revera deas inber homtnes Shaketpeave , q«i omnes superionui 
temporum tragicos ingenio viDcens, irrita fecerit omnia aerioruoi poetaruoi 
ipaum aeqMndi conamioa. Quauta aon modo animas delectatione per- 
fundkv, sed etiam pasoitur atque aUtor mens legentibiis dramata eximii 
iUius firi, cuius aingulos versiculoa, quod Gicero dixit de Eoripide» sio« 
gtila te^timonia equidem exietimo. Quis uaquam tragicus scripsit dnma 
tam egregiaram sententiarom ; tam acutarum observationum» tam gravium 
d elataram cogttationum pieniasimum, quam est eioa Hamlet. aat quia 
mente potuit coooipere opos tam recooditae sapieotiae tamqoe ingentia 
phanta^e, qnale est King Lear; aot characteritHis et cordia humani xn^ 
tima cognittone insigiies tragoedias , quales sunt , quae inscribontor Maebeth 
et OtbeUo? Sed huios homtois incredibiU ao pn^ divino ingenio qoao 
potest oratio par inveniri? 

iVtmetsi huio veterum cum reoentioribos oomparationi , cuina difficiUos 
est exitum quan principium iovenire, plurima deesae optime iotelUgo, 
aaditores, tamen qoominus ploribua hane hodie persequar, exdudor tem» 
poris angustiis; quapropter meo quidem consiUo paooa illa suffioere rataa, 
post breve intervaUuUi transibo ad akeram partem hoius orationis, qua 
fotoros Pbilolegos paoeis som adhortatonis , ne feeentiorom USearoB 
cognitioDem contemneie veUnt. 



Ex iis, quae supra stridim disputavi de quaestione perdifficili, adqoao 
hene rdirimeodam singukri opos foret ingenio et <]octrina nasta ac multi- 
plici, satia tamen hoo potoit vobis apparere aw. quanDvis Uteflse aotiquas, 
quibus bona pars hodiemae hooiaDitatis debeatoi., vehemeater admirar* 
procul tamen abesse, ut despiciam aot vilipendam cum reeentsotom lem^ 
porum tum nostrae praesertim aetatis opera piane egregia. Vix autem 
uHa res ex mea quidem sententia ad ipsos veteres recte iudicandos et 
aestimandos philologo utilior esse potest, quam si cum horum studio con- 
iungat lectionem optimi cuiusque e recentioribus , qui in simiU literarum 
geoerA <^laboiFarij%t ,. MeUua eoioife ut hoc utara Graecae tragoediae indo- 
lem perspiciet, qui Sophocli et Aeschylo socios adiunxerit Goetbio» e(t 



OR A T I ©. xn 



Sbakespearium ,. Buripidi Racintiuii tA SchiUeriHn ; epicaQ po^aiqs *^ sed 
quid aingula referamP nem idem valet de ceteris., Sio demuio clare ^ 
apparebit, quid in veterum scriptis uni aetati ait proprium, quid Qiombus 
temporibus commuue; qmd sit unt populo pecnliare, quid omoibus Datioh 
Bibu& coQveniftt. Quam rem bene perspexisse quantivi^ eat pretii; Urt 
enim quaecunque pendeant a sentieDdi cogitandique ratione nostrae aetati 
incongrua, aque moribus alienis ab hodierna humanitate repi^diaQda esse 
nostri aevi BCfiptoribQs satis liquet, ita his summo studio sunt imitandae 
cae veterum in scribendo virtutes, quae ab excellenti ingenio, mente sana, 
recto iudicia et intimo pulchri sensu profectae, summorum omni aetaie 
virorum excitarunt admirationem. Quibus virtutibus in ciara luce positis, 
vel hodie literae antiquae nostris literis multum prodesse poterunt. Sic 
demum intellecti, veteres manebunt omnium aetatum magistri! Si igitur 
e recentiorum quoque literarum cognitione mirificus coUigi potest et iu- 
cundisfiimus fructus humanitatis» consentaneum est philoiogos» qui prae 
ceteris humani esse et haberi velint, eo nomine vix esse dignos, si veterum 
illorum tempoium et Uterarum unice curiosi, in iis humani ingenii monu- 
mentis, quae, nostrae aetati propiora, summa delectatione vel ab indoctis 
leguntur, peregrini atque advenae esse videantur. Quem autem philologttm 
Don pudeat pigeatque, ubi in conviviis circulisque sermo forte iociderit de 
his literis, vel a mulierculis in hoc genere vinci et identidem cogi m, 
de qua agatur, suam ignorantiam confiteriP Attamen cognovi qui, sive 
aliquo iudicii errore ita opinarentur, sive turpis inscitiae pudorem hac 
ratione celare studerent, bonas horas melius collocari posse iactabundi 
creparent quam in discendis istis, quae scirenlur necne^ parum aut nibil 
referret Quali superbia, credite mihi, non lucramur aiiud quicquam nisi 
ut, alios aliorumque studia spernentes, ipsi despiciamur ac contemnamur 
ab aliis. Inde factum, ut ii, quorum studiis summa humanitas, mo- 
destia^ elegantia, urbanitas coniuncta sit oportet. baud raro ceteris homi- 
nibus doctores quidam umbratici esse videantur inopes humanitatis, suba- 
grestes, vani, arroganles, inepti, ridiculi. 

Quid igitur, dixerit quispiam, tu qui huc vocatos es, Uit stodiosam 
iuventutem literis Graecis erudias atque Latinis, tu, ut recentioribus 
literis dent operam, a severioribus iliis studiis futoros tuoe discipuloB 

23* 



180 H. VAN HERWERDEN 

avocare non erabescisP Si quis tale huius orationis consilium esse putat, 
nae, huno omnino propositum meum fefellit: non enim potest quicquam 
cogitari, quod a mea voluntate magis abhorreat. Nam ego, si quis aiius, 
habeo persuasissimum, nihil ad aninii ingeniique cultum esse efficacius 
quam acre et intentum studium veteris aevi monumentorum. Verum noa 
pertinet haec oratio potissimum ad eos, qui per breve spatium in hac 
veterum literarum palaestra moraturi, mox aliarum disciplinarum doctoribus 
tradentur. Hos potius revocarim ab illis recentioribus deliciis, quibus 
nimium saepe sinc ulla methodo et tempus fallendi causa dediti, severa 
studia detrectent. Eosdem propediefn docebo , quid sit cur veterum litera- 
rum studium illis omnino iudicem esse necessarium, et cur putem recen- 
tiorem Philologiam^ qnamvis haec bene distinguenda sit a futili ista et 
levi librorum diversissimorum lectione, carere tamen illa vi propaedeutioa, 
quae propria est philologiae antiquae. Haec illis tunc: Hodie futuris Phi- 
lologia volui significare, quae sit mea de universo studio literarum sententia. 
Hi ue eas disciplinas, quibus vitam consecrare decreverint, neglecturi sint, 
non id, hercle, est quod vereamur; sed hoc metuo, ne aliorum secuti 
exempla, finibus nimis angustis veram humanitatem inclusam esse opinen- 
tur. Qua opinione quia nihil est vel humanitati vel ipsi phiiologiae perni- 
ciosius, officii mei esse putavi tam exitioso errori, quantum in me esset, 
adversari. Veterum literarum laude aliquando nostrates ceteras nationes 
omnes superasse constat, neque hodie desunt, qui hanc gloriam avitam 
egregie tueantur. Quorum exempla iuniores imitemur, sed ita, ut non 
simus immemores, quid tempora postulent. Postulant autem, imo fiagitant 
ut tandem diruatur inexpugnabilis ille murus, quo quae genere cognata 
sunt, ut aliena, adversaria, inimica separantur. Flagitat horum temporum 
ratioy ut non amplius, quam rem laudi sibi ducebant multi praeteritorum 
seculorum philologi, viri habeamur ut illi loquebantur plane antiqui^ sed 
muito potius, ut noairi aevi esse videamur, hoc est, ut eximia, qua 
veteres exceliunt, sanitate et intimo ilio, quo Graeci inprimis insignes 
sunt, sensu pulchri imbuti, fiamus omnis elegantiae idonei iudices, deinde 
ut quo pacto e veterum humanitate nostra orta sit, intelligere possimus. 
Nou defuisse autem iam seculo superiore patriae nostrae philoiogos vere 
liberales, qui propemodum eandem, quam ego nunc, sententiam defen- 



O R A T 1 O. 181 

derent, testantdr RahDkenii oratio de cbctore umbratico et, coDditum ab 
eodeoi» elogium BemsterAum. NoDdeesse hodie , qui eaDdem tueaDtur^ 
etiam si dod dicam, iDtelligetis. Verum dod omDes philologos qua dos 
vivimus aetate ita iudicare, hoc est quod queror, Auditoresl " 

Perfectus autem omoibusque Dumeris absolutus philologus is demum 
foret, qui omuium aetatum omuiumque populorum literas calleus, quid 
sit ubique in quovis geuere praestaDtissimum , certo iudicio aestimare 
posset: sed quouiam et vitae brevitate et imbecillitate Daturae humauae, 
quomiuus ad tautam evehamur excellentiam , prohibemur, multo satius 
esse arbitror , alios hauc alios illara literarum partem diligeutius tractaa- 
dam sibi sumere, quam multa moveudo proficere Dihil: quicquid euim 
attiDgimus, uisi omDi carebit utilitate» maguam requirit iudustriam aui- 
mique coDteDtioDem. Id uoa igitur parte literarum habitare quasi debe- 
nius; sed uihil obstat, quomiDus iu ceteras subiude auimi causa excurra- 
mus , ita tameu , ut mox iu patriam reversi dovo semper amore hanc pro- 
sequ^mur iDque huius usum coDvertamus, quae peregre didicerimus. 
Quemadmodum autem requiro, ut ne philologus sit in recentioribus literis 
plane hospes, ita prorsus necessarium esse iudico, eum, qui in his vitae 
tabernaculum ponere statuerit, prius antiquis literis operam navari haud 
exiguam, ut et omnium generum origines pernoscat et certam inde ac 
stabilem interpretandi et criticam exercendi methodum petere possit. Hic 
Gervini, ille (philologum dico) Geelii imaginem sibi ponat ante oculos, 
quorum uterque in diverso geftere veram aestheticam ab arte critica sepa- 
rari dod posse exemplo suo luculeuter probavit. 

A philoiogo autem , cui aute omoia (qui iam per se herculeus paene labor 
est) id agendum , ut linguam Graecam atque Latinam et utriusque populi 
literas et antiquitatem probe cognoscat, a philologo, inquam, ridiculum 
foret poscere^ ut bonam partem diei in recentiorum libris legendis consu- 
mat. Suffecerit ei, opinor, ut neglectis scriptis eorum, qui secundi ter- 
tiive sint ordinis, adeat ipsos illos citeriorum temporum heroes, quales 
sunt Shakespeare, Goethe, Dante, alii. In hoc quoque genere valet: non 
multa sed muUum. lilis legendis animum subinde relaxato per horas sub- 
cesivas (otio, credite mihi, peius abutuntur multi), et acrior redibit ad ea 
studia, quibus vitam suam consecravit. 



162 . H. VAN HERWERDEN 

Obscuram autem vobk non esse reor, me baec praecipere vero philologa, 
qui booarum literarum amore flagret, non baiulo isti, qui hac 8ola aia- 
bitione contentus sit, ut poetbac habeat scilicet, unde vivat. Non erit 
ille monendus, ante omnia cavendum esse, ne iliius, quod dixi, orna- 
menti nimium studiosus» negligat literas antiquas; nam ipse probe intel- 
liget eum, qui aliis rebus, quas scire plane necessarium non sit, inteotus 
ignoret eas, quas, ut munere suo recte fungatur, scire prorsos debeat, 
omnium consensu civem inutiiem esse^ ne dicam perniciosum. 

Etsi muita, Auditores, his addere possem^ quibus commendarem philo- 
logis studiorum rationem liberalem et ab omni superstitione remotissiman»^ 
nolui tamen diutius abuti patientia vestra. 

Hoc unum certe spero me vobis probasse, literarum nuUum mihi fruc- 
tum suaviorem videri nec iucundiorem quam veram iiiam bumanitatem» 
quae conspiciatur in vitae morumque docta elegantia, quicquid pulcbrum 
sit et decorum amanti, aspernanti turpia atque inhonesta, inque urbana 
et liberali eruditione, cum modestia coniunctissima , alienissima ab omni 
reliquos et reliqua contemnenti, se suaque stolide efferenti iactantia. 

His virtutibus ut mihi, et quot instituturus sum discipulis ornari con- 
tingat, hac re, Auditores, quod vchementius desiderem, nihil estl 



Curatores huius Academiae, viri iliustri^simil Quo tempore Karstenii, 
viri clarissimi^ subita mors luctu acerbissimo Musas Uitrotraiectioaa aSe- 
eisse nuntiabatur, non erat facile inter Gymnasiorum doctores in patria 
nostra quisquam, qui minus quam ego suspicaretur fore, ut sibi potissimum 
deferretur honor succedendi in tanti viri locum. Quum igitur prorsus 
insperato rescivissem^ me commendatum a vobis Regis augustissimi decreto 
ornatum esse munere honorificentissimo , quo tandem animo me fuisse 
arbitramini? Gavisum me esse laetissimo nuntio, cur negem? Qui enim 
in scbolae obscuritate et angustiis vitam me transacturum credideram, 
vestro beneficio in Academiae lucem camposque late patentes eram migia- 
turus, ubi non, ut antehao, pueros docerem literarum elementa sed iuvenes 
optimis artibus erudirem; quem hucusque solus scientiae amor ad iadu- 



O R A T I O. 183 

stiritiii ineitaverat » nunc mihi stimaluin additurus erat laodis, atu versarer 
in oculis oaiDiuin, vehemens cupido. Laetabar igitur, sed ita laetabar^ 
at aimul metiiereai, ne tanto essem negotio impar. Animo enim meo 
oibversabantnr heroes illi, qui quondam hanc «athedram ocoupantes ingenii 
doetrinaeqiue suae £Euiia per totam Kuropam inclytam reddidere Academiam 
Riieno^traiectinam. Nam quis ignorat Graevium^ Burmannum, Draken- 
borchittfiQi Dukerum, Wesselingium » Saxium per unum fere secuium et 
dioiidium veteruiu literarum laude hano universitatem ita cumulasse, ut 
Lugduno-Batavorum illam, omnium illa aetate Academiarum fadle prhn 
cipem, in hac certe disciplina, passibus haud nimis iniquis sequeretur. 
Quam autem ei gloriam borum virorum praestantia peperit, egrcgie con- 
tiauasse Heusdtum et Karsteoium docta utriusque opera et nobis docu* 
meoilo aunt et posteria testabuntur. Mihi si tantam ingenii vim natura 
negavit; horum . tamen exempk quotidie mihi ponam ante oculoa^ quae 
intentis viribus quamvis e kmginquo sequar. Fide oerte et industria et^ quo 
totus ardeo, literarum amore meam oomparati cum illis mediocritatem com* 
pensare aUquaten-us potero. Hao spe, nac minus vestra sapientia fretus 
fortasse plus oneris suscepi» quam ferre me posse inteUigo. Hoc onus, si 
V06 beoevolentia veslra aliqua «x parte allevabitis, feram» ut potero^ 
studto et iodustria, et quaequae erunt difiiGaltates , animo non deficiam. 
Omsem igitur, viri iilustrissimi, operam tn id collaturue sum, ne quid 
unquam vestra Academia dedecoris «x me cepisse videatur. 

Professores viri oiarissivii Ut sui cuique mares fingant fortunam, ita 
s«a cuique merita laudem parere et gloriam, probe intelligens ego non 
committam, ut, «qued hodie in ordinem vestruim recipi mihi oontingit, 
ineigiii iUo honore insolenter glorier. Quo honore nen ainte dignum me 
esee iudioa^ , quam re et lactis osftendero , me , quod voa facitis^ et pro- 
desse buius Aeademiae akimnis et pro virili parte tueri eius famam apud 
extepos. Multum vero abest, lut, quod ardeotissime ciijMo» intra breve 
temporis spatium me assecuturum esae audeam aperare. Sed erigit mihi 
animum tiim «uventutfts meae tum fervoris« quo ad difficiUimum uMinufi 
aoeedo» a>nacienti& Nitar et nitendo, quo tendo, atiquaado perveniam* 
Vos modo, qui tum doctrina let erudiftione» tam uaa ati|ue experientia 



184 H. VAN HERWERDEN 

loDge superetis mediocritatem meam , vos quaeso me , ubi erit opus , adiu- 
vetis consilio vestro. Sed enim quid rogo, quod iam ante animo et cogi* 
tatione vos mihi concessisse suspicor? ita comiter ac benigne me in nurae- 
rum vestrum recepistis. Tua, Fruin, vir egregie, plane singularis fuit 
erga me, quem vix noras, benevolentia , cuius nunquam ingratus oblivis" 
car. Tu tua, mi Eoster, amicitia, qua Leidae paucis abhinc annis con- 
iuncti vivebamus, Traiecti ad Rhenum me beare, sat scio, perges. Ut 
patriae et amicis quam diutissime serveris, valetudini tuae» quaeso^ con- 
sulas diligentissime. 

Vobis imprimis, quos angustiore vocabuli sensu collegas salutare mihi 
licet, Professores Facultatis Philosophiae Theoreticae et Literarum Huma- 
niorum I vobis vestraeque benevolenliae me etiam atque etiam commendo. 
Dicere vix possum , Opzoomer ; vir clarissime , quanto gaudio animus meus 
perfunderetur , quum tu, cuius gloriam patriae nostrae fines non conti- 
nent, mihi homini obscuro fere et ignoto amicitiam tuam offerre dignareris. 
Hanc quanti faciam quamque avide arripiam posthac factis probare quam 
nunc in oratione mea ponere malo. Haud minus vestra amicitia, Rovers, 
Brill et Millies, viri egregii, me indigere penitus sentio; de qua mihi 
concilianda , si coniecturam facere licet e vestra erga me comitate , nondum 
est, quod desperem. Quo magis autem vos mihi favebitis eo melius, frelus 
auxilio vestro, quod suscepi onus sustentabo. 

Quam vellem, tua mihi iam suppeteret eloquentia, Cobet, vir clarissime , 
ut intimum animi mei sensum diserte significarem, quum te hic adesse 
video dilectissimum praeceptorem gratus. discipulus. lam si dicam te tua 
praesentia cumulasse huius diei felicitatem sat scio te mihi habitnrum 
fidem neque requirere ut coner esse eloquentior quam dedit mihi natura. 
Nam ut homines quo sunt eruditiores eo humaniores et clementiores esse 
solent, ita in humanitate tua^ quam saepe sum expertus» meae infantiae 
firmum praesidium esse existimo. Tu mihi studiisque meis, quod hucus-. 
que fecisti, favere, quaeso» pergas. Tibi si probabor» non erit quod cete- 
roruro iudicia magnopere extimescam. Diu tu praeclaro tuo ingenio avitam 
nostratium in philologia gloriam felix tuearis. 



R A T I O. 185 

Etsi nemo est me alienior ab ostentando et qnasi evnlgando sacras illas 
animi permotiones, quae proficiscuntur ex amore filii erga patrem, in 
huius tamen festi diei iaetitia non possum quin paucia te, pater dilectis- 
sime, compellam. Nam quid dulcius mihi esse ofiicium, aut quae magis 
opportuna hacce occasio dari unquam poterit, palam de te profitendi» 
nullum unquatn patrem te luculentius^ ostendisse , quantopere filium suum 
diligeret. Tu enim in re tenuiore, quum ipse cum matre egregia libero- 
rum tuorum causa ab omnibus iis abstineres, quae vitam commodam ac 
iucundam facere vulgo existimentur , a nullo unquam sumtu refugiebas, 
quem, ut ego quam optime educarer atque instituerer necessarium esse 
non scires dico» sed suspicareris. Quae tua beneficia, mi pater, tanta 
fuerunt, ut, si singula referrem, metuam ne fides mihi non haberetur. 

Quicquid ego sum, tui sum muneris. Si qua erunt aliquando mea 
de literis deque hac Academia merita, tua illa laus, tuus ille honor, roi 
pater, erit. Tuas eximias virtutes, modestiam imprimis prorsus singula- 
rem et egregiam pietatem, etiamsi assequi non valeam» imitari tamen 
conabor: vix euim quicquam magis expetendum mihi videtur/quam ut 
tui fiam quam simillimus. Diu tu, si quid mea vota valebunt, cum matre 
carissima felix eris meae felicitatis testis. 

Tandem, quo iamdudum animus meus ac voluntas properavit, converto 
me ad vos, generosi adolescentes , celeberrimae fauius Academiae alummi^ 
quorum praeceptor ut fierem^ debeo tum Fortunae tum spei^ quae in me 
collocata est, beneficio. Quam spem ut ne fallam^ non mea ipsius gratia 
ardentius concupiseo quam vestra, quorum nihil magis intersit, quam 
ut solida literarum doctrina imbuamini, priusquam ad alia studia trans- 
eatis. Qua re probe intellecta, maiores nostri quantam in diversissimis 
disciplinis gloriam sibi pepereruntl Horum praeclarissima vos exempla 
imitatl, mente tota incumbatis in hoc studium humanitatis, quo ad 
animum excolendum, ad alendam illuminandamque mentem, ad exci- 
tandum ingenium, ad acuendum iudicium sensumque pulchri nullum efii- 
cacius esse lohga docuit seculorum experientia. Tametsi paene vereor ne, 
qui e vestro numero antehac e pcrenni fonte Joctrinae» quam sibi Kar- 
stenius paraverat» haurire solebant, nieos rivulos contempturi sint, aliqua 

24 



• « 



m H. VAN HERWERDEN ORATIO. 

tamen me spes tenet fore, ut qtiae mihi forte desiiii, indefesao labore 
possim compensare. A meo certe oflicio me non discessurnm vobia spoadeo; 
▼08 ne vestro desitiSi meo qiiodam iure postulare mibi vkleor posse 
Mutua nostra amioitia» qua non est alia res bonis studiis utiliQr, nullo 
firtniore fundamento oiti poterit quam bona mea vestri et vestra mei exi- 
stimatione. Audivistis, verbis enim utar iisdem, quibas magnaa quondaia 
philologus in simili ooeasione allooutus est discipulos suob, audiviatiB^ 
qualis sit, quam profiteor, disciplina: non tetrica, non morosa, non um- 
bratica, sed humanitatis comitatisque magistra. Non tristem me foisae 
ludimagistrum prol>e sciunt qui pauci testrum me Aorunts nolite igitur 
metuere ne rspente indolem meam mutaverim; non cupidua aut immitia 
sed severus ao integer ero vestrorum studicNrum iudex et moderator; Boa 
adeo ut multa qoam ut mnltum discatis operam daho vobiacum. Vos 
autem ne mihi desitis, enixe rogo. Sed non deeritis» opinor: nam d 
vestrae maxime aetati proprium est» quicquid pulchrum ait ac honeatam 
omni animi impetu diligere» amare» amplecti, laudare: dubium non esse 
reor» quin veterum monumentormn pokhritudo vos traductura sit ia ad- 
mirationem. Quoniam vero nemo admirari potest, nisi qiiae peoitos iatelr 
ligity ego ut recte ea interpretari doceamini, non mediocrem operam me 
daturum vobis polliceor. Vos, quaeso, commilitones, alacres sequamini, 
qua ego hilari animo omni studio <et oplimae spei plentts pcaeibo. 



DIXI. 



8ERIES LECTIONUM, 

IN ACADEMIA RHENO-TRAIECTINA 

IIDI Al IXAGTU nm AlSmiS ANJ» G»iMGGLXIY OSQUI AD HRIAS AISTITAS ANKI G191XGaXT 



A PHOFJESfiORipuS £T LECTORIBUS HABSNDARUM ^ 



XBCTOBE 



lAGOBO ISAAGO DOEDES, 



IN PACULTATB THEOLOGICA. 

HiatoTiam librorum Novi Foederis sive Introitum in Novum FoeduM tradet 
B. TBR HAAR, dtebus LuDae et lovis, hora X. 

Historiam Ecclesiae Christianae enarrabit b. ter haar, diebus Lunae 
et Martis, hora XI. 

Uiatariam dogmatum exponet b. ter haar, die Mercuiii, hora XL 

JBtlncen Chrietianam docebit b. tbr haar, diebus Martis ei Mercurii, 
hora X. 

Ewereitationee oratorias et disputationem tbeologicam moderabitur b. ter 
haar, horis et sibi et auditoribus commodis. 

Philvsophiam de Deo s. Theologiam naturalem tradere parget 1. 1. Doxoss , 
die Mercurii, hora I, die lovis, hora XI. 

Criticen textus librorum N. F. tradet 1. 1. dordes, die Martis, hora XI L 

Hermeneuticen librorum N F. tradet i. i. dokdes, die Mercurii, hora IL 

Fxegesin librorum Novi Foederis tradet i. i. doedes, interpretando 
/ Pauti ad Corinthios epistolam , dicbus Luoae et Martis , hora L 

Exerdtationes catecheticas moderabitur i. i. doxdes, dieMartis, horalL 

24« 



188 SERIES LEGTIONUM. 

Theologiam hihlicam - NovimFoederis exponet i. i. yan oostbrzes , die 
Lunae, hora IX. 

Tkeoloffiam dvgmaticam docebit i. i. van oostbrzeb» diebus Mercorii, 
Tovis et Veneris, bora IX. 

Theologiam practicam tradet i. i. van oosterzeb , die Martis , hora IX , 
et die Vcneris, hora X. 

Exegeain Veteris Foederia tradet h. o. miiiLIES, interpretandis Propbe- 
tarum Nahumi et Habacuci vaticiniis^ die lovis, hora XII ^ die Veneris, 
hora XI. 

Commilitonibus orationea sacras habentibus praesides aderunt b. tbr 
BAAR, I. i. DOEDES ct I. I. VAN oosTERZEB, dicbus ct horis tum sibi, 
tum commilitonibus maxime commodis. 

IN FACULTATB lURIDICA. 

lus Pandectarum enarrabit b. i. l. de gBer, diebus Lunae, Martis, 
Mercurii et Veneris, hora XI. 

Historiam luris Bomani tradet b. i. l. db gebr. diebos Lunae et Ve« 
neris , hora I , die lovis , hora X. 

Institutioncs lustiniani interpretabitur b. i. l. db gebr, diebus Lunae, 
Martis, Mercurii, lovis et Veneris, hora VIII. 

Encyclopaediam luris exponet b. i. l. db geer, diebus Martis, Met^ 
curii et lovis, hora I. 

IHsciplinae luris naturalis fata et praecipua placita tradet g. g. vrbbde, 
diebus Lunae, Mercurii et Veneris, hora IX. 

lus Publicum Batavum exponet, dein lurisdictionis administraiime , 
quae dicitur, caussas selectas tractabit g. g. vrebdBi diebus Lunae et 
Martis, hora VIII, die Mercurii, hora I. 

lus Gentium Europaeum tradet G. o. vreede, diebns Martis et Satumi, 
hora X. 

lus criminale docebit g. g. v^bbdb , diebus Mercnrii , lovis et Veneris , 
hora VIII. 

Codicem Quaestionum criminalium explicabit g. g. vrbbdb, die lovis, 
hora XI, die Veneris, hora I, die Saturni, hora VIII. 



SERIB8 LBGTlONnH. 189 

Iu8 cwile Nederlandicum docebit i. a. fruxn, diebus Lunae, Mercurii 
et Veneris, bora IX» die Saturni, hora I. 

Iu8 mereatorium et maritimum exponet i. a. fbuin , diebus Lunae , Mer- 
curii et Veneris, hora X. 

Legem ludiciorum privatorum explicabit i. a. fruin, die lovis, hora 
IX et X, die Saturni, hora XII. 

Exercitiia Joreneibue praeerit i. a. fruin» hora deinde indicanda. 

Oeconomiam politicam docebit o. van rbes, diebus.Lunae» Mercurii et 
Veneris, hora XII. 

Statisticam explicabit o. van rses, diebus Martis et lovis» hora XII» 
die Veneris» hora II. 

Historiam Europae politicani tradet o. van rees , die Martis , hora I » 
die Mercurii, hora II» die lovis» hora I. 

Fublicis disputandi exercitiis praeesse parati sunt luris Frofessores. 

IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET 

LITBRARUM HUMANIORUM. 

Zopca docebit c. g. opzoomer , diebus lovis » Veneris et Saturni » hora II » 
ad librum suum » cui titulus : Aet wezen der kennis , editum Amstelodami 
a bibliopola I. H. Gebhard» anno 1863. 

Metapltyeica docebit o. o. opzoomer» diebus lovis» Veneris et Saturni» 
hora I. 

Historiam Philosophiae veteris explicabit c. o. gpzoomer» die Lunae» 
hora Ilet III aliave commodiore. 

Antiquitates Romanas exponet i. a. c. rovers » die Martis » hora X et I » 
diebus Mercurii» lovis et Veneris» hora IX. 

Historiam Gentium enarrabit i. a. c. rovers» die Martis» hora XI» 
diebus Mercurii» lovis et Veneris» hora X. 

llistoriographiam veterem tradet i. a. c. rovers» hora auditoribus 
commoda. 

Literas Hebraicas docebit h. o. millies » tum Grammatica explicanda » 
tum parte I libri SamueUs legenda » die Martis» hora X» die lovis» hora XI» 
die Veneris» hora IX. 



190 SERIBS LBGTIONUIE. 

IMerartm Jrabicanm initui^tnulet h. c. mhUM, dlebus Mescurii et 
Veneris, hora XII. 

Jntiquitaiea Israelitarm/^ explicabit fi. c. milubs, diebus Maiti«, Mer- 
curii et lovis, hora IX. 

L0C09 aelecioe Scriptorum Arabicorum, CHatdaeorum et Syriacorum cum 
provectioribus leget h. c. millies, die Mercurii, hora V. 

Rationem lAngwae Patriae tradet o. o. bbill, die LuQae, boca I, die 
Martis, bora II, die Saturni, hora XI. 

Hiatoriani Palriae enarrabit o. o. brill, diebus Lunae, Martis et Mec- 
cnrii, hora X. 

Historiam Literarum Patriarum exponet o. o. bbill, diebua et hons 
auditoribtts commodis. 

Lectiones de Literie Graecia atque Latini», et de AntiquUatibus Graecie, 
uti etiam scioiae paedagogicae , postea, lecto Ciar. KABfiTBNii aucoeasore, 
indicabuntur. 

IN FACULTATE MEDICA. 

Phyeiologiam docebit f. c. donders, diebus Lunae, Mercurii et lovis, 
hora X, die Martis, hora IX. 

Histologiam exponet f. c. donders , die Martis , hmB XI, die lovis » hora IX. 

Ewperimentia et indagationibue pkysiologide et microscopicis in Labora" 
torio physiologico quotidie praeerit f.. c. dondebs. 

Materiem medicam et praecipua Therapiae generalia capita exponet 
G. i. LONca, die Lnnae, hora II, diebus Mercurii et Veneris, hora IX. 

Pathologiam et Therapiam apecialem tradet g. i. loncq, die Lunae» hora 
VIII, diebus Martis et Iovis,.hora IX. 

Exercitationee clinicaa in arte medica quotidie moderabitttr o. i. L0JffGa« 
hora XI, in Nosocomio Academico. 

Theoriam artia chirurgicae tradet L. c. tak govdobvkb, diebus Murtia, 
Mercurii et Veneris, hora VIII. 

Exercitationea policlinicas in arte chirurgica et ophthalmiatrica , diebus 
Lunae, Mercurii, Veneris et Saturni, hora IX; clinicas, diabua Martis, 
lovis et Satumi , hora X , nu)derabitur l. c. van oouoobybb , in Nosocodduo 
Academico. 



SBRIES L^GTIONUltL 191 

OperatiMAti eUrurfficiS^ iu eadavere insHtuendie, qttalibet oblata occa- 
sioDe, praeerit l. c. van oouDOEVEa. 

Deiigandi ewerciiaiionee modecabitur l. c. yak goudobvbb^ die Satumi, 
hora VIII. 

Jrtia ediie&ieiae tkeoriam exponet l. c. van goudoever, diebus Mar- 
tis, Mercurii et lovis, hora I; morbos puerperarum et neonatorum, die 
lovis^ hora VIII. 

£wereHaiionibua oistetrieUe practicie praeerit l. c. van goudgeveb, die 
Lunae, hora XII — II, die Veneris, hora I, et ad parturientium lectuloa 
quaiibet oblata occasione. 

Oplithalmologiam docebit et exerdtationee clinicas in ophthalmiatria mo« 
derabitur f. c. ooNosas , diebus Lanae , Mercurii et Veneris , hora II , die 
Safrurni, hora XI« 

Anatomen tum eystematicam ^ tum tojpographicam dooebit g. KoaTXR, 
diebus Lunae, Martis, Mereurri et lovis XIL 

Patkeioffiam feneralem docebit o. K06Tbb, die Lunae» hoca IX, die 
Veneris, hora X et XI. 

JSkercitaiionee anatomieaa practieas modeiabitur Ow koster, quotidie 
hiberno te«ipere« 

Sectionibus cadaverum praeerit g. koster, qualibet oblata occasione. 

Artem dia^ostieam physieam tradet p. Q. BaoNJDQSBaT , Medicinae Lec- 
tor, diebiis Martts «k Veneris, hora VI dimidiata. 

Jrtis diaffnosticae propaedeutica exponet p, a. brondgeest, diebaa Lu-* 
nae etrlom^ hora VI dimidiata. 

JSwercitationes practicas in Medicina forensi moderabitur P. q. brond^ 
QttST ^ diebns Martis et lovis , hora IL 

IN FACULTATB MATHE8E0S BT PHILOSOPHIAB 

NATURAUS. 



1 . 



Physicam experimentalem exponet r..'van abes., diebua Lunae, Martis, 
Mercuiii, lovis et Veneria, hi»a I. 

Mee/uinisaM mnaiyiiam («adei r. iraii aam, diabu» Lmiae, Martia et 
lovis, hora XI. 



192 SBRIE8 LEGTIONUM. 

C/temiam anoryanicam docebit g. i. muij)Xr» diebos Lunae, Martia 
et Mercurii» hora XII. 

Chemiam (yrganicam docebit o. i. mdxjDEB, diebua lovis et Veoeris, 
hora XI I. 

Chemiam praeticam expooet o. i. moldeb , quotidie in Laboratorio che- 
mico. 

CoUoquia Chemica habebit o. i. mulder, die Mercurii, hora II. 

Zoologiam exponet p. hartino, diebus Lunae, Mercurii et lovis^ hora 
XI 9 die Martis^ hora X. 

Analomiam^ Physiologiam et Uistologiam comparatam tradet p. hartino» 
diebus Martis et lovis, hora II. 

Pataeontologiam docebit'p. hartino^ hora postea indicanda. 

Excrdtationibua zoolomicis et microscopicis quotidie praeerit P. habtino. 

Elementa Matheseos, Slereometriae et Trigonometriae Sphaericae doccbit 
e. H. D. BUYs ballot, dicbus Lunae, Martis, Veneris et Saturni, hora Vlll. 

Geometriam analyticam et descriptivam exponet c. h. d. buts ballot, 
diebus Lunae. Martis^ lovis et Veneris, hora IX. 

Algehram superiorem et calculum differentialem docebit a H. d. buts 
BALLOT, diebus Mercurii et Saturni, hora IX, diebus lovis et Veneris, 
hora X. 

Elementa Matheseos docebit m. hoek , diebus LuDae et Saturni hora IX , 
diebus Mercurii et lovis, hora VIII; post ferias hiemales bis per dierum 
hebdomadem. 

Astronomiam popularem exponet M. hoek, die Lunae» hora X, die 
lovis, hora IX. 

Aslronomiam theoreticam tradet m. hoek, diebus Martis et Mercurii, 
hora IX. 

Astronomiam practicam tradet m. hoek, die Veneris, hora XII et I. 

Artis observandi exercitiis quotidie praeerit M. hoek. 

Botanicam generalem docebit p. a. o. miquel, diebus Lunae et Mer- 
curii, hora X, die Martis, hora XL 

Physiologiam plantarum tradet f. a. o. miquel, die lovis, hora X. 

Ptantarum officinalium et venenatarum historiam exponet F. a. o. MiauEL, 
diebus Lunae et Martis, hora III. 



SERIES LEGTIONUH. 193 

Oeconomiam ruralem docebit f. a. g. MiauEL, diebus Lanae et Martis^ 
bora dein indicanda 

Geologiam et Afineralogiae . elemenia tradet p« a. o. miqujbl, diebus Lu- 
nae et Mercurii, hora II. 

Chemiae ewperimenialie et theoreticae partem^ quae a Ghemiae Professore 
non traditur^ docere paratus est i. w. gunnino • Chemiae Lector. 

Uygienae pubUfae capita Beleota tractabit i. w. qunnxng, horapomeri- 
diana auditoribus commoda. 



I. H. HiSQEN^ Literarum Germanicarum Lector» diebus et horis postea 
indicandis, e Literie Germanicia tum Goethii tragoediam, quae Fauat in- 
scribitur, tum etiam aliorum scriptorum selecta carmina interpretabitur ; 
Literarum Oermanicarum Aietoriam, imprimisindeasaeculo XVill, exponet. 

I. VENNING, Literarum Anglicarum Lector, Literae Jnglicas docebit, 
hora auditoribus commoda* 

M. A. B. ROBERTi, literarum Francicarum Ij^iot , praedpuorum acripto- 
rum aaeculi XV 11 aelecta oper a enarrabit, et Literarm Francicarum hie^ 
toriam saeculorum XVII et XVIII tractabit^ diebus et horis auditoribus 
coqniaodis. . 



Bibliotheca Jcademica diebus Lunae, Martis, Mercurii, lovis, Fenerie 
et Saturni, ab hora XI ad IV, feriarum autem tempore iiadem diebue, 
ab hora I ad III, unicuigue patebit. Museum zoologicum et mineralogicum 
quotidie patebit. 



25 



« % 



N¥MmUS STOBIGSOftUM 

W A^ADEMIA RiHEWO-TRAl«GTIHA; 



DIE XXSt M. BVOBHBBIB ik. CIOCIOCCKKr?. 



/ I 



Jn f!acultat6 XbeoL . ^ ^ ......... ^ . .180* 

y ir JwridL . • .. . ,• • • . .. . A^PA. . 

# «r Med J5i9. 

p Ufitk. Bt PJy* , ,i U^ 

470. 

1 1 " I I ' I , • ' ' ■ r 

•' ' • .'.y iii'. 

Praeterea in Album Academicum, nomina Studiosorum » in Althnadb 
studiis operam navantium, relata sunt, eo tantum oonsilio ut bic publioe 
progressus probent et Doctores creentur, quorum, 

Iii ftacttltate tPhebl . 8. 

'0 w ■ lurid Ba. '^ 

9 lit ^». V 

Med ' 8. 

Math. et Fhys 1. 



I * 



« 'i 



(, 



i» 



DOCTORESCREATI 

IN ACMmUlk RHENO-TRAIECTI^A , 
AiBni zvm i^MAmn a. gkmoccclxiv ad d. xxTm m. mxm a. ciaiacccLx.T; 



IN PACULTATB THEOLOGICA. 

D. S4 Itmii. Ianub bibt, Rheno^^Traiectinus, publice defenso i^imine, 
cui titttlus: I>e leer van Jezus aangaanie de ZilH AlSlIllOS, 
vdlgens de i)ier SvangeUen , Theol. Doctor « inagna cum laude. 

D. % Februafii. GmLiSLMus chbistianus van jkanbn , ex pago Noordeloos ^ 
publice d^fenso specimine, eui titulus: Onderzoek naar de echtkeid 
pan PmUue eersten Brief aan de Tkeeealoniceneen , Theol. Doctor, 
mojgna eum laude. 

D. 21 Martii. Goii.iblmus frei^bricus oasparus ioannbs tan hbbl, 
Haganaa, privatim defenso specimine, eui titulua: Campegiue Fi^ 
tringa, S^. €de godgeleerde beeckouwd, Tbeol. Doctor, o$m laude. 

IN FACULTATB lURIDICA. 

D. 31 Aprillis. Ludovicus henricus bduardus grobs , Rheno-Traiectinus , 

privatim deCeosis quaestionibus loricUcis, lur. Rom. ek Hod. Ddctor, 

eum kmde. 
D. 4 Maii. Petbus vbk lorbn, e pago Dalfeen, publice defenso spe* 

eiminei GOi titulus: Deverkouding van, den Staat tot ket Bankwezen , 

lot*. Rom. et Hod^ Doetor, magna eum laude. 
D. 11 Maii. Iohannbs apolloniub altino boskbn, e pi^ Werkendam, 

privatim defenso specimine ^ cui tituius : Over gelcUeeningen kier te 

25« 



196 DOGTORES GREATI. 

lande door vreemde Mogendheden aangegaan^ lur. Rom. et Hod. 

Doctor, cum laude. 
D. 14 Maii. Ludovicus hbnricus povel, AmstelodamensiSj privatim 

defensis qaaestionibus luridicis, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum 

laude. 
D. 26 Maii. Edmundus ouiltklmus ferdinandus wttkwaall yak stoet- 

WEOEN, Campensis, publice defenso specimine» cui titulus: Over 

de Mogendheden van den zoogenaamden tweeden en derden rang ^ 

lur. Rom. et Hod. Doctor» magna cum laude. 
D. 13 lunii. Rudolphus georoius philipson, Zwollanus, privatim de- 

fenso specimine, cui titulus: Over den volkenregtelijken regel tfschip 

is terri/oir/' lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. 
D. 14 lunii. Fredkricus ooster, Amstelodamensis , privatim defenso 

specimine, cui titulus: Over de werkinrigiingen voor armen in Ne^ 

derland^ lur. Rom. et Hod. Doctor^ cum laude. 
D. 23 lunii. Stewart iehn du tour van bellinchavs» Leovardiensis , 

publice defenso specimine, cui titulus: Het constitutiQneel koning'- 

schap, lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. 
D. 25 lunii. Daniel de blocq van scheltinoa, e pago Oranjewoud, 

privatim defenso specimine , cui titulus : Ferband tusschen het bur- 

gerlijk en het handels-regt , lur. Rom. et Hod. Doctor. 
D. 30 lunii. Arnoldus oreebe , e pago Schoonrewoerd , privatim defenso 

specimine , cui titulus : Over verbindtenis met tijdsbepaling, lur. Rom. 

et Hod. Doctor, cum laude. 
D. 1 lulii. GuiLiELMUs cornelius ioannes alpherts, Culemborgensis , 

privatim defensis quaestionibus luridicis, lur. Rom. et Hod. Doctor, 

cum laude. 
Eodem die. Ianus henricus post , e pago Eck-en- Wid , privatim defensis 

quaestionibus luridicis^ lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 
D. 2 lulii. Adrianus iacobus sandbsro, Zwollanus, privatim defensis 

quaestionibus luridicis, lur. Rom. et Hod. Doctor» cum laude. 
D. 13 Octobris. BONIFACIUS franciscus ouilielmus van bruckbn fock, 

Medioburgensis, privatim defensis quaestionibusluridicis» lur. Bomu 

et Hod. Doctor. 



DOGTORES GREATI. 197 

D. 24 Octobris. Georgius HSNRicys lowe, Amstelodaniensis ^ privatim 

defensis quaestionibus luridicis, lur. Rom. et Hod. Doctor. 
D. 4 Novembris. Carolusguilielmus FRANciscusBAKE.Samaranga-Indus, 

privatim defensis quaestionibus luridicis, lur. Rom. et Hod. Doctor. 
D. 7 Novembris. Ludovicus ianus godbfroy, Indo-Batavus , privatim 

defensis quaestionibus luridicis, lur Rom. et Hod. Doctor. 
D. 21 Novembris. Edmunduscollotd^escury, Lugduno-Batavus, privatim 

defensis quaestionibus luridicis, lur. Rom. et Hod. Doctor. 
D. 80 Novembris. Ioannes danibl cornblius carolus guilielmus de 

MOL, Harderovicensis , privatim defensis quaestionibus luridicis, 

lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 
D. 24 Februarii. Guilielmus binger, Amstelodamensis^ publice defenso 

specimine, cui titulus: De commanditaire Vennooiachap zonder aan^ 

deelen, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 
D. 27 Februarii. Paulus henricus guye, Mbsa-Traiectinus ^ privatim de- 

fensis quaestionibus luridicis , lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 
D. 8 Martii. Fredericus henrigus~ de pesters, Rheno-Traiectinus , 

privatim defenso specimine , cui titulus : De voorzitter der Staten- 

Generaal, lur. Rom. et Hod. Doctor^ cum laude. 
D. 16 Martii. Ioannbs hbnricus mello mollerus, e pago Oldenbroek, 

publice defenso specimine cui titulus: Geschiedkundig overzicht van 

het handelsteUel in Nederlandsch-Indie , lur. Rom. et Hod. Doctor^ 

magna cum laude. 

IN FACULTATB PHILOSOPHIAE THEORETICAE 
ET LITERARUM HUMANIORUM. 

D. 8 Octobris. Catharinus guiliblmus middeland montijn, ex urbe 
Sas van Gend, privatim defenso specimine eshibente: Quaestiones 
et ewplicationes Platonicas , Phil. Theor. Magister , Lit. Hum. Doctor, 
cum laude. 

D. 10 lanuarii. Bernhardus ouilielmus hoffmann , e pago Uithuizen , 
privatim defenso specimine ; De M. JAcinio Crasso , Phil. Theor. 
Magister^ Lit. Hum. Doctor, cum laude. 



m fiOGTOKBd CREA9II 

D. 15 FebfQ&rii. Ma^riTius van hm,^ RhemvTraiaotiniit) pitMtiift d*-* 
feilso specimine : JDe inscriptionibus Salpensana 0t McdaeUMa , Phil. 
Theor. Magirtej^, Lit. Ham. Dootor, tmm laude. 

IN PACULTATB MBDICA. 

D. 22 ApriUid. Danisl di brutn, e pago VreelaiMl^ Medieime Dbetot, 
defedisis quaestionibus argumenti Obstetrioii , praestito lureior. , 
Artis Obstetriciae Doctor. 

D. 14 Maii. GuAiiTBRus cornblios van logkhorst, ex urbe Monte in 
Hannovria, Medicinae Doctor^ defensis quaestionibiis atgumenti 
Obstetricii^ praestito lureiur., Artis Obstetriciae Doctor, cum tiuide. 

D. 1 lunii. Ianus vrobsom bb haan, Boteiodamensis ^ Medieinae et 
Artis Obstetriciae Doctor, defensis quaestionibus argumenti Chi- 
rurgici, praestito lureiur., Chirurgiae Doctor^ cum Jaude. 

D. 11 lunii. Ianus schbrpbnhutsen « Roterodamensis ^ Medicinae et 
Artis Obstetriciae Doctor. defensis quaestionibus argumenti Cbl- 
rurgici, praestito lureiur., Chirurgiae Doctor, cum laude. 

D. 21 lunii. Gborgius fhilippus bricius wbdbkind, e pago Voorst, 
Medicittae Doctor, defensis quaestionibus argumenti Obstetriciii 
praestito lureiur., Artis Obstetriciae Doctor, cum laude. 

D. 25 lunii. Cohnblius maats, e pago Zijpe, Medicinae Doetor, defensis 
quaeationibus argumenti Obstetricii, praestito lureinf., Artis Ob- 
stetriciae Doctor, cum laude. 

D. 2 lulii. Obrardus hbtnis, e pago Boskoop, privatim defenso 
specimine, cui titulus: HietoriHch^ktitieche hcschouwing van de 
transfueio sanguinie, praestito lureiur.^ Medicinae Doctor, magna 
cum ttntde. 

Eodem dte. Ioannbs ikcOMrsm cornblius van wobrdsn, Rheno-Traiec- 
tinus, privatim defenso specimine, cui titulus: Bijdrage iot de ken- 
nis der uitwendige zigtbare vaten van het oog in gezonden en zieken 
toestand, praestito lureiur., Medieinae Doctor, cum Daude. 

Eodem die. Hbnricus bartholomabus iacobus kok, C. fil., Amirfartensis, 
privatim defenso specimine, ouij titulus: Over kuMtmatige vroeg- 



DOGTORES GREATL 199 

gehoorte^ voornamelijk volgens de methode van CoAen, praestito lureiur. , 

Medicinae Doctor, cum laude. 
D. 13 Octobris. Arentius yan ameyden van duim, Roterodamensis , 

Medicinae Doctor, defensis quaestionibus argumenti Chirurgici, 

praestito lureiur.^ Chirurgiae Doctor, cum laude. 
D. 17 Novembris. Theodorus dentz, Amstelodamensis , publice defenso 

specimine, cui titulus: De melkbreuk der borstklier , praestito lureiur. , 

Medicinae Doctor, cum laude. 
D. 8 Decembris. Hbnricus bartholomaeus kok, C. fil. Amisfurtensis , 

Medicinae Doctor, defensts quaestionibus argumenti Obstetricii^ 

praestito lureiur. , Artis Obstetriciae Doctor, cum laude. 
D. 22 Decembris. Guilielmus fredericus vos, e pago Breukelen, pri- 

vatim defenso specimine, cui tituius: Ouer podop/tylline, praestito 

lureiur. , Medicinae Doctor. 
Eodem die. Henricus balthazar kaufman, Roterodamensis , Medicinae 

D^ctor, defensis quaestionibus argumenti Obstetricii^ praestito 

lureiur., Artis Obstetriciae Qoctor, cum laude. 
D. 11 Martii. Arentius yan ametden yan duim, Roterodamensis , Me- 

dicinae et Chirurgiae Doctor» defensis Quaestionibus argumenti Ob- 

stetricii^ praestito lureiur. , Artis Oi)stetriciae Doctor, cum laude. 

* 
IN FACULTATE MATHEMATICA ET PHYSICA. 

D. 8 Aprillis. Adrianus daniel yan riemsdijk, Mosa-Traiectinus / pri- 
vatim defenso specimine, cui titulus: De scheikundige werking der 
warmte op anorganische verbindingen , Matheseos Magister, Philoso- 
phiae Naturalis Doctor^ magna cum laude» 



ACADEMIA 



GRONINOANA. 



26 



i 



NOMINA PROFESSORUM, 



avi 



INDE A D. XI n OCTOBBIS CIOIOCCCLXIV AD D. XH OCTOBBIS CIOIOCCCLXV 

IN ACADEMIA GRONINGANA 

DOCENOI MUNOS OBIKRUNT. 



REGTOR MAGNIFICUS 

GERHARDUS DIEPHUIS. 

SENATUS ACAOEIOCI AGTUARIUS 

BERNARDUS lANUS GRATAMA. 



IN FACULTATE lURIDICA. 

L U. FHnJFSE. 6. DIEPHUIS. 

B. L 6BATAMA. B. D. H. TELLEGEN. 

IN FAOULTATB MBDICA.' 

I. BAABT DX LA. FAILLE. L H. lANSEN. 

F. Z. EBMEBINS. L tan DEEN. 

IN FACULTATE DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM 

ET PHYSICARUM. 

H. C. TAN HALL. 6. A. ENSCH£D£. 

L Q. EBMEBINS. F. L van KBBCKHOFF. 

N. IfULDEB. 

26* 



304 NOMINA PROFESSORUM. 

IN FACULTATB THEOLOGICA. 

P. HOFSTEDE d« GROOT. 6. MUURLING. 

L. G. PARBAU. E. I. DIEST LORGION. 

IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE 
ET LltERARUM HUMANIORUM. 

I. L P. VALETON. B. H. C. K. van der WUCK. 

G. HECKER. H. E. MOLTZEB (muDUS suum auspi 

C. M. FRANCKEN. catus est d. 30 m. Martu 1865). 



ORATIO 



QUA 



ACADEMIAE PER HUNC ANNUM FATA BKEVITER ENARRAVIT 



GERHARDUS DIEPHUIS, 

PHIL. THBOB. MAO. UTT. HUK. ST lUB. UTR. DOOT. 

lUB. PBOI, ORD. 



DIE Xn OCTOBRIS CiaiDCCCLXV. 



QUUH RECTORIS MAGNIFICI HUNUS DEPONERET. 



ACADEMIAE GBONINGANAB CURATORES, ET QUl HIS AB ACTIS 
ES, VIRI AMPLIS8IMII 

PROPESSORES, COLLEGAE CONIUNCTISSIMI ! 

CIVES ACADEMIAE, lUVENES ORNATISSIMII 

QUOTQUOT DENIQUE AD HAEC SOLEMNIA NOSTRA CELEBBANDA 
HUC CONVENISTIS, AUDITOBES EXOPTATISSIMII 



Natalem Academiae diem quotaDnis solemni ritu celebramus. Quae 
consuetudo procul dubio omnium consensu gaudet. Non tamen idcirco 
eodem omnium consensu laudantur omnia quae huc spectant. Hoc certe 
equidem non laudaverim» quod ei, qui ex officio de hoc loco verba faciet, 
certa, non sua sed aliena, lingua indicata sit, qua utatur, quod oratori, 
etiamsi invito , coram auditoribus , plerisque invitis , latino sermone habenda 
sit oratio. 

Sic autem lex ipsa iubet, Rectorem Magnificum munusi quo defungi- 
tur, successori traditurum esse habita solenni oratione latina. ffBst haeo 
non nata sed scripta lez; quam non ex natura ipsa arripuimus, hausimus, 
expressimus» verum didicimus, accepimus, legimus; ad quam non facti 
sed doctiy non imbuti sed instituti sumus/' Redolet illa tempus, quocom- 
munis simul et propria eruditorum erat^ ideoque huic loco vere idonea 
censeri poterat, veterum illa Romanorum lingua, nunc magnam partem 
antiquata, doctrinae nec certum indicium, nec neoessaria conditio; cuius, 
• quum ipsam magni faciunt et semper colendam sustinent, usus tamen in 
dicendo multis et indies pluribus displicet, quid peregrinam prae nostra, 
antiquam prae hodiema oommendare queat , non perspicientibus. 

Quamobrem sunt , qui ante me Bectoris munere defungentes , Academiae 
fata, quae in oratione enarrare disertis verbis lex iubet, latine retulerint, 
deinde quae insuper, lege non cogente^ dicenda habebant^ patrio sermone 
elocuti sint. Ita et legi satisfacere posse et hodiemae sententiae se accom* 



208 G. DIEPHUIS 

modare sibi videbantur. Quod si aliis displicet , temporis genio cedere in- 
dignum censentibus, mihi quidem — ingenue fateor — non liquet, quare 
quae maioribus iure placuerunt, nobis eodem iure nondum placent, ta- 
men nobis servanda sint, et quare indulgere genio superioris aetatis opor- 
teat, nostrae non liceat. 

Itaque illorum aestumatissimorum virorum exemplum secutus, primum, 
quae solennis hic dies postulat^ latine tractabo, deinde Rectore novo con- 
cedente, patria lingua usus, quae de alia re addere iuvabat, brevi ser- 
mone traditurus. Vos me dicentem benevole audiatis. 

Fost festum splendide celebratum» communis omnium amoris et obser- 
vantiae egregium testimonium et perpetuum, alteram seculi tertii partem 
inchoavit Academia nostra. Annum laete et bonis auspiciis inceptum 
feliciter et cum fructu peregit, 

Curatorum collegium salvum et immutatum adest. Itaque solita ilio- 
rum cura frui licuit Academiae. Et diu liceat V. V. A. A., quibus, etsi 
gravissimis suo quisque loco officiis et ornatis et occupatis, quantopere 
Academia nostra cordi sit, nota et indubitata res est. 

Quod ad Professorum ordinem attinet , cathedram , post clarissimi lonck- 
bloet discessum, ineunte anno vacuam dudum obtinet, qui viro meritis- 
simo ab Augustissimo Rege successor datus est. Te, clar. Moltzer, accep- 
tissimum collegam salutavimus. Diu nobis et Academiae sospes sis; mu- 
nere digne suscepto diu fungaris, in studiosorum salutem et litterarum 
incremenlum. 

Clar. Francken alia sibi socium adscivit Academia, nec tamen nostrae 
subripuit, cui diu salvus maneat et incolumis. 

Clar. Muurling hoc anno quintum inter nos absolvit lustrum. Plura 
absolvat, et quamdiu per legem licet ex ipsius institutione fructus per- 
cipiantur uberrimi. 

Clar. Baart de la Faille, per triginta tres fere annos Medicinae Prafessor , 
hoc anno rude donatus est. Septuagenarium lex ipsa de provincia revo- 
cavit, quam per tot annorum spatium dignissime obtinuit. Quod si tibi 
gratulor, vir aestumatissime, id potissimum gratulor, quod aetas, quae 
tibi otium paravit, tamen otiosum esse non cogat, quodque munere, quo 
iam defunctus es, etiamnum, quantum res poscit, fungi queas, imo fun- 



O R A T 10. 209 

garis. De vivi meritis hoc looo referre non decet. Igitur taa diu praeco- 
nem maneant. Diu otio cum dignitate fruaris, collega coUegis coniunc- 
tissimus , et post vitam laboriosam felicissima tibi contingat senectus. 

Successorem, clar. viro dignum» exspectamus. Imo successores. Sic 
enim sperari posse videtur, fore ut in unius locum duos nobis concedat 
Rex Augustissimus. Quod felix faustumque sit Academiae nostrae. 

Neminem collegio nostro morte abreptum esse , valde laetamur. Utinam 
nemo nostrum logeret , aut carissimam uxorem , per tot annos omnis vitae 
cpnsortem fidelissimam , aut filiam amatissimam , aut — sed quae ad Aca- 
demiam spectant hic monenda sant, de iis quae domi aut laeta aut tristia 
nobis acciderunt, taceam. 

Vobis, ornatissimi iuvenes, Academiae cives^ unum subtraxit mors, 
quae, uti aequo pede pauperum tabemas pulsat regumque turres, ita 
vestrae quoque adolescentium aetati parcere non curat. Farentibus, vobis, 
nobis , patriae subreptus est Wibrandus Gerardus Reddingius ,. theologiae 
operam daturus. Quem dum lugemus, simul tamen est quo laetemur, per 
totius anni spatium hunc unum lugendum esse; idque eo magis^ quum 
alterum iuvenem , iam virum doctissimum , de cuius vita aliquamdiu vix 
sperari posse videbatur^ amantibus et amicis redditum grati recordemur. 

Festo Academico post parvum intervallum successit alterum, societatis 
vestrae festum semiseculare. Cui rite et laete celebrando vobiscum con- 
venerunt viri variae aetatis variique ordinis, collegii cui olim adscripti 
erant sempcr memores , neque defuerunt nostri Senatus delegati. Diu cum 
Academia floreat Vindicat atque Polit; cum alma matre non senescente 
fiUa semper iuvenilis, quae matre carere non potest, qua mater nun- 
quam careat. 

Festa laetis adcensemus. Sed nisi alia adsint, vix est quo laetemur. 
PIus valent studia vestra et studiorum fructus. Itaque laetus recordor, 
in disquisitionibus complures vestrum aut laude aut summa laude dignos 
iudicatos esse. Imprimis autem hic memoraie iuvat^ qui alibi Academiae 
nostrae egregie sustinuerunt honorem et sibi acquisiverunt^ ornatissimos 
iuvenes lanum Fresemann Vietor, luris utriusque tunc candidatum nunc 
doctorem, Amstelodami praemio aureo ornatum; Didericum Huisinga, 
Medicinae candidatum, qui ibidem aureum praemium non reportavit, sed 

27 



210 6. DIEPHUIS ORATIO. 

meruisse deolaratus eat; Witium de Savornin Lohman, luris Romani can- 
didatum, Ultraiecti hononfioo testimouio honoratum. Quibus omnibua 
acceptos honores gratulor. 

Studiosorum numerus idem fere manait; nec crevit, nec decrevit. Uti- 
nam cresoeret I Interea vos pauci pro multis laboretis , iuvenes oratissimi -^ 
minorem numerum maiore discendi studio et assiduitate compensetis. 

A personis transeamus ad res. 

BibUotheca Academica hoc quoque anno aucta est, uti quotannis auge- 
tur. Sed alius ex liberali causa accessit incrementum , kete grateque me- 
morandum. li enim^ qui ad celebrandum festum Academicum, superiore 
anno ineunte, invitati huc convenerunt, viri amplisaimi, clarissimiy doctis- 
simi, iuvenes omatissimi, ut suae erga hanc Academiam observantiae 
splendidum darent documentum et monumentum perpetuum, insignem 
miserunt pecuniae summam , qua coemerentur libri , qui viderentur aptis- 
simi. Itaque huic liberalitati debemus Sotheby, Principia typographica , 
London 1863, 8 vol. , et Geschichte der Europaischen Staaten, herausge- 
geben von Heeren und Uckert, Hamburg-Gotha 1829 — 1863, 69 voL 
Donatoribus gratam mentem significavit Senatua, equidem hoc loco palam 
gratias ago debitas. Novum aedificium, superiori anno exstructum et 
inauguratum, hoc postremo emendatum, nisi spem fallat eventus, proiime 
sequente idoneum erit bibliotbecae receptaculum. 

Reliqua studiorum adminicula bene ccmservata et , ut solent , aucta sunt. 

Relatis, quae referenda videbantur, unum restat. 

Virum clarissimum , in facultate medica Professorem (»rdinarium , Fran- 
ciscum Zachariam Ermerins, a Rege Augustissimo designatum, Academiae 
Groninganae Rectorem^ Magnificum dico , renuntio , proclamo. 

Salve, vir magnifice. Te Rectore vigeat, floreat Academia. Huic faveat 
Deus. Cui eit Iaus> honos, glorial 



Deinde patria lingaa sermo babitos est: Over regt en wet en wetenscbap» 



DE NIEUWE RICHTING IN DE TAALIUNDB. 



REDEVOERING 

TER AANVAARDIN6 VAN HET UOOGLEERAARSAMBT AAN DE H006B- 

SGHOOL TE GRONINGEN, 

DBN SO**" MAABT 186S, 

UITGESPROKBIV 



DOOB 



H. E. M L T Z E R. 



27 



BDELGKCX)TACHTBAEE HEEREN, CUBATOREN VAN DEZE HOO- 
6ESCH00L , 

WELEDELGESTRENOE HEEB, SECBETABIS YAN HET COLLEGIB 
VAN CUBATOREN, 

HOOGGELEEBDE HEEB BECTOB MAGNIFICUS, HOOGGELEEBDE 
HEBEEN PBOPESSOBEN, ZEEE GEACHTE AMBTGENOOTEN , 

EDELACHTBABE HEEEEN, AAN WIE HET BESTUUE VAN DEZE 
STAD> OF DE HANDHAVING DES EECHTS IS TOEVEBTEOUWD , 

WELEDELE ZEEB GELEEBDE HEEBEN, DOCTOBEN DEB VEB- 
SCHILLBNDE PACULTEITEN, 

WELEEEWAAEDE HEEBEN, LEEBABEN VAN DEN GODSDIENST, 

WELEDELB HEEEEN, STUDENTEN AAN DEZE HOOGESCHOOL, 

GU ALLEN VOOETS. DIE DEZE PLECHTIGHEID MET UWE 
TEGENWOOEDIGHEID VEBEEET, 

ZEEE GEEEEDE TOEHOOEDEES. 



Zonderling — om niet te zeggen belachelijk — scbijnt ons de handel* 
wijze van der Perzen koning Xerxes» als wij hem in arren moede de 
baren van den Hellespont zien tuchtigen met geeselslagen en boeien en 
brandmerk^ en zijn vloek over haar hooren nitspreken. De wateren golf- 
den strafiebos voort en hebben zich niet bekeerd. 

Al heeft Oaiilei op de koieen, als een boetvaardige zondaar, de ver- 
klaring moeten afleggen, dat waar was wat geschreven stond op het ge- 
wijde bhid^ tooh wentelde de aarde en wentelt sij zich tot op den huidi- 
gen dag: geen banbliksem vermag haar te doen stilstaan. 

De mentfch moge zich inbeelden heer der schepping te zijn , de natuurwet 
te kunnen wijzigen naar zijne willekeur, bergen te zuUen verzetten door 
zijn geloof, in zijne verm^etelheid zich een god wanen^ zijn pogen blijft 
even ijdel als zijne orakelspreuken , vruchteloos slaat hij de verzenen tegen 
de prikkels« 



214 U. £. MOLTZER 

* 

Dank der meerdere verspreiding van de kennis der nataar, is men 
daarvan tegenwoordig vrij algemeen overtaigd. Niemand, tenzij wellicht 
een waanzinnige, denkt er aan op eene alvernielende ijsschots de afschrik- 
kingstheorie toe te passen en haar te dreigen met de straffe yan eenzame 
opslaiting, noch ook een storm te bezweren door het prevelen van een 
zondag uit den Heidelbergschen catechismas. 

Deze theorie is onhoadbaar bevonden en heeft oitgediend. De mensch, 
de gewaande heer der scbepping, heeft de teagels van het bewind neder- 
gelegd en vergenoegt zich voorloopig met de rol van bescheiden waarnemer 
en gehoorzamen dienaar. //Non mihi res^ sed me rebas sabiungere conor'' 
is zijne leaze. 

Maar het is er verre van daan , dat van het veld der geeBtelijke weten- 
schappen aile onkraid zoa zijn gewied. Integendeel, nog zijn er vele 
warme voorstanders der logica van het //post hoc, ergo propter hoc", nog 
velen die van onze //gekortwiekte ervanng*\ zooals zij haar gelieven te 
noemen , een beroep doen op de waarnefninff van alie eeawen. 

De wetten van het maatschappelijk verkeer — worden zij niet willens 
en wetens gedarig overtreden , en heeft het niet den schijn alsof men door 
de aitzonderingen zijne stoffelijke weivaart het best meent te bevorderen ? 
De resaltaten der historische critiek — komen zij niet menigeen verdacht 
voor, en is liet niet alsof een bewijs wordt gelijkgesteld met eene sabjec- 
tieve meening, met eene ongegronde bewering? De voorschrifiten d^ 
zedewet — worden zij algemeen nageleefd, omdat zij\ beproefd door alle 
tijden heen» deagdelijk en waar zijn bevonden, dan wel» omdat men ge« 
looft, dat zij onmiddellijk door 6od zelven bij monde van sijnen Zoon zijn 
geopenbaard ? 

Het is alsof in het rijk des geestes^ in stede van orde en regeUnaat» 
grenzenlooze verwarring en bandeloosheid heerscht , en , bij gebrek van vaste 
en onveranderlijke wetten , elk gerechtigd is zijn eigen heer te wezen. 

Om van andere wetenschappen niet verder te spreken, nergens open- 
baart zich dat verschijnsel zoo algemeen als op taalkandig gebied. Of wor- 
den de wetten der taal door de stemme des volks, en door de stemme 
van zoovelen die boven het volk staan , niet aitgekreten voor louter wiile- 
keur en gril, niet aangemerkt als knellende banden en klaisters van den 



REDEVOERING. ' 215 

geest, waarvan men zich hoe eerder hoe beter behoorde te ontdoenP En 
wat nog erger is, bij woorden blijft het niet. Menschen niet alleen van 
den beschaafden^ ook van den geleerden stand, meenen het voiste rechtte 
hebben om zich te verhefPen boven die vormen van //conventie en 
convenientie", en de taal te mogen kneden naar hunne luimen. 
Taalstudie is naar hunne meening dor en droog, zooveel als vervelend, 
en bovendien van luttel of geen aanbelang. //Daerenboven heb ik door- 
gaends bevonden, dat Luiden van 't beste oordeel allermeest een 
weerzin toonen tegen 't gewoone Grammaticael, zulks dat zelfs de naem 
van Grammaticus bij haer slegtjes te boek staet". Deze woorden van 
Lambert ten Kate, geschreven in den jare 1723, is het niet alsof zij 
zijn van gisteren of van heden? 

Dikwijls heb ik mij afgevraagd, waaraan die weerzin^ dat vooroordeel 
tegen al wat taalstudie heet, is toe te schrijven. Met eene zekere min- 
achting spreekt men van verbuigen en vervoegen, van spellen met eene 
g of eene ch , van eene enkele d o! t meer of minder , van het onschuldig 
gebruik van dezelve — alsof in deze en dergelijke kleinigheden de gan- 
sche taalkunde ware vervat. In veler oog is het ideaal van den taalkun- 
dige blijkbaar de spraakkunst met hare regels en vooral met hare uitzon- 
deringen, het wetboek voor spraak en schrift» en bovendien de geslachts- 
lijst. Etymologie geeft alleen bijdragen voor eene verzameling van zeld- 
zaamheden, rariteitenkabinet , en dient alleen tot uitspanning. 

Er is iets begrijpelijks , iets natuurlijks in die opvatting ; slechts eene 
schijnbare kleinigheid ziet men voorbij : wij leven niet meer onder het 
oude bewind, ook de taalkunde heeft haar omwentelingstijdperk gehad, 
ook daar heeft de verdichting plaats gemaakt voor de werkelijkheid , de 
schijn voor het wezen. //Een geest , dien men met alle vrijmoedigheid 
«reen geheel nieuwen, ja den nieuwen geest mag noemen, is in de meest 
/rbescbaafde landen van Europa ontwaakt en heeft een tot biertoe onge- 
irkend streven in het leven geroepen." 

Ik heb mij voorgenomen dat streven, de nieuwe richting in de taal- 
kunde, in karakter en oorsprong te schetsen. Mocht het mij gebeuren 
haar zoodoende te zuiveren van de blaam van willekeur en stelselloosheid ^ 
eene droevige herinnering aan de oude schooL 



216 H. E. MOLTZER 

Het zij mij vergund, voordat ik daartoe overga, u rondborstig te ver- 
klaren , dat ik heb gemeend bepaald te mogen rekenen zoowel op uwe 
zachtmoedige beoordeeling als op uwe welwillende aandacht. 

Om iets te kenmerken is het dikwijls raadzaam aan te wijzen, in welk 
opzicht het onderscheiden is van het naast verwante. 

PhiIologie> spraakkunst, historische en vergelijkende taalstudie, men 
heeft recht en reden te vragen, weikc hare verhouding is tot de nieuwe 
richting; het verleden der taalkunde^ in welk verband het staat met haren 
tegenwoordigen toestand. Om te beginnen met het laatstgcnoemde , van 
de oude school is de nieuwe lijnrecht onderscheiden. Er is verschii van 
beginsel , verschil van behandeling , verschil van bedoeling. 

Verschil van beginsel. Tot voor een menschenleeftijd was de taal weinig 
meer dan dienaresse der philologie. Zij werd vrij algemeen beschouwd 
niet gelijk tegenwoordig als doel maar als hulpmiddel , gewaardeerd niet 
om haars zelfs wille, maar eenig en alleen, omdat men hare diensten niet 
kon ontberen. 

De Alexandrijnsche philologeui die hebben voortgebouwd op de grond- 
blagen door Flato, Aristoteles en de Stoicijnen gelegd, hadden zeer goed 
ingezien , dat voor hem , die eene crilische uitgave van Grieksche teksten 
wil bezorgen, een eerste vereischte is de kennis der Grieksche taal. Het 
is daarom , dat zij haar tot voorwerp van onderzoek maakten , en wederom 
meer bepaald het Homerisch dialect, omdat zij zich ten hoofddoel gesteld 
hadden den oorsponkelijken vorm van de rhapsodieen der Ilias en Odyssee 
weer te geven en de gedichten tc verklaren. De reden, waarom zij zich 
toelegden op de studie van de mythologie» van den huiselijken en maat- 
schappelijken toestand ^edurende het heldentijdperk , volmaakt dezelfde 
reden drong hen de taal van het epos te bestudeeren. Van andere talen 
behoefden zij natuurlijk geen kennis te nemen; trouwens, welke had in 
aanmerking kunnen komen, daar de Grieken allen behalve zich zelven met 
den naam van barbaren, d. i. onverstaanbaren , of erger nog van ayXoHsao^t 
taalloozen, plachten te bestempelen? 

Dat de Romeinen , i^in zaken van wetenschap de napraters der 6rieken'\ 
bebalve van hunne eigene taal veel werk mjuikten van het Grieksohi is 



REDEVOERING. 217 

Biet te verwonderen ; hoe zouden zij anders de modellen hanner meesters 
hebben kunnen nawerken, hoe in de hooge kringen de taal der groote 
wereld medespreken? Evenmin kan het bevreemden, dat te Rome gerui- 
men tijd taalstudie als het ware in de mode was; immers Caesar had 
het niet beneden zich geacht over taalkundige onderwerpen te schrijven , 
menig ander aanzienlijk medeburger zelfs voorlezingen over etymologie en 
syntaxis gehouden. Doch de wetenschappelijke beoefening der taal werd 
er lattel of niet door bevorderd. 

In de middeleeawen werd de taal niet van het juk der dienstbaarheid 
ontheven. De taal van het Oade en Nieawe Testament. maar bovenal 
die> waarin staatsstukken en wetten werden geboekstaafd » die van kerk 
en van school, het Latijn» zij werden aangeleerd, ja, maar met geen 
ander doel dan de taal van Shakspere door wie den Hamlet, en de taal 
van Dante door wie de Divina Commedia in het oorspronkelijke willen lezen. 
En na het tijdperk van de herleving der classieke letterkunde^ toen /ymen 
wilde schrijven als Cicero en Livius, dichten als Virgilius en Horatias", 
was het wederom een welbegrepen practisch belang , dat tot de studie der 
oude talen een krachtige hef boom was. 2ionder haar de schatkameren der 
oade letterkunde binnen te komen, was ni^t mogelijk: daarom wilde men 
gaarne van haar gediend wezen. 

Het zij verre van mij daarvan der philologie een verwijt te willen 
maken: als burger van Nederland met zijn classieken bodem zoa ik 
reden hebben mij diep te schamen, zoo ik de diensten, die zij heeft 
gedaan en nog doet tot op den huidigen dag, ook maar eenigszins 
poogde te verkleinen; het haar aan te rekenen, dat zij zich niet ait- 
slaitend heeft bezig gehoaden met hetgeen voor haar niets meer dan 
noodzakelijk halpmiddel was; zou het niet zijn den nataurkandige te 
verwijten, dat hij van de meetkanst slechts zooveel weet als hij voor 
zijn doel noodig keurtP 

Met de stadie der nieawere talen was het niet veel beter gesteld. Het 
eenige verschil is, dat zij niet in dienst waren van Germaansche en Ro- 
maansche philologie, om reden dat deze eerst tegen het einde der vorige 
eeaw het aanzijn hebben ontvangen, maar meer bepaald werden aange- 
merkt als hulpmiddelen voor den stijl, als spreek* en schrijfwerktaigen , 

28 



218 H. E. MOLTZER 

waarvan men samenstel en gebruik behoorde te kennen, om ze met goed 
gevolg te banteeren, #verba et voces, praetereaqoe nihil". 

Wel is waar zijn er enkele nitzonderingen geweest, en zou het — om 
een enkel voorbeeld te noemen — onbillijk zijn het wetenschappelijk stre- 
ven van Herder en Hamann, Leibnitz en Locke» van onzen beroemden 
landgenoot Lambert ten Eate, van enkele wijsgeeren der vorige eeuw, te 
miskennen, hen niet als de baanbrekers en wegbereiders der nieuwe rich- 
ting aan te merken; maar zullen die enkele uitzonderingen , die op zich 
zelve staande pogingen, ook hier niet den regel bevestigenP Op de heer- 
schende zienswijze althans waren zij van weinig of geen invloed. 

Ik noemde zoo even den naam van Ten Kate. Zijne Aenleiding tot de 
Kennisae van het verievene deel der Nederduitache aprake^ gegrond op 
degelijke studie der verwante talen , een boek , dat zelfs na Grimm's Deutsche 
Chrammatik zijne hooge waardij blijft behouden , wie vermoedt niet , dat 
met de verschijning van dien arbeid voor Nederland de dageraad van een 
beter tijdperk gloorde, en het wegvagen der nevelen een nieuwen dag 
verkondigde P Toch scbeen het alsof de tijd nog niet was gekomen ; allengs 
geraakten zijn werk en de schoone ontdekkingen door hem gedaan in ver- 
getelheid; onzer eeuw was het voorbehouden aan de verdiensten zijnor 
geleerdheid en aan de uitkomsten van zijn wetenschappelijk onderzoek 
recht te doen wedervaren. Het bleef ook na Ten Kate , geheel de vorige 
eeuw door, bij het oude geknutsel en gebeuzel, voor zelfstandige en ern- 
stige taalstudie scheen geene plaats. 

Eveneens was het ook elders gesteld. Men was er verre van daan, 
het goed recht der taal algemeen te erkennen en hare onafbankelijkbeid 
te eerbiedigen. 

Zoo meen ik grond te hebben tot de bewering, dat het beginsel der 
oude school bet beginsel der dienstbaarheid mag heeten. 

Hare methode zou ik de omgekeerd inductieve willen noemen, als die 
lijnrecht overstaat tegen die der nieuwe richting. Het is de methode, 
die aanvangt met het huis en eindigt met de fundamenten; de methode, 
die zich een wereld der verbeelding schept en de grillen harer verdichting 
vereenzelvigt met het bouwplan des heelals ; die grondwet noemt wat niet uit 
den aard , en natuurwet wat niet uit het wezen der verschijnselen is afgeleid. 



&BDEVOERING. 210 

Id de geschiedenis der taalkundige wetenschap moge deze bewering 
hare rechtvaardiging vinden. 

Evenals Griekenland^ bezweken voor de overmacht der Romeinsche 
legioenen , doorgegaan Eelfs onder het juk , niettemin zich schitterend heeft 
gewroken door eene zedelijke overwinning » waardoor het Rome als geklois- 
terd aan hare voeten hield: zoo heeft Rome op hare beurt» ten onder ge- 
bracht door het geweld der Germaansche legerbenden , nogtans de banier 
harer beschaving hoog opgestoken en hare adelaars voortgeplant tot aan de 
einden der aarde. Lang na den val van Rome bleef de taal van het oade 
Latium, de Lingua Romana» de heerschende; jn de middeleeuwen waa 
zij de koningin der talen; de Germaansche dialecten» doorgaans Linguae 

Vulgares of Rusticae geheeten haar naam duidt reeds genoegzaam aan 

door wie zij werden gesproken^ en hoe zij stonden aangeschreven in de 
schatting der geletterden. Zelfs nadat de taal des veroveraars met die van 
den overwonneling was samengesmolten als tot eene nieuwe loot, die, 
jeugdig en krachtig van wasdom en leven^ allengs van spreektaal rijpte tot 
schrijftaal, weixl zij nog overschaduwd door het Latijn. £n na de zooge<> 
naamde r^aissance-periode doet zich die invloed nog sterker gevoelen , het 
classieke Latijn behoudt de overhand. Te bejammeren is het, dat juist 
in een tijd, dat de volkstaal hare aanspraak op den rang van beschaafde 
taal kon laten gelden , met andere woorden , voorwerp van wetenschappelijk 
onderzoek worden , dat juist toen de aandacht zoo onwederstaanbaar moest 
worden getrokken tot hare oude mededingster. En wat nog erger is , dat 
juist toen men er aan ging denken de wetten na te sporen van hare 
woordvorming en woordvoeging , dat toen eene taal moest herleven die hare 
spraakkunst kant en klear met zich bracht. Immers wat was het gevolg? 
Er is niets nieuws onder de zon. Gelijk zoo menig wetgever van den 
nieuwen tijd zich vergenoegd heeft met eene slaafsche copie van Romein- 
sche wetten, onverschillig of zij bestaanbaar waren met een gewijzigden 
maatschappelijken toestand of dat niet waren : evenseer heeft menig taal- 
leeraar van de oude richting het wetboek der Latijnscfae taal eenvoudig, 
artikel voor artikel, verbindend verklaard voor Germaansch en Romaanschi 
alles geschoren over ^ne kam, geschoeid op eene en dezelfde leest. 

Zou dat de methode wezen die tot kennis der waarheid leidt? Zal 

23* 



220 H. E. MOLTZER 

hij, die de verachijnselen der chemische affiniteit te verklareQ heeft, kan* 
nen volstaan met stoutweg te verzekeren, dat 2ij volmaakt deeelfde Kija 
als die der electrische aantrekkingskracht? Het was niet mogelijk de 
nieuwere talen — ik zeg niet te leeren spreken en schrijven» maar — te 
begrijpen, te kennen^ te doorgronden^ op te nemen als het ware in merg 
en been, zoolang men niet wist, trouwens ook niet trachtte» door te 
dringen tot de wetenschap van haren aard en haar wezen, en op te 
klimmen van de verschijnselen tot de wetten waaraan zij zijn onderwor- 
pen, zoolang boven nauwkeurige feitenkennis het stelsel, boven de ervap 
ring de bespiegeling gold. 

£n niet alieen, dat men zich zoodoende moedwillig den w^ abloot om 
tot recht verstand der taal te komen : van eene dergeUjke handelwijze 
moesteu onrecht en willekeur noodwendig de gevolgen zijn. 

«rlmpossibilium nulla obligatio", luidt de Romeinsche rechtsregel: toch 
werden Ablativus Absolutus en Accusativus cum Infinitivo en hoeveei meer 
nog der taal vaak opgedrongen , al waren zij met bare natuur in strijd ; 
en waaraan is het toc te schrijven, dat de zoogenaamde sterke werkwoor- 
den^ die bij uitstek regelmatig zijn, vroeger zoo al niet op i&ne lijn met 
de anomala gesteld dan toch onffelifiylQeiend genoemd werden? Waaraan 
anders dan aan het dwaalbegrip, dat de Latijnsche spraakkunst met haar 
stelsel richtsnoer en maatstaf was voor alle andere talen? 

Van keizer Sigismund, onder wiens leiding het Concilie van Constanz 
is gehouden, wordt het volgende verhaald. In eene Latijnsche redevoering 
wekte hij de vergaderde geestelijken op, om de ketterij der Hussiten te 
vuur en te zwaard uit te roeien: irVidete» patres", zoo sprak hij o. a., »nt 

eradicetis schismam Hussitarum". Schismai» alsof het woord van 

het vrouwelijk geslacht ware! /i^Serenissime rex", viel hem een monnik, 
schoolmeester van beroep, vrij onbeschaamd in de rede, /rserenissime rex, 
schisma est generis neutrius." //Hoe weet ge dat?" vroeg de ander. Het 
antwoord luidde: «fAIexander Gallus heeft het gezegd". ^En wie is 
Alexander Gallus?" De geestelijke daarop: rHij was een monniL" 
#Zoo", hernam Sigismund» //en ik ben de keizer van Rome; mijn woord, 
meen ik» weegt minstcns zoo zwaar als dat van eenigen monnik, wien 
dan ook". 



REDEVOERING. 221 

Voor de echtbeid van dit verhaal zoa ik niet willen instaan ; het strekke 
eenig en alleen om de methode van de taalleeraren der oude richting als 
het ware aanschouwelijk voor te stellen. Zij schreven de regels voor en 
bepaalden de uitzonderingen ; der Latijnsche taal kundig matigden zij 
zich het recht aan als wetgevers ook van andere talen op te treden en 
hun woord te doen gelden voor wet. 

Eene dergelijke methode wordfc tegenwoordig , en m. i. op goeden grond, 
door de taalkundigen gewraakt als ongeschikt om tot kennis der taal te 
komen^ en hare ondoelmatigheid wordt door niemand, die zich geen ge- 
tuigschrift van onbevoegdheid wil zien uitgereikt, betwijfeld. Toch zou 
het onbillijk zijn onvoorwaardelijk over haar den staf te breken^ zonder te 
trachten haar te rechtvaai^igen » althans te begrijpen. Immers er is ver^ 
schil van bedoelinff tusschen de oude richting en de nieuwe. Niet dat 
naar mijn gevoelen het doel de middelen zou heiiigen , althans niet in 
dezen zin^ dat een verkeerd middel, teleologisch beschouwd, goed zoa 
kunnen worden: verre vandaar; maar als het mij eenvoudig te doen is om 
letterkundige voortbrengselen te genieten of wel om , zooals men het uit- 
drukt, «ffatsoenlijk te schrijven en ordentelijk mijn woord te doen'\ kan 
men van mij niet hetzelfde eischen als van hem, die nog asders dan werk- 
tuiglijk verkiest te werk te gaan. Veel verder dan de spraakkunstige 
ontleding der taal wilden de Alexandrijnsche critici het niet brengen, meer 
hadden zij ook voor hun oogmerk niet noodig; evenmin de classieke phi- 
lologie , die niet verlangt te weten dan den toestand der taal in de ver- 
schillende tijdperken harer ontwikkeling , om van elk de letterkundige 
overblijfselen te bestudeeren en zoo raogelijk in hun oorspronkelijken 
vorm te herstellen , maar verder in haar niets ziet dan /reene der uitingen 
van het volksleven en den volksgeest", waarvan zij keqnis neemt, om 
gansch het volk in aanleg en karakter te begrijpen. Om de taal zelve 
als zoodanig was het geen van beiden te doen. En de beoefenaars der 
nieuwere talen, wat hadden zij meer noodig voor hun doel dan de weten- 
fichap van den bestaanden toestand der taalP Wel dient men voor het 
gebruik van een werktuig den bouw en bet samenstel er van te kennen» 
maar onnat is daartoe de wetenschap van zijn oorspronkelijken staat» van 
de verbetenngen er allengs in aangebracht, van des uitvinders naam en 



£22 H. E. IHOLTZER 

levensloopi en ganschelijk onnut de kennis van de wijze waarop men zich 
te voren moest behelpen. Zoo ook met de taal Wii men haar verstaan» 
om haar volgens de regelen te kunnen spreken en schrijven, dan behoeft 
men niet verder te gaan dan de tien geboden der spraakkunst, de wetten 
van den usus tyrannus. Ziet men in haar niets dan de gedienstige slavin 
van den stiji^ wat heeft men eene slavin te vragen naar verwanten en 
herkomst, haar die gelijk wordt geacht aan roerend goedP In haar ver- 
leden was het niet mogelijk dat meu het geringste belang stelde. £n zoo 
al eenigen , minder practisch van bedoeling , zich waagden aan het onder* 
zoek naar den oorsprong der verschiilende talen, naar hare afstamming en 
indeeling, enkeien zelfs etymologische nasporingen deden, op de heer- 
schende zienswijze hebben zij alweder weini^ of geen invloed geoefend. 
Het getij verliep althans niet zoo ver, dat de bakens werden verzet. 

Taalstudie was en bleef eene zaak van ondergeschikt belang: uitgaande 
van het beginsel der dienstbaarheid , zich der waarheid niet bewust, dat 
#om waarlijk nut te geven, de studie een tijd lang de oogen van het nut 
moet aftrekken'^ bedoelde de oude schooi over het algemeen niets hoogers, 
niets edelers dan de spraakkunst. Daarom ook kon Locke , toen hij in zijn 
JEssay on human understandihff eenigszins breedvoerig uitweidde over het ver* 
' band van woord en voorstelling , en wat dieper doordrong dan verbuiging 
en vervoeging, niet nalaten zich als het ware te verontschuldigen , dat hij 
aan een schijnbaar zoo nietig onderwerp zoovele bladzijden faad gewijd. 

Het aangevoerde zij voldoende om de oude school te kenmerken. Ik 
zelf wensch de eerste te zijn, die mijne schets ruw en onafgewerkt noemt, 
en geen de minste aanspraak te maken op detaiischiidering , moge slechts 
de indruk van het geheel niet een verkeerde wezen. 

Hoe geheel anders is hetgeen de nieuwe school in haar schild voert. 
De taal hiet alleen «rals middel om gedachten te uiten", als onontbeerlijk 
spr^ek- en schrijfwerktuig , maar om haar zelve en als zoodanig, ala doei. 
Geen afgetrokken stelsels en onbekookte meeningen der taal voor regel en 
wet opgedrongen , alleen datgene wat door nauwgezette ea aanhoudende 
waarneming is verkregen en uit de verschijnselen als het ware gedistil* 
leerd ; niet de spraakkunst alleen , die zich bepaalt bij het tegenwoordige , 
maar ook de ontwikkeling der taal, hare wording, haar oorsprong, hare 



REDEYOERING. 823 

verwantscbap ^ in een woord, de taal in haren ganschen omvang. Een 
geopend oog heeft zij voor de volzinnen, voor hunnen bouwtrant en 
boawstijl, hunne schoonheden en sieraden, voor het harmonisch geheel; 
maar ook niet minder voor het keurige samenstel van elk der deelen , even 
zoo vele wonderen van beitel en penseel; ook voor het gewrocht van den 
moker en de bewerking der rawe stof ; zelfs in het kleinste en het ge* 
ringste weet zij de hand van den meester te zien en op te merken. In 
den volzin onderscheidt zij het woord; in die verba el vocea — maar 
waarin zij de vleesch geworden gedachten herkent — den stam; van den 
stam» ontdaan van takken en bladerendos, dringt zij door tot den wortel^ 
tot zijne kleinste vezelen en bestanddeelen , tot de klanken, tot het ge- 
raamte des wortels. Zoo wil zij zich — het zijn woorden van Grimm •-<- 
niet alleen haizen bouwen, maar daarin ook wonen. 

De taaly zooals die leeft in den mond des volks en in geschrifte is 
nedergelegd, de spreek- en schrijftaal met geheel haar woordenschat en 
verscheidenheid van vormen; de geschiedenis en ontvoawing van de ver* 
schillende zoo nataarlijke als figaarlijke beteekenissen van elk woord; de 
verklaring van de ontwikkeling en de kracht der spraakkanstige vormen; 
de afleiding zoowel van het substantieele als van het formeele^ van de 
zelstandige woorden en van de voor« en achtervoegsels en de baigingsuit- 
gangen , de afleiding van dit alles ait de stamwoorden , en eindelijk de 
oorsprong der stammen uit den gemeenschappelijken wortel: de spraak- 
kunst, de historische, en de vergelijkende taalstudie liggen alle drie in de 
richting van de tegenwoordige wetenschap der taalkunde. 

Voorwaar is de taak van wie in zijne studien haar volgt moeilijk, en 
uitgebreid het veld, dat hij te bearbeiden heeft. Wel te spreken en wel 
te schrijven, aan hoe weinigen is het gegeven, voor slechts enkelen van 
ons geslacht schijnt het te zijn weggelegd. En zoo te spreken, dat men 
begrijpt wat men zegt, zoo te schrijven, dat men weet wat men doet; 
zich rekenschap te geven van de geluiden, die men voortbrengt met den 
mond, en van de teekenen, die men drukt op het papier; de woorden niet 
te bezigen ais ware ze geijkte klanken , maar zich bewust te zijn , dat men 
eene taal spreekt, die geest heeft en levend is in ons: — zou het aantal van 
hen, die er zich op beroemen mogen, niet nog beperkter zijn? Het kan 



224 H. £. HOLTZER 

geene bevreemdiDg wekkeD. Om tot kennis, tot grondige kennis der taal 
te komen, wordt iets meer vereischt dan een en ander afgetrokken denk- 
beeld of willekeurig voorschrift. Er behoort eene waameming toe zoo vol- 
ledig en zuiver, zoo pauwkeurig en bepaald, eene waarneming bovendien 
van een zoo ontzettend groot aantal verschijnselen. Hoe licht verblindt 
anders de schijn , en wordt het bloot toevallige aangemerkt als iets natuur- 
lijks , het tijdelijke als iets duurzaams , iets noodwendigs. En wie iets zien 
en vinden wil> pleegt hij niet vaak ter goeder trouw te meenen / dat hij het 
inderdaad gezien en gevonden heeft P Wel is het bij uitstek gemakkelijk en 
schijnt het verbazend diepzinnig, alles af te leiden uit de objectieve idee 
of het eeuwige denken , en met aprioristische onderstellingen en verheven 
bespiegelingen te schermen, maar daardoor wordt de wetenschap niet 
gebaat. 

Die wijze van handelen is niet de methode der moderne richting in 
andere wetenschappen , evenmin die der taalkunde van den jongsten tijd. 
//Redeneering is geoorloofd'^ zegt de taalkundige den wijsgeer met voUe 
overtuiging na, //redeneering is geoorloofd, is voor den redelijken mensch 
zelfs plicht, maar zij moet er altijd in staat en volkomen bereid toe zijn 
door het aanwijzen van feiten haar goed recht te staven." Zoo neemt de 
taalkunde van de ' natuurwetenschappen hare methode over, en acht niets 
te weten tenzij het proefondervindelijk te bewijzen is. 

Schier onafzienbaar is het gebied van hare waarneming. Zij bepaalt 
zich niet tot de taal van Homerus en Cicero, Shakspeare en Schiller, 
maar overtuigd als zij is» dat //^en woord nauwkeurig ontleed in al zijne 
bestanddeelen meer leert dan de vemuftigste bespiegeliug over aard en 
wezen der taal en oorsprong der worteIs'\ tracht zij elken ademtocht der 
menschelijke ziel op te vangen. En in dien zin heeft Max Miiller zeer 
zeker recht te stellen , dat de taal der Homerische zangen op zich zelve 
van niet meer belang te achten is voor den waarnemer dan het gekrijsch 
der wilden of het geklikklak der Hottentotten. 

Onafzienbaar — ik herhaal het. Want morgen wellicht hoort een zen« 
deling eene nieuwe taal spreken of delft de oudheidkundige een handschnflt 
op uit het stof der eeuwen , en wederom dient de leer getoetst en het stel* 
sel herzien : tot elken prijs moet de waarheid worden gekocht. 



REDEVOERIN&. 225 

Zoo streeft de nieuwe school eB naar de taal te leeren kennen als vrije 
uiting van 'smenscben denkenden geest in al haren omvang, maar daar- 
mede acht sij hare taak nog niet geheel omschreven. 

De mensch spreekt door middel van zijne stemorganen , waarvan de inrich- 
ting en de werking ons door den physioloog worden ontvouwd ; ginds behelpt hij 
eich met op zich zelve staande lettergrepen ^ waarvan de toon de muziek maken 
moet ; elders giet hij de voorstelling zijner ziel uit door de wocH^den werktuiglijk 
met elkaar te verbinden , aan elkaar te lijmen ; hier beschikt hij over eene ein- 
delooze verscheidenheid zoowel van stof als van vorm : wat hij spreekt ^ weet 
de lingttist te verklaren ; maar van wien mogen wij het antwoord verwachten 
op de vraag naar het verband en den samenhang van het gesproken woord met 
de voorstelling , waarvan het de uitdrukking is, van het hoorbare en zichtbare 
teeken en de onzienlijke gedachte, van het uiterlijke en het inwendige? 

Hoe is het te verklaren^ dat wat er omgaat in de ziel des menschen, 
het afschijnsel van de voorwerpen, die hem omringen ^ het beeld, dat leeft 
in zijn binnenste — dat hij het kenbaar weet te maken door het uiten 
van eenige klanken, het voortbrengen van eenige geluiden? Spreken is 
hardop denken en denken een tot zich zelven spreken , het is niet te be- 
twijfelen/ maar daarmede is het vraagstuk niet opgelost, waarom wij z66 
spreken als wij spreken , waarom z66 en niet anders ? Wij spreken in 
beelden, de meest afgetrokken begrippen kunnen niet anders dan op eene 
vaak grof ziDuelijke wijze worden uitgedrukt: geeBt^ ziel, als de wijsgeer 
die woorden nitspreekt , moge hij niet denken aan giating en heweging , 
-en als hij overpeinst, niet aan penmmy de dagtaak door de Romeinsche 
matronen haren slavinnen als toegewogen, het neeml niet weg, dat tot 
het 8piritueelste toe alles in de taal zinnelijk is en zinnelijk wordt voorge- 
steld. Wat is waarheid, de theorie , volgens welke alle woorden oorspron- 
kelijk klanknabootsingen , dvofmTomnoitifiiva , zijn geweest , of die welke 
leert dat de eerstelingen tusschenwerpsels waren, de, zooals Max Miiller 
ze schertsend noemt, bow-wow of pooh-pooh theorie? Welke onderstelling 
zal het ontstaan van het betrekkelijk gering aantal phonetische typen of 
wortels y waarover wij te beschikken hebben , volledig uiteenzetten ? De taal 
een zuiver natuurorganisme , of een kunstprodnot , of wel de taal, volgens 
Steinthal , eene psychophjsisohe daad : voor de oplossing van dat vraagstuk mag 

29 



SS« H. E. HOLTZER 

de voorstander der nieuwe richting niet terugdeinxea; bij heeft de taal te on- 
derzoeken als ipracilicAen zmtand, maar ook als spracAHcie thai te verklarea. 
Zoo alleen wordt het mogelijk bet meoschelijk spraakgelaid in al zijn 
rijkdom en al sijne heerlijkheid te verstaan; te begrijpen dien /raitdruk 
van 't onstoflijk sielsgevoel", i^die 't stofloos met het stof vereenigt en 
vermengelt^ ; te waardeeren die //goddelijke gift , met d' ademtocbfc van 't 
leven , aan 't schepsel ingestort , zoo verr' er geesten zweven" ^) ^ 

^Welk een lust aw ader te zien stroomen, 

Met zich voerende alles dafc bestaat, 
Alles^ dat in werkelijkheid en droomen 

't Aanrijn aan-een» mensohen ziel vermdt 

't SAadsel van aw worden^ waasen, streven 

In het heilig donker te bespidn, - 
Ed den gang van aw onsterflijk leven 

Met een sterflijk oog te zien. 
Hier vloeit^ op de schemerige grenz^n, 

Aarde en hemel, stof en geest ineen, 
En aanschoawbaar breekt de ziel des menschen 

Boor den dichtgeweven slaier heen" ^). 

De taalkundige wetenschap heeft dit gemeen met die der staathaiahoud- 
kunde, dat hare adelbrieven van zeer jongen datum zijn« //Oud"^ zegt 
Ten Kate, //is het Timmerhout der Taelverwanten , en Nieuw bijna al 
't gene 'er van gebouwt is". 

Reeds had de mensch het ingewand der aarde doorwroet, reeds de 
grasscheutjes en bloemen des velds» de vogelen des hemels, het vee 
en het kruipend gedierte, het gewemel der levende ziekn in de wateren, 
de beweging van het groote licht en van de kleinere lichten, de wonderen 
van hemel en aarde en zee trachten te doorgrondeu» reeda zijn stoffelijk 
omhulsel pogen te doorzien en zijn geloof aan den Onzienlijke te recht- 
vaardigen; maar over de namen door den man en zijne mannin aan h^ 
geschapene gegeven hing nog de zwarte sluier der verborgenhekL 



>) Bttdeidgk, l>UMw., Xm, S09 cn V, 189. 

^ Nicolaai BaeiB» Ik UuU iNimwe Gidkkim, bL 18» 14]» 



REDEVOERING. 827 

Nog zwijgt de mond van de oudere der Germaansche Eusters, nog 
«fsluimert aan Ganges' vloed de Volmaakte Telg der Onbekende." 

Wel waren^ gelijk ik reeds heb herinnerd, enkele pogingen aangewend 
om den weg naar de nieuwe wereld te vinden , maar het was niet meer 
geweest dan een ronddolen en rondtasten in den blinde, zonder richtsnoer 
en zonder gids. Met de goudmakerskunst en het soeken naar den steen 
der wijsen is het eenigermate te vergelijken. Veel verder dan eene geogra- 
phiscbe indeeling der talen had men het niet gebracht , en , zoo al eenige 
verwantschap was waargenomen, aan eene genealogische elassificatie was 
niet te denken geweest. Om den oorsprong van de taal te verklaren 
bleef men zich in den regel behelpen met den Deus ex machina, den ont- 
knooper van nog zoo menige verwarde comedie, de goddelijke openbaring. 

Maar in niets verraadt zich dat gebrek aan vastheid van beginsel, aan 
stelselmatige behandeling, zoo zeer als in de woordafleiding. Nog altijd is 
hem , die zich op dat glibberig terrein waagt , de grootste behoedzaambeid 
aan te raden , te eerder daar hij zich zacht spiegelt aan zoo menig onbe- 
dreven voorganger; maar in vergelijking van vroeger bewegen wij er ons 
met oneindig veel minder gevaar. Voltaire zegt ergens op zijne eigen- 
aardige wijze^ dat de etymologie eene wetenschap is, waarin de klinkers 
niet worden medegerekend en de medeklinkers niet veel te beduiden heb* 
ben. Voor zijn tijd is die bepaliDg volkomen juist. Of welk denkbeeld 
moeten wij ons vormen van eene wetenschap^ als een harer beoefenaars 
in zijn heiligen eenvoud de stelling verkondigt, dat — het zijn 's mans 
eigene woorden — toevoeging en weglating, omzetting en omkeering van 
letters voor het vinden van woordafleidingen bijwijlen noodzakelijk is. En — 
voegt hij er onschuldig genoeg bij — > dat bevreemdt niet, als men be« 
denkt» dat de Orieken en Romeinen van de linker naar de rechter, de 
Tsraelieten van de rechter naar de linker hand schreven. Het zou mij 
met moeilijk vallen een vermakelijk tafereel van dwaasheid te ontwerpen , 
voorstellende het veld der etymologie met zijne bearbeiders, de spade in 
de lucht en den ploeg het onderste boven gekeerd. Maar ik dien mij bij 
een paar voorbeelden te beperken. 

Zoo verklaart Adriaen van Schrieck den naam Chanaan als eene samen- 
stelUng van het zelfstandig naamwoord gang , het voorzetsel naar en het 

29» 



228 H. E. MOLTZER 

bij woord aan : dus zooveel als : tocAi naar het naaaibij gelegene , acceseus-ttd' 
propinqua, Henoch^ die naar de legende in den hemel is opgenomen, be- 
duidt En^hoch^ %n het hooge. Eva of Ileva is ona Ueve en beteekent 
fnaegnana^ of elevata, ab elevatione ventris, heve dea buycoi, i/qua dic- 
tione — voegt hij er bij — nibil existentius pro re dici potest". De 
naam VaJena beduidt Falent, het einde van den val, cadentiae finis ; die 
der Caninefaten zooveel als Gan-in-efheden , euntes in planitie. JBataven 
wordt Baet-haven, die de bate lieffen, de belastingen innen, tolgaarders. 
Duitsche taal is eenvoudig d'oudste taal; Elohim zooveel als Heelhoed, 
Albehoederj het Hebreeuwscbe woord voor woestijn, midbart is eene zeer 
geschikte benaming^ bet is namelijk met vaar of met gevaar, otadat hetzoo 
gevaarlijk is in de eenzame woestenij. De bekende Tuinman leidt avond 
af van het Hebr. avat d. i. draaien , omdat des avonds de zon haren loop 
verdraait; en het verbum achten van bet Gr. cij^dvg , gewicht, omdat 
dingen van gemcht plegen te worden geacht. 

De fraaiste staaltjes heb ik nog niet gegeven. Een Brabantsch letter- 
kundige //doorbedreven , zooals hij heet, in onderscbeidene vakken van 
wetenschap" draagt buiten kijf de narrenpalm weg. Tn zijne R^pubUque 
des Champs Elysees wordt Holland zooveel als Heiliand, Heiligland; 
Afrika en Spanje beteekenen beide afgescheiden land, Afrika van afrukken 
en Spanje van spanen, insgelijks zooveel als afrukken. Charon, de veer- 
man van den Styx, is dus genoemd naar zijn ambt: voluit geschreven 
zou de naam luiden Caronieschipper , d. i. scbipper van doode lichamen , 
karonjes of cadavers. En zoo verder. Een en ander wordt^gestaafd met 
bijbelteksten en aanhalingen uit allerlei gescbriften. Inderdaad de etymo- 
logieen van Varro en de Romeinen , testamentum van testatio mentis , frater 
van fere alter en dergelijke, ziju» vergeleken met de genoemde, voorbeeldig 
te achten. Te Rome kon in de iaatste dagen der Republiek de eene 
priester den anderen op straat niet tegenkomen, of beide scboten in een 
lach als zij elkaar zagen : dat de //bedreven" Brabander na zijn boek in 
het licht te hebben gezonden in zijn vuistje zal hebben gelachen , nu de 
wereld zich zoo liet bedriegen, komt mij niet onaannemelijk voor. En 
zoo nog heden ten dage voor velen , niet bekrompen menschen , maar 
mannen van kennis en wetenscbap^ etymologie van gelijke beteekenis ia 



REDEVOERING. 289 

als verdichting en goochelarij, ja schier gelijkloidend met pseudologie, 
waaraan anders is dat toe te schrijven dan aan de kinderachtige beuze- 
larijen uit de dagen van weleer , de verderfelijke werking van den ouden 
zuurdeesem P 

Wordt ook niet de godgeleerdheid door menigeen met een hoonend 
schouderophalen begroet vanwege de leersteliingen , die zij weleer voor de 
hare erkende en beleed? Ook niet de geschiedenis , omdat zij te voren 
vaak weinig meer was dan eene «^histoire bataille'^ opgesmukt met eenige 
schoonklinkende gezegden door koning of veldheer gesproken in de ure 
des gevaarsP 

Eerst moest de meening zijn uitgeroeid , dat het Hebreeuwsch de oudste 
taal en ajler anderer moeder was ; eerst moesten het Grieksch en het Latijn 
afstand hebbed gedaan van den rang van //toongevers in het koor der 
volkeren" en op gelijken voet met andere talen zijn gebracht; eerst moest 
men levendig overtuigd wezen van het onhoudbare des beginsels, dat ge- 
lijkluidendbeid van kiank voor hoofdkenmerk van verwantschap kan gelden : 
deze drie dwaalbegrippen , resultaten van de methode der oude scbool, 
moesten eerst uit den weg zijn geruimd , zoudeu de pogingen om lot waar- 
heid te komen niet onvermijdelijk falen. ' 

Er was hervorming noodig in de wetenschap der taalkunde, maar van- 
waar was zij te wachtenP 

De oudere zuster der Germaansche talen had haren mond opgedaan. 
Door Junius' uitgave van den zilveren codex was de taal als herboren, 
waaraan de voorrang toekomt onder de talen van den Germaanschen stam» 
ik bedoel de Gothische. Reeds onze Ten Kate had zeer goed ingezien^ 
dat de gedeelten van Ulfila's bijbeivertaling , in dat handschrift vervat, 
onschatbare bijdragen waren, ja schier onmisbaar voor eene grondige en 
degelijke studie van al wat Germaansch heet , derhalve niet minder voor 
het Nederlandsch. IJverig en nauwkeurig heeft hij onze moedertaal ver- 
geleken met het Angelsaksisch en het Noordsch, maar bovenal met het 
Gothisch : elke bladzijde van zijne Aeideiding is er getuige van. Maar -* 
zooals ik reeds heb herinnerd — zijne stem was als die eens roependen 
in de woestijn gew^est. Nog eene eeuw bijkans zou het duren, eer^ 
onder gelukkiger gesternte dan zijn groote voorganger geboren, Jacob 



280 H. B. MOLTZER 

Grimm , op de grondslagen van de histcHrische studie der Germaansche 
talen de Germaansche taalwetenschap zou grondvesten. Ulfib^s arbeid 
noemt hij onsterfelijk ; hij getuigt dat het zonder de overblijfselen van het 
Gothisch in de geschiedenis der Germaansche talen slechts zou hebben 
4fgedammert'' en niet /srgetagt". Elders vraagt hij , of er wel iets van sou 
zijn geworden zonder de stukken der bijbelvertaling. En inderdaad, eene 
oppervlakkige bekendheid met het Gothisch is voldoende om ons van het 
onwaardeerbaar belang dier overblijfselen te overtuigen. 

Het is hier de plaats niet om daarover breedvoerig uit te weiden ; alleen 
nog een enkel woord over den man zonder wiens arbeid ik veilig durf be- 
weren dat het licht , zelfs na de herleving van het Gothisch , in de Ger- 
maansche talen slechts duister zou hebben geschemerdenniet, zooals thans, 
helder en zonneklaar geschenen. 

Er zijn enkele namen , die men alleen behoeft uit te spreken , om de 
krachtige persoonlijkheid van wie ze droeg in al hare grootheid te doen 
optreden voor den geest. 

Zoo die van Grimm even als van den man, wien hij zijne Grammatik 
heeft opgedragen, van von Savigny. 

Alles wat v66r Grimm, — zoo Inidt het getuigenis van Dr. Mahn, in 
dezen de tolk van allen — wat v66r hem over Oudhoogduitsche taal, 
mythologie en rechtsgeschiedenis is geschreven» was niet veel meer dan 
verbrokkelde bijdragen , grondstof om zoo te zeggen , zonder b^insel en 
zonder methode, in een woord, niets wat op de verdienate van weten- 
schappelijk aanspraak heeft. 

Daardoor dat Grimm in de Germaansche talen de schepper was der 
historische methode, verdient hij tevens eene plaats onder de stichters der 
Romaansche philologie, werd hij mede een der grondleggers van de nieu- 
were studie ook van andere talen. Of is niet de door hem to^epaste 
methode die der nieuwe richting in het algemeeu, en meer bijzonder ook 
die van Diez, den beroemden Romanist? Bij de gedachte aan de ontdek- 
kingen door hem gedaan , aan de wetten door hem opgespoord , zeggen wij 
het zijnen vriend en bewonderaar met volle overtuiging na: zoo lang er 
een Duitsch volk , eene Dnitsche taal , eene Duitsche ^ of laat ik liever 
zeggen — eene Germaansche wetenschap zal bestaan , zal de naam van 



RSDEYOERING. 281 

Jacob GHmm -met emrbied en onteag worden genoemd , en Bchitteren heinde 
en verre in al haren loiater de zon van aijne vardienaten , de roem van 
sijne daden. 

Zoo was het licht opgegaan over de Germaanache talen: voor de Indo« 
Germaanache zoa het dagen nit het verre Oosten. 

ifDe Volmaakte Telg der Onbekende sluimert nog aan Ganges' vloed", 

soolang zij niet ontwaakt uit haren slaap , 

fiEsk die sehoone lippen zrjn geskiten, 
AIs eeii roode leliekelk by nacht'^ 

blijft de wolke der daiaternis hangen over het Indo-Germaansche taalge* 
bied. Eerst tegen het einde der vorige eeuw, met de stiohting der 
Asiatic Society te CateiUta in 1784 door Jones en zijne vrienden, wordt 
de nevel weggevaagd. 

Nog kampten Latijn, Grieksch en Hebreeuwsch om den voorrang, reeds 
scheen der oudste de zege gewaarborgd, toen plotseling aller nederlaag 
werd aangekondigd. De heilige Sanskrita was verrezen. 

In het jaar 1790 aiet de eerate spraakkunst dier taal te Rome het 
lieht. Van dien tijd — want het eerste deel van Grimm'3 spraakkunst 
is eerst in 1810 uitgekomen — - dagteekeat als het ware de moderne 
riditing in de taaiknnde. 

Niet lang na 1784 worAen door de leden van het genoemde genoot* 
sohap vertalingen vaa Indische gedichten uitgegeveu, en in 1808 verschijnt 
het bekende werkje van Priedrich von Schlegel over de taal en de wijs* 
liad der Indiera. 

Schoon slechtB twee jaren na den Mithridates van Adelung uiigekonmn, 
18 het daarvan niet minder onderscfaeidea , dan bet aysteem van Copernicua 
van dat van Ptdemaeaa. Maar hoe kon het anders? De taal was weder* 
gevonden, die evenala faet Gothisch onder de Germaansche, de oudate 
waa der Indo«Germaanscbe talen» ooder ook dan het Grieksch en het 
Latijn. De taal bovendien» die <ms door den rijkdom ea de oudheid 
faarer letterknndige voortbrengseleD , een diepen bUk doet slaan in de 
woordgronding en de woordvorming , in haar verband en baar samenstel, 
in het gansche raderwerk zoo der doode ais der levende talen. De taal 
eiadelijk» waardoor wij worden in staat gestdd op de vragm naar de ver* 



282 B. E. HOLTZER 

wantschap der verschillende talen, naar haren primitieven toestaud en ge* 
meenschappelijken oorsprong, een voldoend antwoord te geven. 

Een onderscheid z66 aanzienlijk als dat tusschen het systeem van Ptole* 
maeus en dat van Copemicus , een afstand als die bestaat van de verdichting 
tot de werkelijkbeid : kon het anders of diep ingrijpend zou de bervorming 
wezen^ waarvan het zaad werd uitgestrooid. Het rooest uitloopen op een 
algeheeien omroekeer van den bestaanden toestand. 

Hoe roenige aloude theorie rooest worden opgegeven , aan hoe roenig 
geliefkoosd denkbeeld vaarwel gezegd, hoe roenige dierbare bypothese ver- 
oordeeld. Geheel het programroa der oude scbool werd aan flarden ge- 
scheurd, een goed deel van hare uitkorosten stond te worden verworpen! 

Het bevreemdt ons geenszins, dat de overgang niet plaats greep zonder 
botsing en tegenstand. Nauwelijks begon zich de nienwe richting baan 
te breken of — ik vertaal Max Muller's woorden ~ ontzetting maakte 
zich roeester van de gerooederen. De godgeleerden 8cjiudd'en de hoofden; 
de philologen stonden ongeloovig te kijken; de wijsgeeren verdiepten zich 
in de stoutste bespiegelingen oro, indien het mogelijk ware, fe ontkomen 
aan de noodwendige gevolgen der feiten , waarvan zij getuige waren , en 
die dreigden roet hunne gewaande stelsels van de geschiedenis der wereld 
den draak te steken. Nog onlangs was verzekerd, dat de taal niet zonder 
bovennatuurlijke tusschenkomst kon zijn uitgedacht, dat zij de uitvinding 
moest zijn van wezens hooger dan den mensch, van eene soort van engelen 
of daemonen , die eerst zich zelven hadden leeren spreken en daama hunne 
taal aan de bewoners van dit benedenrond overgedaan ; anderen konden och 
met geene roogelijkheid losscheuren van het leerstuk der aboriginaliteit 
van de Grieksche en Latijnsche talen , noch ook afstand doen van het voor- 
vaderlijk geloof aan de prioriteit der tale Chanaans. /rMen gaat te ver'\ 
zoo luidde het wachtwoord der oude school. wDe beschaafde talen — ^ riep 
men uit -— zouden verwant zijn aan de onverstaanbare kreten van woeste 
horden en barbaarsche staroroen" 1 Neen , de wetenschap zou hun niet al 
hnnne geliefkoogde denkbeelden ontnemen , zij maaide reeds zooveel gras 
als voor de voeten weg. 

Bij roonde van Dngald Stewart spreekt zich de oude school uit 

^Dat Sanskrit was een taal, waarvan het bestaan een verdichsel was en 



REDEVOERING. 233 

niets meer. Het was een samenraapsel van knoeiers en leugenaars als de 
Brahmanen. De ganscbe zoogenaamde Indische letterkunde was een onder- 
geschoven gewrocht der duisternis". 

Alsof eene scbelmerij, niet te vergelijken bij die waaraan onze Klaas 
Koiijn het aanzijn is verschuldigd, niet eens bij die van den beruchten 
Simonides , alsof zoo iets denkbaar ware I Doch het lust mij niet langer 
bij die uit de lucht gegrepen beweringen stii te staan. Te allen tijde 
heeft men de naaktheid zijner onmacht trachten te bedekken met den 
mantel der verdachtmaking , een kleed waarmede nog heden ten dage velen 
zich omhangen, al is het vanwege de gaten doorzichtig geworden. Heii 
ons, dat de waarheid trots elken tegenstand zegevierend uit den strijd der 
meeningen te voorschijn treedt. 

Het was alsof door Jones en de zijnen eene nieuwe wereld was ontdekt. 
Nauwelijks zijn de oud-Indische ambtenaren teruggekeerd in hun vader- 
land, of Duitsche geleerden steken over naar Britannie om kondschap in 
te winnen aangaande hetgeen zij hadden gezien van de goudmijn der In- 
dische letterkunde en de schatten der Indische taal. Het duurt niet lang, 
of de handel in Indische voortbrenselen gaat over in handen der Duitschers. 
De eer der ontdekking moge toekomen aan Engeland : Duitschland , het 
vaderland bovendien van Grimm, moet als het geboorteland der nieuwe 
richting worden aangemerkt. Van Duitschland is de beweging uitgegaan. 
Ypey zegt ergens even schoon als waarachtig: //Wanneer er voor eeaige 
wetenschap een nieuw tijdperk staat geopend te worden , wekt de Voor- 
zienigheid onderscheidene geleerden op, die zonder afspraak werken, en 
toch naar hetzelfde pian werken." Den naam van Friedrich von Schlegel 
heb ik reeds genoemd: nevens den zijnen mogen prijken die van Bopp, 
August Wilhelm von Schlegel, Lassen en anderen. AIs medearbeiders 
van Orimm herinner ik allereerst aan zijn broeder Wilhelm, dan aan 
Graff^ Schmeller, Pott.... doch waar zou ik eindigen als ik wilde voort- 
gaan met de opsomming van de namen dergenen, die op het voetspoor 
van Jones, Colebrooke en de gebroeders Grimm de nieuwe richting in de 
taalknnde hebben gevolgd. 

Er ontstond leven en beweging op taalkundig gebied. Hand over hand 
wint de hervorming veld, van Duitschland verspreidt zij zich naar alle 

80 



284 H. E. MOLTZER 

landen der beschaafde wereld, alom vindt de jeugdige weteuschap bare 
beoefenaren. Hier is het de vergelijkende , daar de historiscbe taalkande, 
ginds de spraakkunst , elders de lexicograpbie , reeds worden door Wilhelm 
von Humboldt de grondslagen gelegd van de wijsbegeerte der taaL AUer- 
wege worden leerstoelen opgerioht voor de Indologie; zelfs in ons Vader- 
land, waar men meer zeker dan spoedig pleegt te werk te gaan, zuUen 
wij weldra aan eene onzer hoogeschoien het Sanskrit ex professo zien 
vertegenwoordigd. 

Zoo is het gegaan. En de gevolgen der gezegende hervorming zijn niet 
achtergebleven , noch voor de wetenschap , noch voor de praktijk des ievensJ 

Yeel onkruid was er uit te roeien en weg te ruimen , maar veel goed 
zaad is er gezaaid, en welig is het ontkiemd; reeds zijn de velden wit 
voor den oogst. En reeds hebbeu ethnoloog en geschiedvorscber en my- 
tholoog de vruchten geplukt. 

De uitkomsten der vergelijkende mythologie, waaraan hebben wij ze 
voor een goed deel te danken? Is het niet de vergelijkende taalkunde, 
die een weldadig licht verspreidt over den vuurdienst en de Prometheus- 
sage en aan Zjcus, den god des lichts, aller goden en menschen vader, 
aflaat schenkt van zoo menige zonde, hem toegedicht door het verkeerd 
begrip van eenig epitheton of eenigen bijuaamp De geschiedenis , en meer 
bepaald die der beschaving, ontvangt menige bijdrage van de historiscbe 
taalkunde. De Engelsche taal, die schuimtaal zooals Spieghel haar noemt, 
op elke bladzijde van hare oorkonden legt zij getuigenis af van den 
kampstrijd der Keltische, Latijnsche, Saksische, Deensche en Normandi- 
sche elementen, waaruit de Engelsche natie is samengesteld , en die op 
leven en dood met elkaar hebben geworsteld. De Romeinsche taal, zij is 
als een ievend en onwraakbaar getuige van wat aan het Romeinsche voUl 
eigen en oorspronkelijk was, wat van vreemden bodem overgeplant en 
inheemsch geworden. Immers pieegt niet het woord , de term ais zoodanig , 
alleen de grenzen over te gaan, maar met den naam tevens de zaak, met 
de klanken en het geluid ook de voorsteUing en de gedaohteP En wat de 
volkenkunde aanbelangt, Diefenbach is de tolk van velen, ais hij verze- 
kert , dat bij de bepaUng van ras- en stamverwantschap naast de phj^sio- 
logie eene besUssende stem toekomt aan de taalkunde als de wetensciiap. 



REDEVOERING. 235 

die ons 's menschen //feinste und vollstandigste Aeusserung" leert verstaan , 
die 2oowel het kunstig mozaiek verklaart van de analytische als de cyclopi- 
scbe muren der synthetische talen. 

Nog heb ik geen enkel woord gezegd van den invloed der nieuwe 
richting op letterkunde, lexicographie en spraakknnst, van hare uitkomsten 
voor spelling en stijl ; toch is die invloed onmiskenbaar groot en belangrijk. 

Ik wensch thans af te dalen van het algemeene tot het bijzondere, en 
mij uitsluitend te beperken bij hetgeen door de nieuwe school voor onze 
taal en onze letterkunde is tot stand gebracht. Zoo doende geef ik mij 
tevens de gelegenheid uit te spreken, op welke wijze, naar mijne over^- 
tuiging, de beoefening onzer vaderlandsche wetenschappen vruchtbaar kan 
worden aan de vermeerdering onzer kennis en de praktijk des leveus. 

Ook voor onze taal en letterkunde is een nieuw tijdperk aangebroken. 
Wie slechts eenigszins bekend is met hetgeen door de oude school is ^e- 
daan, moet het mij toegeven, dat ik recht heb te spreken van een verschii 
niet geringer dan van den dag en den nacht, vaa reuzenarbeid , van reu- 
zenschreden. Voor dezen was het nacht in de vaderlandsche taal; en, 
nadat het gesternte van Ten Kate en Huydecoper was ondergegaan, een 
akelig duister. 

Voorwaar, niet onverdiend is het verwijt eenmaal der oude schopl toe- 
gevoegd^ dat onder haar bestaan de beoefening onzer taal en letterkunde, 
meer bepaaid die der middeleeuwen , //heeft geleden door een dilettantisme, 
dat recbts en links, zonder bepaald doel, beuzelend^ zonder systeem, 
zonder overtuiging, in plaats van de wetenschap, eene schrale, onvrucht* 
bare liefbebberij" heeft gekweekt. 

Luide verkondigden hare vertegenwoordigers , dat er ja in de oude taal 
misscbien wel vaste wettisn hadden bestaan , maar dat niettemin hare regels 
veelai onzeker en raadselachtig waren; dat de Middelnederlandscbe letter* 
kunde, het gewrocht immers der eeuwen van //ruwheid, barbaarschheid , 
duisternis, onbeschaafdheid" en wat niet al, zoo heel veel aanlokkelijks 
niet kon hebben; dat eindelijk, wat de beteekenis der woorden betreft, 
men zich vaak moest behelpen //met den zin zoo wat te ^issen." 

Zoo wat te gissen vandaar onwaarheid in de letterkunde , verwar» 

ring in de woordverklaring ^ onzekerheid in de spraakkunst. //Het was 

30* 



236 H. E. HOLTZER 

niet de begeerte om dieper door te dringen in het wezen der taal^ niet 
de zacht om den historischen voortgang en de ontwikkeling der taal na 
te vorschen, of de neigiug om onze voorvaderen in hunne letterlcundige 
en aesthetische vorming te bespieden; er werd niet onverpoosd en met 
geweten gearbeid, niet vergeleken en opgeteekend^ niet gedacht en ont- 
leed, niet in hare geheele diepte werd de wetenschap gepeild; oncritisch 
en onsystematisch placht men te werk te gaan, er werd droomerig geiief- 
hebberd en gesold met de wetenschap, beginseiioos en doelloos"» tot de 
waarheid is men niet gekomen. 

Niet veel langer dan dertig jaren is het geleden, dat Duitschland — 
zoo luidt het getuigenis van een onzer vaderlandsche geleerden — ons be-' 
schamend kon toevoegen: »Ome Hoffmann heeft uwe oude letterkunde 
het eerst bekend gemaakt en aangeprezen ; onze Mone het eerst hare schat- 
ten ten toon gespreid; onze Kausler hare beoefening krachtig bevorderd; 
onze Grimm haar verlicht met de fakkel zijner wetenschap.'" 

/rln de Nederlandsche taai — schreef De Vries in 1849 — begint de 
nieuwe richting zich allengs te doen gelden, wel is waar nog onbestemd 
en weifelend, maar nieltemin onmiskenbaar." Eq thans na een tijdsverloop 
van niet meer dan vijftien jaren: ik durf op aller toestemming rekenen, 
als ik verzeker, dat door de onverdroten pogingen van hem en zijne me- 
dearbeiders der nieuwe richting de zege is gewaarborgd. 

De namen of wel een enkel der werken van de mannen, die ook een- 
maai — en eene kille huivering vaart mij door de leden als ik het be- 
denk — die ook eenmaal op dit spreekgestoelte hebben gestaan, van 
Jonckbloet en ziju voorganger De Vries, ze behoeven hier slechts te wor- 
den uitgesproken ; en niet hier alleen , maar allerwegen binnen onze land- 
palen , ja zelts daarbuiten worden zij met eere genoemd en geroemd : wie 
erkent hen niet als de stichters en grondleggers der nieuwe school! 

Voor wien, die het met oDze Middelnederlandsche letterkunde ernstig 
meent, is de GescAiedenis der Middennederlandsche DicHkunst een geslo- 
teu boek gebleven? Is er ^en beoefenaar van de taal onzer vaderen, die 
den schrijver van het Glossarium op den Lehenspieghel niet heeft aange- 
moedigd voorwaarts te streven, opdat hij ons het Middelnederland^b 
Woordenboek zou kunnen schenkenP 



REDEVOERING. 237 

Is niet het Woordenboei der Nederlandache Taal in aller haQden? 

Briil'8 Spraakleer^ Te WinkeFs SpellingregeU . . , maar genoeg , over de 
werken van hen en vele andere , die de nieuwe richting in hunne taalkun* 
dige studien volgen, voegt het mij niet de loftrompet te steken; ik acht 
hen boven mijn oordeel verheven. 

Aan de vruchten wordt de boom gekend. Der nieuwe school zijn wij 
het verschuldigd , dat wij de regelen onzer schoone moedertaal , zooals zij 
is geschreven en wordt gesproken, nauwkeurig kennen en voUedig be- 
grijpen; dat wij den schat harer woorden hebben leeren waardeeren als 
wat beters en wat edelers dan een willekeurig samenraapsel van technische 
termen en ziellooze geluiden; dat de Neaerlandsche taal voor de kinderen 
van het Nederlandsche volk niet behoort tot de doode maar tot de levende 
talen. Aan haar, dat ons de toegang is geopend tot de eerbiedwaardige 
overblijfselen uit de middeleeuwen ; dat wij ons kunnen verplaatsen in die 
weinig begrepen maar veel bewogen tijden , de jongelingsjaren onzer natie , 
en luisteren naar de stemmen uit den voortijd , spreken en omgaan en leven 
met onze vaderen. Aan haar, dat wij onze taal als voor ons hebbeu in 
haren tegenwoordigen toestand en haar roemrijk verleden; de beteekenissen 
van elk woord kunnen bespieden in hare wording en ontwikkeling tot de 
fijnste schakeeringen en zachtste tinten; dat zich de geschiedrol van ons 
dierbaar kleinood in al hare heerlijkheid voor ons ontvouwt. Met recht- 
matigen trots.mag de nieuwe school wijzen op hare daden. 

Ik sprak ook van de praktijk des levens. Meer bijzonder heb ik hierbij 
gedacht aan stijl en welsprekendheid. «rPectus est quod disertos facit"; //le 
style c'est Thomme"; //die Beredsamkeit eine Tugend", deze en dergelijke 
aphorismen zegt men elkaar vaak onnadenkend en werktuiglijk na. Voor- 
zeker zijn zij schoon en waar, het komt niet in mij op hunne waardij te 
betwijfelen. Maar wordt niet dikwerf vergeten, dat van beide, zoowel 
van stijl als van welsprekendheid , zullen zij niet ontaarden in ijdele decla- 
matie en schoonklinkende phraseologie , het beginsel behoort te wezen de 
kennis der taalP Is het niet de taal, waarin men uitstort wat er omgaat 
in de eigene ziel en overstort in die des anderenP Is zij niet de spiegel 
die het beeld van ons binnenste opneemt en vertoont en terugkaatst in het 
gemoed van wie het ziet en opvangtp Hoe fijner en helderder en zuiverder 



238 H. E. HOLTZER 

het glas, boe juister en treffender het beeld wordt teruggegeven. Eon het 
anders of van de nieuwe richting in de taalkunde, waardoor het taaloog 
wordt versterkt en het taaloor verscherpt, waardoor in ons het taalbe- 
wustzijn wordt verlevendigd — daarvan moesten ook voor den dichter en 
den redenaar de gevolgen heibijk zijnP 

Evenmin als dor en droog en vervelend eigenschappen zijn van de taal- 
kunde^ evenmin is hare beoefening van luttei of geen belang, evenmin 
zijn hare uitkomsten onpractisch. Gedreven //door den hartstocht der wer- 
kelijkheid" bouwt zij — de onlangs uitgekomen Grondbeginaelen der apeU 
ling getuigen hiervan almede — voor de wetenschap en voor het leven. 

Haar behoort de toekomst^ de kweekelingen onzer hoogescholen — ik 
verklaar het met een gevoel van dankbaarheid — hebben reeds lang de 
vruchten geplukt , het jongere Holland toont door daden dat het zich aan- 
sluit, met hart en ziel aansluit aan de mannen van den vooruitgang; en, 
dank der gezegende wet op het Middelbaar Onderwijs, een der kostbaarbte 
geschenken van onze verlichte Regeering, worden over de Nederlandsche 
jongelingschap onder zooveel andere weldaden allerwegen de zegeningen van 
de hervorming der vaderlandsche taalkunde uitgestort. 

Er moge nog altijd strijd zijn over de vraag, of de jeugdige wetenschap 
behoort te worden ingelijfd bij de natuurwetenschappen of bij de histori- 
sche; men moge het nog niet algemeen oens zijn over den naam, dien 
zij zal dragen: haar goed recht wordt door niemand meer betwist. Dat 
zij niet te vergeefs leeft, dat haar verleden een waarboi^ is voor de ver- 
vuUing der grootsche taak , waartoe zij is geroepen , ziedaar het eenparig 
getuigenis van allen, die haar kennen. 



Edelgrootachtbare Heeren, Curatoren dezer Hoogeschool! Wel mag de 
eerste toon, dien ik aansla, de toon van dankzegging wezen voor het ver- 
trouwen, dat Gij door Uwe voordragt hebt getoond in mijn persoon en 
mijne werkzaamheid te stellen. Behoef ik U met even zoovele woorden 
te verzekeren» dat het mijn emstig streven zal zijn Uwe hoop niet te be- 
schamen noch Uwe goede verwachting te verijdelen? Verre zij het van 



REDEVOERING. 239 

mij 9 dat ik zou voorbijzien de moeiiijkheden aan het gewichtig ambt dat ik 
aanvaard verbonden, of mij ontveinzen de zwakheid mijner krachten , of wel 
overschatten mijne kennis, die ik elken dag bemerk dat nog zoo geringis: 
levendig ben ik mij des bewust; maar ik wil dat alles niet aanmerken als 
een oQoverkomelijk bezwaar, eene onherstelbare ramp, integendeel, die 
overtuiging zal mij veeleer ten prikkel zijn om moedig voorwaarts te 
schrijden, en te trachten door kennis machtig, in wetenschap overvloedig 
te worden. Moge het mij zoodoende gebeuren Uwe goedkeuring op mijn 
arbeid te ondervinden, en iets bij te dragen ter bevordering van den bloei 
der Hoogeschool, wier belangen aan Uwe zorg zijn toevertrouwd. 

Hooggeleerde Heeren Professorenl Zelfs in de vermetelste oogenblikken 
mijns levens heb ik mij niet durven voorstellen , dat ik ooit eene plaats 
nevens U zouden mogen innemen. En^ voorwaar, met vreeze en beving 
zou ik vervuld zijn bij de gedachte^ dat ik mij van dezen stond af aan mag 
beroemen Uw ambtgenoot te wezen , ware het niet , dat Uwe vriendelijkheid 
mij den toegang tot Uwen kring zoo gemakkelijk had gemaakt. Wilt mijn 
oprechten dank ontvangen voor de bewijzen van welwillendbeid mij door 
velen Uwer, meer bijzonder door U, Hooggeleerde Heeren Francken, Gra« 
tama, Muurling en Van der Wijck» in ruime mate geschonken; houdt U 
overtuigd, dat ik zal trachten Uwe vriendschap te verwerven en mij die 
waardig te maken. En als ik U de verzekering geef , dat ik hoog opzie 
tegen Uwe geleerdheid en Uwe ondervihding ^ zult gij gelooven, dat ik mij 
aanbevolen houd voor Uwen goeden raad, dien ik zoo dikwerf zal be- 
hoeven, en dat het mij heilige ernst is» als ikU vraag, dat Gij ook door mij 
mijne feilen te toonen, wilt bewijzen, dat Gij voor mij meer dan ambtge- 
nooten, ware vrienden zijt geworden. 

Hoe gaarne zou ik een woord van hulde brengen aan mijnen voorgan- 
ger, onzen Jonckbloet. Zijn naam kan ik niet anders noemen dan met 
eerbied en dankbaarheid. Ik moge niet het voorrecht hebben hem onder 
mijne leermeesters te tellen^ hoevelen, wW namen evenmin staan ge- 
schreven in het Album der Deventer en Groninger Studenten^ moeten 
met mij erkennen, dat zij aan Jonckbloet onuitsprekelijk veel verschuldigd 
zijn. Zonder hem persoonlijk bijzonder te hebben gekend, kan ik niette- 
min verklaren , dat de uren , doorgebracht met hem , in wiens schriften op 



S40 H. E. HOLTZER 

elke bladzijde de man beide van geleerdheid en van smaak, de geniale 
man spreekt , uren waren , die ik onder de nuttigste en aangenaamste van 
mijn leven reken. Hem na te streven, en, zij het dan op verren afstand, 
te volgen, moge ik het met niel minder goeden uitslag vermogen, als ik 
het vurig wensch. 

Dat het mij innig verheugt , U hier te zien , hooggeachte De Vries ! U , 
dien ik mijn leermeester niet alleen maar ook mijn vriend mag noemen, 
Gij zult het volkomen begrijpen. Neen , het was niet eene schoonklinkende 
maar zinledige phrase , toen ik op Uw verzoek om voortaan in mijne brie- 
ven den titel yan hooggeleerde heer met dien van vriend te verwisselen» 
heb geantwoord : dan niet vriend, maar besie vriend. Uit de volheid mijus 
harten scbreef ik dat. Trotsch ben ik op Uwe vriendschap^ en omdat zij 
wortelt in boogachting en erkentelijkheid , kan de band, die ons saamver- 
bindt, niet anders dan sterk en duurzaam wezen. Hoogachting en erken- 
telijkheid: hier^ waar de roem van Uwen naam nog voortleeft aan de 
Hoogeschool, waar Gij nog vele vereerders en vrienden telt, die U ach- 
ting en liefde toedragen , waar nog velen , die eens Uwe leerlingen waren , 
zich dankbaar Uwer herinneren als hun voorganger en leidsman: hier be- 
hoef ik daarover niet verder uit te weiden. In waarheid, zoo ik iets te 
beteekenen heb, zoo er iets in mij is van de Uefde, van de geestdrift voor 
de wetenschap der taal- en letterkunde van het dierbare Vaderland, voor 
een goed deel geef ik daarvan aan U de eer, aan Uwe leiding heb ik het 
te danken. Ik wil mij beijveren, dat Gij U in geen opzicht over Uwen 
kweekeling zult behoeven te schamen, maar het aan mij te zien en te 
merken is, dat ik Uw leerling ben en Uw voorbeeld steeds voor oogen 
houd. Ik bid U toe, dat de Studenten der Leidsche Hoogeschool, die 
U een hunner geliefdste leermeesters noemen, zich nog tal van jaren in 
het bezit van U mogen verheugen, en Gij de taak, die Gij U ten ievens- 
doel hebt gesteld, de voltooiing van ons Woordenboek, zult kunnen ver- 
vullen. Geniet veel zegen op Uwen arbeid. 

Eu nu heb ik aan U nog een verzoek. AIs Gij te Leiden zijt teruggekeerd , 
wil dan niet vergeten aan hen van Uwe Ambtgenooten , die mijne leer- 
meesters waren, de verzekering te geven, dat ik hunner op dezen dag 
meermaien dankbaar gedacht, en hoe langer hoe meer doordrongen 



HEDEVOISRING. 241 

word van de onbetaalbare verplicbting , die ik heb aan de Leidsche 
HoogeschooL 

Is er iemand, die belang stelt in de plechtigbeid van dezen dag, dan 

zijt 6ij het, mijn Vader! Ik zou dat weten, ook ai hadt Gij het mij 

niet verzekerd. Nog zie ik Uwe blijdschap met mijne benoeming, en hoor 

ik de uiting van Uw veirheugd gemoed; moest niet elk het aan U bespeu- 

ren dat U een groot geluk was ten deel gevallenP En zaagt Gij niet den 

dag van heden naderen als ware het een feestdagp Ik moet U open- 

hartig bekennen, dat mij noch het een noch het ander heeft verrast; het 

zou mij bevreemd hebben, als het niet zoo ware geweest. Immers heb ik 

U in mijne jeugd steeds liefgehad als een vriendelijken vader, op later 

leeftijd tot^ ja, dezen zelfden oogenblik bemind als een vaderlijken vriend. 

Ik heb het geluk U te goed te kennen dan dat ik niet zoude weten » hoe 

ongaarne Gij wenscht, dat ik, Uw zoon, hier ter plaatse, in het openbaar, 

den lof Uwer verdiensten, zij het alleen als verzorger, opvoeder en vriend 

Uwer kinderen, zal verkondigen en uitbazuinen. Dat de liefde niet zetelt 

op de tong^ maar woont in het harle; niet werkt door woorden, maar 

door daden; en zich niet vertoont met uiterlijk gelaat, maar vaak bet meest 

verwarmt, waar zij het minste schittert, ik heb het van U gcleerd en in 

U bewezen gezien. U mijn dank te betuigcn vodr hetgeen Gij aan mij 

gedaan hebt, ik kan het niet; als ik niet weet waar te beginnen, en 

zeker weet dat er geen einde is aan Uwe weldaden , waartoe zou ik het 

onmogelijke beproevenP Moge ik als Gij steeJs bedenken wat waarachtig 

is en dat betrachten; mogen wie U kennen in mijn doen en laten, mijn 

spreken en handelen, in mijne geheele persoonlijkbeid , bet beeld zien van 

U ; ik zal bet mij eene eere rekenen als ik van mij zelven het getuigenis 

hoor: er is iets in bem van zijnen Vader. 

Weledele Heeren^ Studenten aan deze Hoogescbool! Een aangenamen 
werkkring met zooveel goeds en zooveel liefelijks beb ik vaarwel gezegd, 
ik sta gereed mijne werkzaamheden onder U aan te vangen. Is bet niet 
natuurlijk, dat mij de vraag in de ziel oprijst: boe zal bet mij hier gaanP 
Het kan niet anders. Heb ik niet bet zekere verwisseld met wat nog in 
de toekomst verborgen ligt P Tocb zoude ik aan de waarbeid te kort doen , 
als ik zeide, dat mij moed ontbrak. Integendeel, wanneer ik U aanzie, 

31 



US H. E. MOLTZBR REDBV0ER1N6. 

vord ik ak aangegord met nieuwen moed. Het it npg geen drie jaren 
geleilen , dat ik mij mocht beroemen een Uwer te sijn. £n laat ik er 
rond voor uitkomen, nog vloeit mij atudentenbloed door de aderen; mijn 
liart gaat open , als ik mij bevind onder de Academiache jongelingschip. 
Ik weet wat het is Studrat te zijn , en ken de Studenten. Mij bemoedigt 
de bewustheid, dat overal en altijd door wie dien naam draagt ijverige 
werkzaamheid en eerlijke plichtsbetrachting op den rechten prijs wcrdeo 
g^teld. Het spreekt van self, dat hij, die toont niet den minsten eerbied 
te hebben voor zijne toehoorders , ook geene aanspraak heeft op huDDe 
achting en genegenheid: dit is eene vaste en onveranderlijke wet; eeoe 
andere aan de eerste gelijk is deze, dat op zijn gehoor weldra van toe- 
passing zal zijn: tres /aciunt coUeyium. 

Reeds thans te vragen om Uwe vriendschap , acht ik ontijdig. Wilt ze mij 
schenken , als ik Uw vertrouwra zal hebben verdiend. Wederzijdsche piicbt- 
plegingen , zij zijn gelijk een vuurwerk , waarvan men eerder de moeite 
en de kosten bejammert dan het nut en de duuruMimheid waardeeit. 

Wat roij betreft, van mijnen kant zal ik traditen steeds gedachtig te 
sijn aan de vaderlandsche spreuk : yoed voorffaan doet goed volfen. Wel- 
aan , dit woord worde onze leuae , zoo verbinden wij ons wederkeerig. Stre* 
ven wij eendrachtig hooger , altijd hooger , exceleior f 



IK lUilB ORZKGD. 



PROGRAMMA 



CERTAMINI8 LITERARII 



RECTORE ET iJENATU ACADEMIAE GRONINGANAE 



DIE XV MENSIS APBILIS ANNI CIOIOCCCLXV 



I N D I T I. 



Ez Regia Augustifisimi Guilielmi III liberalitate et munificentia, Rector 
et Senatus Academiae Groninganae omnes Academiarum huins Regni cives 
et Atbeiiaeorum alumnos in proximum annum ad certamen literarium 
invitant, et quaestiones, a singulis Ordinibus Acadexnicis positas, promul- 
gant hasce: 

AB ORDINE lURISCONSULTORUM. 

I. 
Ezpanaatur quaestionea iuris, quibus ansam dat telegraphiae usus. 

II. 

Requiritur disquisitio historica et critica de libero arbitrio delegatorum 
populi , sive de argumento art. 82 legis fundamentalis. In quo argumento 
QMponendo noii tantum iuris publici nostri sed etiam aliurum gentium 
recentiorum habeatur ratio. 

31» 



244 PROGRAHHA CERTAMINIS LITERARII. 

AB ORDINE MEDICORUM. 

CoDscribatur commentatio de pyogenesi, ita ut tum ez aliorum placitis, 
tum ex propriis observationibus et experimentis auctor suam de hac re 
opinionem deducat. 

AB ORDINE DISCIPLTNARUM MATHBMATICARUM. 

BT PHYSICARUM. 

I. 

Bxhibeatur conspectus methodorum , quibus organicorum corporum syn- 
thesis eSicitur, instituta comparatione earum, quae synthesi anorganico- 
rum adhibentur. 

TI. 

Discribantur vespae Nederlandicae in societate viventes {pespae socialea 
auct. , ies Veepiena de Saussure), ita ut species accurate definiantur et 
loci, qui singulis in patria nostra habitaculo sint. Tum enarretur singu- 
larum specierum vitae ratio, nidorum structura, metamorphosis. 

Delineationibus , speciminibus , praeparatis additis descriptio iiiustretur. 

AB OR^blNE PHILOSOPHIAE THEORETICAB ET 
LITERARUM HUMANIORUM. 

I. 

Exponatur quomodo ab Iliade differat Odyssea, ratione habita tam 
rerum traditarum (morum , institutorum , rerum divinarum) quam elocutionia 
et ornatus poetici; deinde unde hoc discrimen sit repetendum, inquiratur. 

II. 

Quaeritur, num Leibnitzius in opere qnod inscribitar : /fNouveaux Bssais 
8ur rentendement humain" Lockium redarguerit. 



PR06RAMHA CERTAMINIS LITERARII. 245 

AB ORDINE THEOLOGORUM. 

Quaenam lesa Christi eiusque historiae et operis in terra aeti imago 
est^ quam ex epistolis Paulinis, praecipue ex quatuor ordiue prioribus, 
efficere licetP Quinam eius Paulo fuisse fontes videntur? Quodnam huius 
disquisitionis nobis est pretium? 

Responsa ad priorem ab Ordine Philosophiae Theoreticae et Literarum 
Humaniorum propositam quaestionem Latiuo sermone conscribenda sunt; 
in reliquis patrio uti licebit. Ceterum commentationes^ omnes aliena manu 
describendae, ante diem xv m. Aprilis a. cioioccclxvi mittuntor ad Vi- 
rum Clarissimum^ qui Senatus Academici acta curabit. Singulae lemmate 
inscribuntor , adiuuguntorque scidulae obsignatae^ scri^orum nomina et 
praenomina integra continentes^ eodemque lemmate extrinsecus distinctae. 

Ordinum de Commentationibus iudicia pronuntiabuntur , optimarumque 
commentationum scriptoribus , disquisitione ante instituta, praemia tri- 
buentiur ipso die Academiae natali a. cioidccclxvi. 



ORDOLECTIONUM, 



IN ACADEMIA CnONINGANA 



HABENDAEUM 



INBE A PEBnS AESTTVIB A. CJDIOOCCLJJY AD FEBIAS AESnVAS A. dDJDCCCLVr. 



IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE BT 

LITTERARUM HUMANIORUM. 

lOSUA lOANNES PHILIPPUS VALETON Antiquitatem Hebralcam explicabit 
diebus Lunae, Martis et Mercurii^ hora IX; Elementa Granmatices He^ 
hraicae , additis exercitiis analyticis , tradet diebus iisdem , hora VIII ; Zf- 
brum Geneseos iuterpretabitur die lovis^ hora VIII et IX, die Veneris, 
hora IX; Grammaticam linffuarum Semiticarum comparatam, additis exer- 
citiis analyticis Arabicis et Aramaeis, exponet die lovis, hora X, die Ve* 
neris, hora VIII et X. Cum provectioribus privatim leget Hiobi lidrum, 
Bidpaii fahulas a Sacyo editas et Chreatomathiam Kirachianam a Bernsteinio 
editam die lovis, hora VI ^. 

GUILIELMUS lOSEPHUS ANDBEAS lONCKBLOET Historiam Patriae politi- 
cam exponet diebus Mercurii, lovis et Veneris, hora I; Linguam Litte- 
rasque Belgicas explicabit et Eloquentiae praecepta tradet die lovis, hora 
XII; die Veneris, hora VIII et XII; JSaercitia practica moderabitur die 
Mercurii, hora XII; Zitieras medio belgicas docebit diebus Lunae et Mar- 
tis, hora 1; Shakesperii tragoedias selectas interpretabitur diebus et horis 
auditoribus commodis; Exerdtia oratoria moderabitur diebus Lunae et 
lovis, hora VI p. m. 



ORDO LEGTIONUM. S47 

6UILIELMUS HECKEB die Laoae, Martis et Mercurii, hora IX, Jnti' 
fmtates Bomanas exponet; iisdem diebus, hora X, Hiatoriam recentiorem 
tiBctabit, adhibito Georg. Weberi compendio, cui titulus: Lehrbuch der 
Weltgeschichte mit Mucksicht auf Cultur , Literatur etc. (2 Tom. 1863); 
iisdem diebus, hora XI, Antiquitatee Graecas docebit. 

COBNELIUS MARINUS FBANCKEN die Lunae, Martis et Mercurii, hora 
XI, interpretabitur Ciceronis Oratorem, Catulli, Tibulli, Propertii carmina 
selecta; lovis, Veneris et Satumi, hora X, Thucydidis Hbrum VI ^ Sopho- 
clis Aniigonam\ die lovis et Veneris, hora XI, cum provectioribus per- 
tractabit Platonis Philebwm, Terentii Jndriam; Paedagogicea elementa, 
adionctis latine soribendi et disserendi exercitiis, tradet die Lunae et Mer- 
ourii, hora I. 

BERNAJIDUS HENRICUS CORNELIUS CAROLUS VAN DER WIJCK dieLunae, 

hora XII et I, die Saturni, horal, Logicam docebit, adhibito compendio, 
eui titulos: «fHet wezen der kennis. Een leesboek der Logika, door 
Mr. C. W. Opeoomer, Amsterdam, bij J. H. Oebhard en C'«. 1863"; 
diebua lovis, Veneris et Saturni, hora IX, Hiatoriam Philosophiae anti* 
quae exponet; iisdem diebus, h(»ra VIII, Metaphysicam tradiet. 

IN FACULTATB lURIDICA. 

lACOBUS HEBMAl^US PHILIPSE diebusLunae et Martis, hova XI, Mereurii 
ei lovis, hora X, Instiiutiones lustiniani explicabit; die Lunae, Martis et 
lovis , hora IX , selectos Pandectarum locos traetabit ; die Lunae et Martis , 
hora X» et die lovis., hora IX, Historiam luris Bomani enarrabit 

fiEBNARDUS lANUS GBATAlCA tradet lus nofurole diebus Lunae et Mar<- 
tis , hora IX , die Merourii , hora XI ; lus eriminale diebas Lunae , Martis 
et Mercurii, hora X; Ordinem ludiciorum pubhcomm diebu» Lunae et 
Martia, hora XI, die MerGurii, hora IX; JBmyclopaediam et Methodolo* 
giam luris^ die Veneria, hora V-->yiII. 

OEBHA^SDUS DIEPHUIS lus cinile hodiernum tractabit die Merenrii, bora 
XI, diebus lovis, Veaeria et Satumi, hora XII; lus mercatorium expli- 
cabit die Mercurii, hom XII et I» die Saturai, hom XI; de ludidis 
privatis aget diebiia lovis, Veneria et Satumi;, hera I. 



248 ORDO LEGTIONUM. 

BERNARDU8 DOMINICUS HUBERTUS TELLEQEN Oeconomiam politicam do- 
cebit die Lunae, hora XII et I, die Veneris, hora X; Jus gentium, die 
Martis, hora XII et I, die Veneris; horaXI; luspublicum, dielovis» hora 
X et XI, die Veneris, hora IX, die Saturni, hora X. 

Disputationibus publicis et privatis lubenter praeerunt luris Professores. 

IN FACULTATE MEDICA. 

lACOBUS BAART DE La FAILLE diebus Mercurii, hora VIII, lovis, hora 
VIII et IX, Saturni, hora IX, — sed post ferias Paschales diebus Mer- 
curii, lovis, Veneris, horis VII et VIII, et Saturni, hora VII, — Artem 
Obatetriciam T/teoreticam et Practicam exponet, et in Nosocomio ad partu- 
rientium iectos practice instituet; diebus Lunae, Martis, Veneriset Saturni, 
hora VIII, — sed post ferias Paschales diebus Lunae et Martis, horis 
VII et VIII, Therapiam Specialem morborum tradet: — diebus Lunae et 
Mercurii, hora IX, Medicinam Forensem docebit; diebus Lunae, Mercurii, 
lovis et Saturni, hora X — XII, — Martis et Veneris, VI J vespertina, in 
Nosocomio Academico CHnida exercitationibua vacabit. 

FRANCISCUS ZACHARIAS ERMERINS Pathologiam generalem docebit diebus 
Lunae, Martis, Mercurii, lovis et Saturni, hora IX; Hiatologiam^ diebus 
Lunae , Mercurii et lovis , hora XI ; Anatomiam pathologicam , diebus Mar- 
tis, hora X, et Veneris, hora VIII et X. Exerdtationibus clinids in No- 
socomio quotidie vacabit, hora I. 

lANUS HISSINK lANSEN Chirurgiam docebit diebus Martis, lovis et Ve- 
neris, hora IX, et post ferias Paschales etiam die Saturni, hora IX; 
Doctrinam de morbia oculorum tradet diebus Mercurii et Saturni , hora XII; 
Clinids exerdtationibus in Nosocomio Academico vacabit diebus Luuae, 
Martis, lovis et Veneris, hora XII; Operationibus chirurgids, in cadavere 
instituendis , qualibet oblata occasione, praeerit; Anatomen corporis humani 
exponet diebus Mercurii, lovis, Veneris et Si^turni, hora IV; Dissectioni* 
bus codaverum anatomids, temporeopportunoinstitoendis, quotidie praeerit 

ISaaCUS VAN DEEN Remediorum effectum et therapeuticum usum docebit 
diebus Lunae, Martis et Mercurii , horaVIII; Pharmagnosin et PharmacoUh 



ORDO LEGTIONUM. 249 

giam experimefriakm diebus lovis, Veneris et Saturni, hora VIII; Physifh 
lopiam generalem diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora X; Phynologiam 
9peeialem et ewperimeptalem die lovis, hora X; die Veneris, hora IX, et 
die Saturni, hora X; Diaeteticam et Politiam medicam die Lunae, hora 
IV — VI; Morboe systematis nervosi die Veneris, hora IV — VI; Indagatio* 
nibus physiologicis in Laboratorio Pbysioiogico quotidie praeerit. 

IN FACULTATB DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM 

ET PHYSICARUM. 

HERMANNUS GHBISTIANUS VAN HALL die Veneris, hora VIII et IX, au- 
tumnali et aestivo tempore etiam diebus Martis , lovis et Satumi , horaVIII^ 
elementa Botanices illustrabit; die Martis, hora I, Botanices sublimioris selecta 
quaedam capita tradet; die Meicurii, hora IX et X, aget de plantis medi* 
cinalibus aliisque vario respectu utilibus, sive de Botanica applicata, ordine 
Familiarum naturalium; die Saturni autem, hora X et XI, Oeconomiam 
ruralem docebit. Post ferias Paschales et mense Septembri, die Mercurii, 
hora matutina VII|, ewcursionibus botanicis praeerit. 

lANUS GUILIELMUS ERMERINS diebuslovis, Veneris et Saturni , horaXI. 
Jrithmetices , Jlgebrae, Geometriae et Trigonometriae planae elementa ex- 
plicabit; Physicam experimentaletn docebit die Mercurii, hora I, diebus 
lovis^ Veneris, et Saturni, hora XII; Physicam theoreticam universe^ aut 
selecta eius capita , provectioribus discipulis exponet. De Matheseos elemenlis 
disquisitio habebitur diebus lovis, Veneris et Saturni , hora pomeridiana III. 
JSwperimenta instituendi methodum docebit die Mercurii, hora IV — VI. 

NICOLAUS MULDER die Lunae, hora X, Zoologiae elementa, -die Martis^ 
hora X et XII, Hisforiam Piscium et Molluscorum naturalem docebit; die 
Veneris , hora X et XI , Anatomen ammalium comparatam tradet. Selecta 
Paleontologiae capita exponet, horis commilitonibus commodis. 

GUILIELMUS ADRIANUS ENSCH£D£ diebus lovis et Satumi, hora IX, 
Stereometriam et Irigonometriam sphaericam docebit ; selecta Algebrae capita 
exponet diebus Lunae et Martis, hora XI; Astronomiae elementa tradet 
diehus Lunae et lovis, hora pomeridiana VI. Gcometriam analyticam^ 
Calculum differentialem et integralem, Mechanicam analgticam exponet horia 

82 



SftO ORDO LECTIOHUM. 

oomoiilitoiubits coaiinodis. EmereUia mathm^Uica falonnBi Piieoaptoram 
nuxlorabitur. 

PETBUS JOHAKMSS YAN KERGKHOFF diebw LoilM ^ Mirtia, hora IX, 
dia Mercarii, boris XI et XII, Chemiam anorjfomeam docebit; dioboa lovi», 
hor« XI, et Satomi, bora X en XI, Chenmrn corporm argamconm ex* 
ponet; diebiis Lunae, hora XII, et lons, bora X, Ci^miam piarmaeetM^ 
eam tradet; CAemiae technologicae capita in nsam pablicam explicabit die* 
bus Lanae et Martia , hora pomeridiaa2| YI ; Chemiam pracHeam dooebit 
et Exercitia analytica in Laboratorio ny)derabitar quotidie. 

IN PACyLTATE THEOLOGICA. 

FETRUS HOFSTEOE DE OBOOT diebuaLuaae et Mercurii, horalX, Martis, 
bora X, Higfariam Ecclemae Cirietiauae, aecundum Xnneamenta a ne tjpia 
divulgata, enarrabit; diebu^ Martia, hora XI, et Mercimi, hora I, ^nqf^^ 
ehpaediam Theoloffi Ohrietiatii, secundum CompenfliHm a JU G. Pareaa 
et a ae editum, expoBet; diebu» Luna9 et Moraurii, hora X« ^ Vwriv, 
hora I, Theoloffiam N^ttur^iem, aooundum Compendim a ae 9criptiim> 
tradet; die Satumi ab hora XII ad II vitam lesn Qhri^i axpUoabiW 

LUDOVlCUa GEKLACHUS FAKEAU diebus Mercurii, loYis et Veperis, hpra 

XI, Dogmaticam et Jpolc^eticQm Chri^nam, secundum CompewHum a 
F. Hofstode de Groot et a ae edituip, exponat; diebua Martis, M^urii 
et lovia , hora XII , secundum QM^pendinm suum typis exp^esaup) , in l^hea- 
hffiam Chrietianam moralem inquiret; diebqs Lunae atque Venerip, bora 

XII, et die Martia, hora I» looa nonnuUa fferfneneuticee wcrae, aecun* 
dum Compendhm suum typia edituot, tractabit et quaedam Carmina 
Jiebraha eum Commilitonibua interpretabitur. 

GUILIBLMUS MUURLING die Martis, hora IX, loca felecta parailela e 
JfynopHcie JEwnyeliie Qim Commilitonibua leget; diebu^ lovis et Veneris, 
eadem hora, priorem FauU ad CQfinthio^ Ep^tohm iut^rpr^tari p^get, 
inde a Qap. VIII ^ die Luuae, hora XI, et di^bw lovisi atque V^o^ris, 
hora X, ThefdQgiam Prapiicam (irftdQt, secu^duw Qnnpepdium suumf typi^ 
editum; die Veneris, hora IV, exerifitatiane^ homileficm^ ^ q( dje Sfi(urni, 
hora XI, ewercitatUme^ provectiornm q^t^phetif^a^ , cuan puejris in^titueixda? , 
moderabitur. 



ORDO LECTIONUM. 251 

EVERABDUS lANUS DIEST LORGION diebus Luoae, Martis et Mercurii, 
hora VIII , aget de Historia et de Oritica iibrorum Veteria Testamenti , et 
diebus lovis, Veneris et Saturni, hora VI II, de Hi^taria et de Oritica 
librorum Novi Testamenti; diebus Lunae et lovis» hora I, Theologiam JBi' 
blicam exponet; Hiaioriam JScclesiae CAristianae in patria nostra et Pa- 
triaticam tractabit horis auditoribus commodis. 

Disputationibus cum publicis tum privatis de Locia Theologicia, die 
Mercurii, hora IV, suis vicibus, praeerunt Theologiae Professores. 



32* 



NUMERUS STUDIOSORUM 

IN ACADEMIA GUONINGANA, 



DIE XXXI M. DECEMBRIS A. CIOIDCCCLXIV. 



lu Facultate Theologica 49. 

ff » luridica ............ 60. 

" V Medica 68. 

'' '/ Disc. Math. et Phys 14. 

'/ Phil. Theor. et Litt. Hum. . 7. 



198. 



DOCTORES CREATI 

IN ACADEMIA GRONINGANA. 

INDE A D. Xra OCTOBKIS CIOIOCCCLXIV AD D. XH OCTOBRIS CIOIOCCCLXV. 



IN PACULTATB lURIDICA. 

D. 14 lunii. Sibrandus gratama, AsseDa-Drenthinas , defensis Thesibas, 

lur. Rom. et Hod. Doctor. 
D. 21 lunii. Wibranous adbianus reioer, Groninganus, publice de- 

fenso specimine, cui titulus: Over den volkenregtelijhen regel: achip 

is terriiair, lur. Rom. et Hod. Doctor^ magna cum laude. 
Eodem die. Ianus frbseman vietor, Winschotanus , publice defenso spe- 

cimine, cui titulus: De kracht van buitenlandsche vmniseen, lur. 

Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude, 
D. 22 lunii. Onco auiRiNus van swinderen, Oroninganus, publice de- 

fenso specimine, cui titulus: Over het begrip van diefstal, lur. 

Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. 
D. 24 lunii. Ielle mbinesz, oabii fil. , e pago Witmarsum Frisius, 

defenso spedmine , cui titulus : Afetand en gemeenschap naar aan- 

leiding van art. 187 B. W. , lur. Rom. et Hod. Doctor, magna 

cum laude. 

IN FACULTATE MEDICA. 

D. 22 Oct. Haio guilielmus heckman, Med. Doctor, defensis Thesibus, 

Art. Oi)st. Doctor, cum laude. 
D. 19 Mart. Hendricus ianssonius, Med. Doctor, defensis Thesibus, 

Art. Obst. Doctor. 



\ 



254 DOGTORES GREATI. 

D. 1 Apr. Iagobus van lieb» Uitraiectinus , defeDso specimine, cui 

titulos: Over de Briphtache nierziekte » Med. Doctor, magna cum laude. 
D. 6 Apr. Henbicus beisxgsb , e pago Nieuwolda Groninganus , defenao 

specimine, cuititulus: De ipondylartArocace , Med. Doctor, cum laude. 
D. 8 lunii. Guilielmus bbekhuis, Med. ^Doctor, defenais Theaibus, 

Art. Obst. Doctor, cum laude. 
D. 7 lunii. Igsephus alexandeb fles, Med. et Art. Obst. Doctor, de- 

fensis Tbesibus, Chir. Doctor, magna cum laude. 
D. 28 lunii. Cato ianus hemsing, Med. Doctor, defensis Thesibus, Art. 

Obst. Doctor, magna cum laude. 
D. 26 lunii. Egbebtus kbull, e pago Gieten Drenthinus, defenso spe- 

cimine , cui titulus : Ot>er de pariolae in V algemeen en de varolaiden 

in 7 bijzonder, Med. Doctor, magna cum laude. 
D. 28 lunii. Hxndbigus kxgnxeus snuoxb, Med. Doctor» defensia The- 

sibus, Art. Obst. Doctor, cum laude. 
D. 29 lunii. Hendbicus janus donb, e pago Bottom Groninganus» de* 

fenso specimine, cui titulus: Over de hoaadaariige traamorouwen' 

koorts, Med. Doctor» eum laude. 
Bodem die. Antonius hbbmannus txbschuib, Soerabayarlndus » defenao 

specimine, cui titulus: Over tkrombose, Med. Doctor, maffna cum laude, 
Eodem die. Chbistianus jacobus xbmxbins, Medioburgensia , defenso 

specimine , oui titulus : Over de Henleecle ianaaHjee in de meren , 

Med. Doctor, magna cum laude. 
D. 13 Sept. Chbistianus iacobus xbmebins, Med. Doetor» d^ensisThe- 

sibus, Art. Obst. Doctor, magna cum laude. 
Eodem die. Rxonxbus tjaabda buning, e pago Wtldervanck Qioninga- 

nus» defenso specimine, cui titulus: Over enureeis, Med. Doctor, 

cum laude. 
D. 28 Sept. Antonjus hxbmannus vxbschuib, Med. Doctor, defensis 

Thesibus, Art. Obst. Doctor, magna cum laude. 
D. 8 Oct. PxTBus GBoxNXBooM, Del&ijla-Groninganus , defenso speci- 

mine , cui titulus : Verelag van de behandelde zieiten en gebreien 

in de gamizoene^^injirmerie te Schoonhaoen gedurende het jaar 1864, 

Med. Doctor, cum laude. 



DOCTORES CREATI. 255 

IN FACULTATE DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM 

ET PHYSICARUM. 

D. 21 Dec. HsBMANNus francisctjs kuyper, e pago Soestdijk, defenso 
specimine , cui titulus : Onderzoek naar de bruikbaarheid van eenige 
methoden van phoaphorzuur-bepalingen ^ Math. Mag. Phil. Nat. Doctor, 
magna cum laude. 

IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAB 
ET LITERARUM HUMANIORUM. 

D. 29 Mart. Luppo beins, e pago Hoogezand Groninganus, defenso spe- 
cimine, Conspecium continente hiatoriae politicae Syracusarum , Phil. 
Theor. Mag. Litt. Hum. Doctor, cuni laude. 



ATHENAEUM ILLUSTRE 



AMSTELODAMENSE. 



38 



^ 



NOMINA PROFESSOBUM. 

aui 

IN rilOSTBl ATHENAEO AMSTELODAHENSr CONriKCTrsODE CH EO SElL^AKriS 

- INDE A KAL. lAN. AD D. XXXI M. D£a aOIOCCCLXIV 

DOCENDI ilVSVa OBISaUNT. 



IN FACULTATB THEOLOGIAE. 
G. MOLL, Clar. Ord. Praeses a. 1864—1865. 

P. L DOMELA NIEUWENHUIS, \ -d a • a • t tu 
A. D. LOMAN, ) ^™^' ^ S®'""*- ^^^^^^' 

8. HOEKSTBA, Bbn.fil. | t, «. • o • m i • i. .. 
LG.DBHOOPSCHEFFEB.I ^^^^' "* ^"^' Teleiobapt. 

L TIDEMAN, Prof. in Semin. Remonstr. 

IN FACULTATB lURISPRUDENTIAB. 

H. DE BOSCH KEMPEB. 

M. DES AMOBIE YAN DEB HOEVEN. 

T. M. C. ASSEB. 

A. E. L MODDEBMAN, post ferias aestivas. 

IN PACULTATB PHILOSOPHIAE THEORETICAE 
ET LITERARUM HUMANIORUM. 

H. BEYEBMAN. 

P. L VETH, ad ferias aestivas. 

L C. G. BOOT. 

A. C. ENOELBBEOT. 

L P. N. LAND, post ferias aestivas. 

»3* 



260 IfOHINA PROFBSSORUM. 

IN FACULTATB MEDICINAB. 

C. B. TILANUa, Prof. honorarius. 
P. H. SURINGAR, Prof. honorarius. 

L VAN GEUNS. 

G. E. VODRHELM SCHNEEVOOGT, Prof. extraordinarius. 

A. HEYNSIUS. 
G. BERLIN. 

L. LEHMaNN, Prof. houorarius. 

IN FACULTATE DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM 

ET PHYSICARUM. 

* 

E. H. VON BAUMHAUER 

C. L MATTHES. 

C. A. L A. OUBEMANS. 



ACTA ET GESTA 

IN CONVENTIBUS CLAKISSIMI OKDINIS PROPESSOBUM 

ATHENAEI ILLUSTRIS AMSTELODAMENSIS 



ANNO CIOIOCCCLXIV. 



Die 4 m. lanuarii Vir Cl. Gailielmus Berlin, Med. Doctor, creatus Fro- 
fessor Anatomiae, in conventum ordinis admissus est. 

Die 26 m. Martii Curatores Viri Doctissirai H. I. Koenen, P. L Teding 
van Berkhout^ H. van Beeck VoUenboven per literas nuntiant 
se petiisse honestam missionem. Ordo decernit, ut pro rebus 
bene gestis gratiae iis agantur. 

Die 6 m. Aprilis Ordo luget obitum Viri CI. Guilielmi Vrolik, qui post 
brevem otii fructum d. 23 m. Decembris superioris anni decessit. 
Vir Cl. L T. Buys nuntiat se munus suum commutaturum esse 
cum munere antecessoris in Academia Lugduno-Batava. 

Die 29 m. lunii recitantur literae magistratuum , quibus Ordini nuntiatur 
Athenaei res commissas esse curae Virorum Cons. W. E. I. Berg 
van Dussen Muilkerk, L Heemskerk Abr. filii et I. A. Molster. 

Eodem die Vir CI. P. I. Veth ordinem certiorem facit se munus suum 
abdicasse, ut posset Lugdunum-Batavorum migrare ad linguas et 
literas Indicas publice docendas. 

Die 10 m. Octobris in conventum Ordinis introducuntur Vir Doctissimus 
loannes Petrus Nicolaus Land, TheoL Doctpr, qui decreto diei 
27 m. lulii Linguarum Orientalium et Philosophiae theoreticae 



262 ACTAET6ESTA. 

Professor creatas est, et Vir Consultissimus Antonius Ewaldos 
lanus Modderman, I. U. D., eodem die luris et Oeconomiae po- 
liticae Professor factus. 

Die 10 m. Octobris Vir Cl. I. P. N. Land munus adiit babita oratione de 
vinculo, quod €9t inter scientiam et cpinionem (over den zamenhang 
tusscben weten en gelooven). 

Die 17 m. Octobris Vir Ci. O. Berlin» inauguralem orationem patrio 
sermone babuit de effato Jrs longa, vita brevis. 

Die 24 eiusdem mensis Vir Cl. A. E. I. Modderman publice disputavit 
de natura et consilio poenarum (Straf — geen kwaad). 

Die 10 m. Novembris Vir Cl. Leopoldus Lehmann, Artis Obstetriciae Pro- 
fessor in Schola clinica^ honoris causa Medicorum Ordini adscri- 
ptus, boc munus suscepit habita oratione de Arte Obstetricia pau^ 
latim maffis exculta suiqve iuris facta , praesertim in patria nostra 
(over de trapsgewijze ontwikkeling der verloskunde als zelfstandige 
wetenschap, voornamelijk in Nederland). 



SERIES LECTIONUM, 



m ILLtJSTRI ATHEANEO AMSTELODAMENSI ET !N SEMINARHS 



HABBNDABDI INDI A riRIIS AISTIVIS ANNl CI3I3CCGLXIY AD FSRJAS ABSTIVAS ANNI CnidCCCLXT. 



GUILIBLMUS MOLL 

tradet IRstoriam JEccleaiae CAriat. in pairia noatra didbos lovis et Yenerifl, 

hora XII; 
Historiam unipereaiem Setijfionis et Eccledae Cbr. diebuB Martis, Mercorii 

et lovis, hora XI; 
Theologiam dogmaticam iisdem diebus, hora IX; 
Stadia ad Introductionem in Theologiam et ad Hiatoriam Sccleeiae NeSr^ 

landicae pertinentia et JSxerdtationee homileticae moderafaitur diebus et 

horis deinceps indicandis. 

FERDIN. lAOOB. DOMELA NIEU WENHUIS , 

TtoteBBor in Semin. £vaDg.«Lather. , 

Theologiam dogmaticam tradet diebus Martis, Mercurii et lovis, hora IX; 
Theologiam practicam iisdem diebus , hora X , die Veneris , hora IX ; 
Historiam Ecclesiae Lutkeranm in patria nostra die Veneris , horis IX — ^XI ; 
Exercitiis oratoriis vacabit die lovis, hora III, catecheticis die Martis, 

hora .XII , iomileticis cfie Martis , bova VIII p. m. 
Discipulis Orationes sacras habentibus praeses aderit die Veneris, horo II. 



264 SERIES LEGTIONUM. 

ABRAHAMUS DIDERICUS LOMAN, 

Frofessor io Semin. Evang.-Luther. , 

« 

ExegeMi V. T. tradet, interpretaDdis Zachariae vaticiniis^ die Martis et 

Mercurii^ hora XII; 
Ewegeain N. T. explicando Mattbei Evangelio, inde a Cap. V iisdem die- 

bus hora I; 
Philoaophiam Beligionis (vulgo tbeologiam naturalem) docebit die lovis, 

hora I, et die Veneris, hora XI; 
lusiini Martyria Apologiam priorem cum discipulis leget die Mercurii, 

horis Vill — X p. m. 



SYTSE HOEKSTRA Ben« filius 

Professor in Semin. TeleiobapU, 



l^heoiogiam Chrisiianam dogmaiicam docebit diebus Martis, Mercuni, lovis 

et Veneris. hora IX; 
Disctplinam morum tradet iisdem diebas, hora X. 

lACOBUS GISBERTUS DE HOOP SCHEFFER, 

Professor in Semin. Teleiobapt. 

JSwegesin N. Testamenii docebit, interpretanda priore Fetri epistola, diebus 

Martis et Mercurii, bora I; 
Theologiam jpraciicam tradet iisdem diebus bora II, et die lovis, hora I; 
Hxercitiis oraioriis vacabit die Mercurii, bora III; 
JSxercitaiiones homiletxcas moderabitur die lovis, hora II; 
Commilitonibus oraiiones sacras habentibus praeses aderit, die Lunae et 

die Veneris, hora II dim. 

lOANNES TIDEMAN, 

Professor in Semin. Hemonstr.-Heform. , 

Theoiogiam Chr. dogmaiicam docebit diebus Martis, Mercorii, lovis, 
hora IX; 



SERIES LEGTIONUM. 265 

Theohgiam pracHcam diebus lovis et Veneris , hora X ; 

Theologiam naturalem diebus Martis et Mercurii, hora X; 

JHistoriam Remonstrantium enarrabit die Veneris, hora IX; 

Discipulis Orationes sacras habentibus praeses aderit die Martis, hora II; 

JEaerdtia oratoria moderabitur die Martis, hora IIK 

HIERONYMUS DE BOSCH KEMPER 
quaestiooes selectas e lure publico tractabit ' horis deio indicandis. 

MARTINUS DES AMORIE VAN DER HOEVEN 

Institutiones Imp. lustiniani interpretabitur diebus Martis, Mercurii, lovia 

et Veneris, hora IX matutina; 
Historiam luris Romani enarrabit iisdem diebus^ hora X; 
Digestorum selecta capita tractabit iisdem diebus^ hora XI. 

TOBIAS MICHAEL CAROLUS ASSER 

lus Publicum Neerlandicum tradet diebus Martis, Mereurii, lovis et Ve- 

neria^ hora X; 
lus Mercalorium exponet iisdem diebus, hora XII; 
Iu% Oivile interpretabitur iisdem diebus, hora U 

ANTONIUS EWALDUS lANUS MODDERMAN 

Methodum precedendi in causis criminalibus interpretabitur diebus Martis et 

Mercurii, hora IX; 
lus gentium tradet diebus lovis et Veneris, hora IX; 
Oeconomiam politicam exponet diebus Mercurii et Veneris , hora II. 

HUGO BEYERMAN 

Bhetoricam sive praecepta styli Belgici, additis belgice scribendi exercita- 
tionibus, tradet die Lunae, hora X — XII et die Satumi, hora IX — ^XI; 

84 



SM SBRIB8 LBGTIOIfUH. 



JERstariam Patriae enanftbit dio Luqm, hor» XUMII et die Satimi. 

hora XI — I; 
JPronunHationis s. JEhifuentia^ ewtsriori» eiiaKQitia modmdiitar» 

lOANNES CORNELIUS GERARDUS BOOT 

Antiquitates Bomanae expUcabit diebas Martis, Mercuni, lovis et Veneris, 

hora XII; 
Literae Zatinae docebit enarr^Qdo JUmi lib« XXI, Oicerome libr^ de Ora- 

tore partes , Plauti Captivos , iisdem diebus , hora I ; 
In Scholis Gfofieis interpretabitur I^siae orationes wmmdlaef Sopioclis 

Oedipum Cotoneum, Ptutarc/ii Perictem, iisdem diebus, hora II. 

ADRIANUS CAROLUS ENGELBREGT 

Historiam veterem tradet diebus Martis, Mercurii, lo vis et YeQeris » horalX; 

Historiam recentiorem iisdem diebus, hora XI; 

JntiquitcUes Graecas vel JHist. liierariam diebus et horis postea indicandis. 

lOANNES PETRUS NICOLAUS LAND 

Sermonis Hebraei elementa et librum ludicum explicabit diefaas Martis, 

Mercurii, lovis et Veneris, hora X; 
Antiquitates Israelitarum eQarrabit dieboB Lasae, Martia» lavia et Veneria» 

hora VIII; 
Literarum SemHkarum initia docebit die Mercorii , hora XI , diebus lovis et 

Veneris, hora IX; 
Psyckoloffiam et Logicam tradet diebus Mercurii et Satumi, hora Yllf ; 
Melaphysices Historiam exponet die Lunae, hora IX, et die Martis, hora XI. 

CHRISTIANUS BERNARDUS TILANUS 



Pathologiam et Therapiam ehirufyicam docebit ter quavis hebdomade, 

hora VIII; 
EKomini aegrotantium et artis easercitia ia Nosocomio Scholae Clinicae 

praeerit diebua siBgalis, hora^ IX. 



j 



tBRIlS LBGTIONUJL MT 

PETRUS «ENRICUS SURINGAR 

Therapiam generalem docebit diebus Martis» Menmrii e( lom» honp. m^ iU; 
Docirinam morborum Mffularium ioterpretabitur iisdem diebus» hom p^ m« 11$ 
Praxin medicam ad lectulos aegrotautium moderabitur diebua singulis, 
hom matutiua IK. 

lOANNES VAN GEUNS 

PatAoioffiam generalem et Jnatomiam patholofficam generalem docebit die 
Lunae, horis X — XII et diebus Martis et Mercurii, hora X; 

Morborum eiffua inda^andi methodum exponet, una cum exercitationibus 
clinicis, diebus Martis, Mercurii et Veneris, hora XI; 

Medidnam forensem et Politicam medicam tradet bis quavis hebdomado. 

GUSTAVUS BDUARDUS VOOBHELM SCHNEEVOOGT 

Lectiones auas cum theoreticas tum praeticas de Neuropaiholoffia et de 
Peychiatriae elementis babebiti quum morborum in aegris demonstran- 
dorum opportunitas illi dabitur. 

ADRIANUS HEYNSIUS 

docebit Physioioffiam diebus Martis, hora I, Mercurii» loyis, Veneris et 

Saturnif hora XI;. 
Histioiogiam diebus lovis, Veneris et Saturni, hora X; 
Embryoiogiam diebus Martis, hora XI et lovis hora XII; 
Bxcercitatiooibufir htstiologiois , experimentis et indagationibi» physiobgtois 

in laboratorio physiologico quotidie praeerit» 

GUILIELMUS BERLIN 

Anatomiam epeeiatem et practicam doc^bit diebUB Lttoae, MattiSi Mereurii 
et lovis , hora IV p. m, ; 

84» 



t68 SERIES LEGTIONUIL 

Zoologiam diebus IotIs et Veneris, hora Xlf; 

Jnatomen comparatam diebus Veneris et Saturni, bora III p. m.; 

JUelhodum aecandi quotidie; 

Sxerdtatiimibus gootomicie et mierosccpicia quotidie praeerit. 

LEOPOLDUS LEHMANN 

^rtem ohstetriciam theoreticam docebit diebus Martia, lovis et Satumi, 

hora XII; 
Encheiresee in pelvi factitia demonstrabit diebus Lunae et^Iovia, hora 

vespertina VI; 
Exerdtationibus clinicis in Tocodochio scholae dinieae praeerit diebus sin- 

gulia, hora XI. 

EDUARDUS HENRICUS VON BAUMHAUER 

docebit Chemiam anorganicam dicbus Martis et lovia, horis VIII — X; 
Chemiam organicam die Mercurii» horis VIII — X. 
Chemiam pharmaceuticam die Martis, hora XPet die Veneris, hora I; 
Exerdtia anafytica in Laboratorio moderabitur quotidie horis IX — IV. 
In usum publicum Chemiae technologicae capita eiponet horis vespertinia 
postea indicandis. 

CAROLUS lOANNES MATTHE3 

docebit Physicam experimentis Ulustratam diebus Martis , Mercurii , lovis et 

Veneris, hora XI; 
Planimetriam et IVigonometriam rectilineam iisdem diebus, hora meri- 

diana; 
Stereometriam , inclusa Trigonometria sphaerica^ in commodum Medicinae 

et Literarum studiosorum diebus Martis et lovis, hora I; 
Astronomiam popularem horis cum auditoribus constituendis. 



SERIES LEGTIONDM. 269 

CORN. ANTON. lOANN. ABRAH. OUDEMANS 

Botamcen generalem tradet die Lanae, horis VIII^K; epedalem die Ve- 

neris, horis VIII— X; 
Jnatomiae et Pliyeiologiae plantaram capita selecta ezponet diebos Martia 

et Tovis, hpra X; 
Piarmacologiam generalem et specialem docebit diebos Lunae, Martis et 

Mercurii, hora XIL 



2 r 



NUMERUS STUDIOSORUM 

IN ILLISTSI ATHEKAEO AMSTELODAIEKSI COKIlKCTIS(|lE Cll EOSEIIKARIIS 

DIE XXX M. D£C£MBBIS CIDIDCCCLXIV. 



In Facultate Theologiae 42. 

# # lurisprudentiae 84. 

» » literarum 3. 

» » Medicinae 6. 

9 n Philosophiae — 



84. 






OYER 



DEN ZAMENHMG TUSSCHEN WETEN EN GELOOVEN. 



REDEVOERING 



TBR 



AANVAARDING VAN UBT nOOGLEERAARSAMBT AAN HET ATHENABUM 

ILLDSTRE TE AMSTERDAM, 

DEN lO^ OCTOBERI864 

UlTGESPROKBlf 



DOOR 



1>. J. P. N. LAND. 



MIJNE HEERENI 



Het is met een gevoel van eerbied dat ik deze plaats betreedi om in 
uw midden mijn ambt te aanvaarden als leeraar der wetenschap. Eerbied 
niet alleen voor de wetenschap-zelve, voor de atrenge eischen die zij aan 
hare beoefenaren stelt; maar eerbied tevens voor het werk van zoo meni« 
gen hoog begaafden voorganger^ dat ik geroepen ben op te nemen en te 
vervolgen; eerbied voor den roem der^hoofdstad des vaderlands, die ook 
door mij moet worden opgehouden; eerbied eindelijk voor de levenstaak 
der studerende jeugd , aan wier vervulling ook mij een aandeel wordt toe- 
vertrouwd. — Inderdaad^ de vertegenwoordigers van onze burgerij hebben 
mij een eervollen , maar ook een moeijelijken arbeid te verrigten gegeven. 
Het zijn de gedachten der groote denkers van alle eeuwen, die ik onzen 
hoorders aan het hart leggen moet, opdat zij van hen zelfstandigheid des 
geestes en een grootsche, edele levensbeschouwing zulien leeren. En 
daarnaast is het Israel, de moeder van ons aller godsdienst, in wier eer- 
waardige oudheid ik velen hunner in te leiden heb. Gelijk i»y dat twee- 
ledige ambt voor oogen staat, ontdek ik daarin niets minder dan den last 
om voor mijne hoorders de beide hoofdbronnen te ontsluiten van onze ge- 
heele hedendaagsche geestbeschaving. Hoe zal ik erin slagen^ aan zulk 
een last te voldoen niet onwaardig der wetenschap, — der mannen die 
mij zijn voorgegaan, — der stad die mij tot dezen leerstoei riep, — der 
gewigtige werkzaamheden die onze leerlingen wachten in de maatschappij , — 
tenzij ik mij , hetgeen ik te doen heb , voor oogen stel in zijn gansche , 
voUe beteekenis, in verband met de geschiedenb en het wezen van den 

86 



274 J. P. N. LARD 

menscb ? Hoe zal ik met vrucht werkzaam zijn , tenzij ik al aanstonds 
mijn standpunt bepale ten opzigte der wijsbegeerte zoowei als der hebreeuw- 
scbe en semitische oudheid? 

Het. kan voor U^ die hier verschenen zijt om mijne inwijdingsrede aan 
te hooren , niet onverscbiiiig zijn te verneuien , in welken geest ik mij van 
mijne verdere taak hoop te zullen kwijten. In deze onderstelling waag ik 
het, uwe aandacht te vragen voor een ontwikkeling der hoofdgedachten , 
waardoor mijn onderwijs zal wordcn geleid. Alieen het belang van bet on- 
derwerp en de zorg, aan den gedachtengang besteed, zal U de geringe 
kunst van den ongeoefenden redenaar in dit uur dragelijk kunnen maken. 

Ik moet mijn onderwerp navler bepalen. — Het eeaige dat waarde geeft 
Ma het la«9D in deZQ weceld vaa onvvlmaakthede» , \a (h^ ffeestbeac/iaoinff , 
ia deni ruiitt$ten un. Daaxto& behoorea weteiischap en kunrf», ^jodtMiieiMt 
en zeden. Doeh dat aUea wQrdt hijeea gehoudea door de eeiie g«da£hieiH 
w^ffdid, die cJk ooMr zich door o|>voediiig ra oudervindiog verworv^eii heefit, 
m waaruit al zijn Qnderaoeke» en niaken , al zijji vereeren ea haadalen. als 
uik eeQe gpeuiieeiischaippetijke bron ontspringt. Geen menach of bij; beait 
een ^acbtanwereld. eea geheel van overtuigingen ; en door het aanh«u« 
dend verkoer heeft ook iedlere tijid,. ieder volk, iedeve maalschappij een 
»^ere soui von OivertuigingeH in gttaieen^happelijk bezit» die mea de. ge« 
dachtenwereld van die» lijd, dat. volk of die tnaatschapfHJ mag noemen. 
Ih dit: gedachtenwereld Ijgt de gebalte der bescbavinf^ dia eruit vooiitvloeit ; 
liji i^ beTv,. die aaa eeoi be^schavin^ beteekenis verleeut voor dea den^endea 
geest. £n zij bevat twee^ boofdelemeaten. Van summige onzer overtaigin- 
gen vermogen wij aoodanige rekenschafi te geven , dttt slechts vooroordeel 
o£ oabiefattelijkj^eid onze medemeascben belat om ze van ona ovec tQ ne^- 
men. Van andbro gelukt oo^. die. rekenschap niet dan ten halve, eu wij 
ziJD buiten. magta om ze aaa andetea over te ditagen , tenzij dezen door bunne 
persoonlijke aeiging>iftn aanvulleai wat er aaa bot atrenge. bewijs oolbreekt. 
Vandaair het 0nderschei«l tusscbea weten. en gelooven. Uit het^een wij 
woten ea betgeea wij gplooven ia onze geheele gedichtenweneld zamenge* 
steldu -^ Wannecs ik. nu hierbij de bisitori>$che s4elling uitspreek „ dat al 
heli weten/ vaift oQzea tijd is. uitgegaan van de grieksche wijabegeer te ; en 
al 00» hedaBdaa^M^b. mMtasbappelijk geloof vaa de godsdieost vao. IsBaei; 



It(EI)£rOCBfN«G. S?S 

dnB nl u nqiie bedoelif^ duidelijk ^i^ niiet bet beweren van jBwe«eyD« dek 
Bien mij oiigednigeB beeft, de beide hooUbromieB iMser besQhAviag raor 
de stttderefide jeugd te Kmtskiflteii. 

VaD dexe gedacbte doondroagen» komt »ij ook de groote woretelstrijd 
wp eik gebied der benQfaaittng» die otisw negentiende eeuw van al de voor- 
a^ttatide onderscbeidt , iMet anders voor dan els -een «trijd van het griekBche 
Diet het israelitisobe bc^sel.» of^ — om het «aadenscbeid van beiderlei 
Tolksaard aeo algeaieen ^dt nMgelijk uit te drukkeo , ~ vttn het jajxhetiscbe 
mdt het seQiitieche. En bet natuarlijk verband, waarin op deae wijze het 
gronddenkbeeld van mijii werk zkh vereenigt met de overweging der groote 
vfaag v«n oitten tijd, doet nij te noeer vertrouwen» dat ik geregtigd bea 
nwe toegevendheid in le roepen voor eenige beschouwingen betreffeude 
den zamenhang tmiBchen weten en geloQ»en. 



Er Btaaa voor ons twee wcgen open om tot een , boe ook algemeene ^ 
dan toeh niet onjuisle opk»sing vaii oas vraagatuk te geraken. Het moet 
worden toegelicht uit de geschiedenia ea uit de kennis van het menschelijk 
bewuatzijn. Van dese laatstej door historisch ondersoek verrijkt, verwacb- 
ten wij het resultaat, omdat bet vraagstuk tot haar gebied behoort. Be- 
ginnen wij dus met de wereldhistorie te raadplegea. 

Zij leert ons al dadelijk , dat bij alle hoogere ontwikkeling onder japhe- 
tiscbe volken het weten, onder wuiitische bet gelooven de overband bebield; 
en dat, waar de bescbaving van het eeae ras die van bet andere ontmoette» 
aanbtoiids de wedijver oBtbrandde tusschen de twee beginselen. De oor- 
zaken hiervan siillen onmogelijk elders te vdndeD aijn dan in bet alge- 
ni^ne karakter, den alles beheerschenden «anleg^ die aan elke der twee 
voikenfamilien eigen ia» en die ae ten sterkste van eikander onderacheidt. 
M«n heeft dien aanlc^ niet altijd juist besehreven; zoo heeft men o. a. 
aan den Semiet gloeijendn hartstogt en den Indogenmaan kalme redene- 
fing toe^eod, eo daarbij^ ^ om slechts een voorbeeld te noemen, de 
poezij der Perzen en de pijnlijke saauwkeurigheid der Rabbijnen over het 
boofd igeaien. Men heeft beurteiinga de japhetiache bewpners van Azie ea 

86* 



S76 J. P. N. LAND 

de semitische van Enropa uit het oog verloren, aan den volksaard toege* 
schreven wat bij nader toezien het gevolg van levenswijze en woonplaats 
was. Wanneer wij dat allea in rekening brengen, dan komt het mij 
voor» dat wij de beide rasaen ong^veer dus moeten kenschetsen. De Se- 
miet let in al zijn denken en doen bij voorkeur op de gegevens, op het 
voorhandene, reele, positive; daarom is hij vasthoudend^ voorzigtig, vlijiig, 
huiselijk en gelaten, zich met al zijne magt werpende op een beginsel, 
hetzij goed of kwaad^ en zich overigens schikkende in hetgeen hij niet 
veranderen kan. Zoodra hij wordt gekrenkt in zijn beginsel^ zij het adel- 
trots of godsdienst , geidzucht of liefde voor zijn gezin , — wordt de Semiet 
hartstogtelijk ^ onstuimig^ onverwinnelijk ; al wat daarboiten ligt, laat hem 
kaim en geduldig. De Semiet is optimist van nature, want hij rigt zich 
in zijne verwachtingen naar hetgeen hem gegeven is, en vindt daarin al 
spoedig punten van aanknooping voor eigen pogingen of voor het vertrou- 
wen op zijnen 6od. De Indogermaan daarentegen doet in de eerste plaats 
eischen aan de wereld; en waar het voorhandene weigert te buigen voor 
zijn wil , tracht hij er zich van te ontslaan , in de verbeelding of in de 
praktijk. Daarom wordt hij ligt ongeduldig, legt hetgeen hij heeft in de 
waagschaal om iets beters te verwerven , springt van de eene onderneming 
over op de andere , laat zich in met allerlei plannen , zwerft de wereld 
rond en vreest niets meer dan den stilstand en de beperkiug. Hij is 
driftig, maar geen ijveraar. Hij is van nature pessimist; want niets be- 
antwoordt ten voUe aan zijne idealen> die hij als maatstaf aanlegt aan al 
het bestaande. Zijn gouden eeuw ligt in het ver verleden» aan de poorten 
der geschiedenis , terwijl de messiaansche eeuw van den Semiet in de 
verre toekomst ligt^ als het einde van al de voorbereidingen door magtige 
propheten. Het is waar, ook de noordsche mythe weet van een aan- 
staande vemieuwing der wereld te verhalen^ doch het is ten koste van 
een wereldbrand, waarin goden en menschen ondergaan. Voor den Hin- 
doe is het hoogste goed, dit eindig bestaah te ontvlugten in den scfaoot 
van het Absolute , of in dien van het Niets. Zal de Griek aan werkelijke 
goden gelooven^ dan moet hij ze uitrusten met de onvolkomenheden die 
der werkeUjkheid eigen zijn. Zal hij zich in gedachte verheffen tot een 
volkomen bestaan, dan plaatst hij aan het hoofd zijner bespiegeling e&i 



RBDEVOERING. 27T 

wmld van ideen, waarvan de wereld om hem heen slechts de schadu- 
wen en aischijnsels bevat — En toch , dat pessimisme , dat ons overal in 
de japhetische maatschappij te gemoet treedt, heeft zijne kbstbare vrachten 
gedragen. Want joist dat beginsel van te eischen zonder ophouden, dat 
open oog voor elke leemte in den tegenwoordigen toestand, getuigen van 
een scheppingskracht , die zich , mits zij niet als bij de oude Indiers ont- 
moedigd wordt> in gedurigen arbeid tot verbetering zal openbaren. De 
stam van Japhet is een stam van ontdekkers , uitvinders en veroveraars ; het 
volk van Sem is een volk van standvastige belijders, van trouwe wachters 
aan de schatkamer der beschaving. Ik vind door deze twee het mannelijke 
en het vrouweUjke karakter in de geschiedenis vertegenwoordigd , zoowel 
in hunne voortreffelijkheden als in hunne gebrekeu. Eerst in onze dagen 
staan het Japhetisrae en het Semitisme met gelijke regten naast elkander; 
en ik kan het mij niet anders denken, of hunne zamensmelting , als in 
een onverbreekbaar echtverbotfd ^ zal eenmaal leiden tot een heerlijker, 
een voUediger, een menscheUjker beschaving dan de wereld ooit te voren 
heeft aanschouwd. 

Met deze karakterbeschrijving stemt dan ook de houding overeen , die 
de beide rassen tegenover het weten en het gelooven hebben aangenomen. 

Zoodra het oude Hindoe-volk den heldentijd te boven was , en de geest 
aan den Ganges voor zijne eigene belangen begon te leven, nam hij al 
aanstonds een wijsgeerige rigting. Het verleden dat hem bezig hield , was 
niet de volkshistorie , maar de oorsprong van het heelal; zijn toekomst de 
eiudelijke bestemming der dingen. Wel verre van zich hieromtrent op de 
ondoorgrondelijke wijsh^id van een Schepper te verlaten, trok hij de 
goden^zelven binnen den kring zijner bespiegeUng. Het eenige dat hem 
belemmerde was de eerzucht der Brachmanen, die, om hun voorregt als 
kaste te handhaven , een goddeUjke openbaring in de Veda-s hadden door- 
gedreven. Op dat voorregt na begeerden de priesters van' de Veda-s niets : 
het stond den regtzinnigen leeraar vrij, alle mogelijke gevoelens voor le 
dragen omtrent de vragen^ 'die de joodsche of ohristelijke theologie zou 
rekenen tot de hoofdpunte» van hare dogmatiek. De groote omwenteUng, 
door den Buddha te weeg gebri^t, is dan ook geene religieuse of wijs- 
gemge htfvorming. Zijne stellingen bevatten weinig anders dan het regt- 



t7S J. P. >r. L&lfB 

ziiliil^e atfaaDBiM van sijn voorganger Kapila. Maar de Bttddhft beboofdt 
tot de J^aste der edeleD; bet wareo de pneaterlijke vooirragteii^ die hij le 
iMet 4eed om alle ineoscbeii gelijkelijk te verloseea uit de ellende van bun 
eindig bestoan. Ook het Buddhi«me yerlangt geen gcloof, maar eeo 
dieper inzigt in de nietigheid dever wereld. 

Wenden wij ona tot de westelijke Ariers. dat is: de Perzen en bunne 
uaaste stamverwanten « dan vinden wij in de godsdienst van Zoroaeler^ ja 
een wereIdsyst.eeQi dat op bovefinatuurlijke openbariftg aanapratak inaakt^ 
doch het houdt niet op , sich onder den invloed der bespiegeling ie ont- 
wikkelen. Het rationalisme soowel als de overapaonea ny^tiek zijn onder 
tdie volken van ouds te huis, bovendrijvende al naar men 4oor het ver* 
atand of de phantasie der waarheid tracht meeater te irarden. Oader dea 
hoogvereerden naam van Zoroaster en de spreekwijaen van aijoe heilige 
gezangen vonden de meest uiteenloopende ^ieokbe^den beurtelings «een tue* 
vlugt. In de vijfhonderd jarea tusschen * AJe&ander den Giroote en de 
opkomst der Sasanideo bad het Farsisme opgehouden ataatsgodsdieRst te 
zijn , en aanstonds werd het door griekschen , christelijken ea biiddbisti- 
achen invloed tot in zijn binnenste eangetast; zoodal, niett^enstaande alle 
ins{ianning der MAgiers^ het peraische volk btj de komst der Arabiereu 
geheel was voorbereid om ook den IsJaffl op zijne beurt (ot bet voorwerp 
zijner bespiegeling te maken. 

Anders is het wederooi bij de oude Griekeo geeteld. la plaats «ao een 
priesterkaste en hare kMeekelingea vinden wij daar den vrijeo staat ai^t 
ssijne burgers> en de voorvaderJijke eeredienst als een gedeelte der ioatel- 
lingen van den staat , het e^gendom van allen : liep de eeredienat geen ge- 
vaar, dan mogt elke leerst<elling verk^ndigd worden. De hetUge overieveruig 
toch was te onbepaald^ te menigvoldig en tegenstrijdig » dan «dat vaa 
haren kant een ernstig verzet tegen de wijsbegeerte wate te d«icbten ge- 
weest. l)e oudste grieksche dcnkers wilden niet^ in de plaats vaa het 
godsdienstig geloof stellen, evenmin het bestaande geloof ontwiikkclcn^ 
maar eenvoudig faet eigenlijke wezen der dingen nasporea. DaarlMJ be- 
kommeren zij zich om de populaire vooretelliagen in bet geheel mti^n ef 
zij nemen ze over om een verstaanbaren voroi (egeven aan bua&eeigene 
xesultaten , 6f wel , zij geven aao de godsdieost ala .irerspk^QaeL aene pptaata 



RIDBVOBRING. rtf 

biniMn kitn weretdsysteem. Zel& een Xenophane», die nch vaiv dci e^n^ 
beid des gDddelij4(ea mEem owsrttigd hoodt, ootwi^t alieii' dtirijd nyet de 
kesrschende meeoing doordiea hij lijne eigiene gevMlensy dblfe bij de g&^ 
wigtigste vnigeii, voee n«et meet dan waarschij«Hjk verkieeit. 9okrateif 
kat het volk^ek)of' ia sijn geheel, doch maakt bet wefen> tob beginsel diei^ 
sedelijkheid, die bij le» laatste met ziJD geheeie onderwije h^orderen wiktoi 
Flato en Ariatotelee, toor wie de eenheid van bet godd^jke eeut oiybe^ 
twiatbare waarheid ia , aehten het volhsgeloof stisaitkuiidrg noodzakelijk eH 
Ikten er in bonne stelsels eenige raimte voor over. Epieurus scbuift Itt 
2i|ne physiea de goden uit den< weg en kat ze in werkeloze ^aligheid tusf<^ 
aeben de wereldeh i» wonen; de Stoieijoen dattpentegen nemen te als intaM 
grerend deel hunner weveldbeschouwing op. Met de^e beide scholen be-* 
gint reeds de grieksche wijsbegeerte dien vrijen blih op de wereld t& vep** 
liezeD. De (Mide republieken zijn gevallen, de zedekjke steun, dieiy zij 
den bui^er verleecrden, te niet gegaan De staat kan memands levensdodi 
nieer zijo ; er moet ee» ander gezucht wordeu. Eii zoo wordt de nHsporinj^ 
vnn bet wezen der dingen afhankelijk van het zoeken uaar grondregefe 
voor 'smensehen* gedrag, e» allevlel oosterache overleveringen;, eindelijk 
eek bet Chrislendom , vindea eeO' bereiden bodemp* om op de denkwijze 
Aeo votken in te- werkea. 

2ea was bet gesteld bij de japhelsseke volken: die tot heogere bei«cfaaving 
2^n opgekbmmieBi. fiij de semitisehe giDg alle waarachtig/ gee»te^e\^D mt 
VM bel gi)dsdieii6tig geloof. Assjrie,. Babylonie^: Pboenicie, -^ vfaur^ 
sfitiijnlijk de ofivolgers va» een ouder ras, — hebben^ sieobt» ver gevorderdi 
ttij^verheid en aveoioedige priestasrwelensehap' gekend, UiD de hebtieeuwscted 
radheid) aijn ons enkieie &agmeDteny bij de Arabioren geheele bundelsi bei- 
waMd van^ ee»> ongewijde poe^}, eeni dichterlijke^^ terenslustige verheeriij^ 
king der aavdsehe^ dingen« E)ocb hetgeen de Semiten groot/ maabU in de 
gesebiedenie der wereld^ ia de mosaiache godsdienst en wab daarvan in 
bet Chriatendom en deo Idam^ is oi^^ergegaan. De denkbeelden> van Mk>s69 
en dto propheiens uit Isiraek in de werekl verspi*eid, bebbeff oneilxjige gei^ 
votgea gefaad^ en kondeii^ niet nalateni hun' invloed te> betoenoD of>k aan 
elfce wijsgeerige bewegtng die onder semitisohe volkeni is opgekomeai 
Baaidpl^n wij het Oade Vastament^ Dbav worden ons' de fiere gea^alteil 



MO J. P. N. LAND 

geteekend van den priester en den propheet, yertegenwoordigers der traditie 
en der openbaring; en naast hen staat, ter naattweroobd opgemerkt, de 
wijsse , de chakam , die in aijne spreuken wijaheid , dooh , met het dogma 
van den Eeuwige voor oogen, louter praktische wijsbeid verkondigt. Hem 
is het te doen om het gedrag der menschen en het gedrag van Ood. Het 
beginsel der hebreeuwsche wijsheid is van den aanvang af de vrees des 
Heeren, en de mosaische wet houdt haar op den duur onder voogdij. 
Eerst was het (dus heeft men onlangs faier te lande hare gesehiedenis 
treffend geschetst) — eerst was het de godsdienst die den- chakam tot 
wijsheid leiden moest; vervolgens zocht hij alle wijsheid, waartoe de 
mensch den toegang had, in de godsdienst-zel ve ; eindelijk was de wijsheid 
dor weg^ de godsdienst het verheven doel. Van lieveriede^ doch onvermij- 
delijk ^ heeft het geloof het weten in beslag genomen ! 

Alexander de Groote verbrak de slagboomen tusschen de vdken van 
Macedonie tot over den Indus» van Baktrie tot aan den Nijl. Zijn rijk 
werd verdeeld ; het onderling verkeer bleef in wezen ; en welhaast kwam 
de Romein en leidde nieuwe millioenen in de zamenleving der natien in. 
Het joodsche geloof , — dat uit de babylonische ballingschap-zelve niet an« 
ders dan diepere vereering zijner belijders , zuiverder leer , hoogerc ontwik- 
keling had weggedragen , — het joodsche geloof kwam in aanraking met 
de grieksche wetenschap. Te Alexandrie zou het strijdperk wezen , waar de 
twee beginsels voor het eerst hunne krachten zouden meten. Dan de we« 
reld was op de bijbelsche denkbeelden nog te weinig voorbereid; en zoo 
moesten bet de Joden zijn die dat strijdperk aanlegden in hun eigen kring. 
Aristobulus waagde het, de geheele leer van een Heraclitus, Plato, Aris- 
toleles voor een uitvloeisel te verklaren uit de gewijde schriften der He- 
breeuwen. Even gewelddadig als deze maatregel waren ook de middelen 
om dien uit te voeren. Zonder gewetensbezwaar vervalschte men de griek- 
sche literatuur, en waar Israels heilige schrift de uitspraken weigerde te 
geven die men van haar verlangde , wist men ze haar af te dwingen door 
allegorische verklaring. Onder zulk een behandeUng dreigde het geloof 
der alexandrijnsche Joden verloren te gaan. Indien de mosusche instel* 
lingen slechts dienden om gedachten in te kleeden, — dus redeneerde 
menigeen, — waartoe dan de heilige gebruiken nog in acht genomenF 



REDEYOERING. 281 

tot de kem dooigedroDgen was , had immers aan den bolster geen 
behoefte meerl — £n wie dus redeneerde» liet zich alligt verleiden.'tot 
wrachting zijner joodsche afkomst en afval tot bet Griekendoni dier da« 
gen. Met dat al , op israelitisch terrein kon het niet anders of het geloof 
hernam zijne geschonden regten. Had Aristobulus zich door den vtjand 
laten verrassen , — Phiio verhief de banier der Wet. Gods woord in den 
Bijbel was voor dezen de zekerste toetssteen der waarbeid, en de weten* 
schappen der aarde stonden tot die hemelsche wijsheid gelijk Hagar de 
vreemde dienstmaagd gestaan had tot Sara de ware vorstin. Weiiswaar 
maakt ook Philo een ruim gebruik van de allegorische exegese^ doch 
deze-zelve is, volgens hem, den uitlegger van hoogerhand ingegeven. £n 
wat het voornaamste is voor de zaak des geloofs: de diepere zin in de wet 
«an Moses is voor Philo de ziel , en de wet-zelve het ligchaam door de ziel 
bewooody en dai als zetel der ziel in^ eere moet worden gebouden. Met 
deze leer heeft de joodscbe denker in zijn tijd en volk het evenwigt her-* 
ateld tusschen overlevering en onderzoek; een evenwigt dat bij de zijnen 
eerst onder den invloed der grieksch-arabische wijsbegeerte op nieuw ernstig 
ter sprake is gekomen. 

Gaan wij na hoe deze laatste is ontstaan. Zij ging uit van de syrische 
Christeoen, mede de minst zuivere Semiten van allen, bewonera van den 
alouden heirweg tusschen Perzie^ Armenie en Klein-Azie, sinds Alexan* 
der door den Griekschen geest aangedaan, en in gedurige verbinding met 
het byzantijnscbe zoowel als het perzische rijk , waarvan zij de onderdanen 
waren. Wij treffen onder hen eerst de oudere monophysitische scholen 
aan, die zich van alle wijsgeeren enkel bezighielden met Aristoteles, en 
met dezen enkel als leermeester der logica. Ook bij hen is de groote vraag 
opgeworpen > die ona bier bezig houdt , en aldus beslist : ^De wetenschap 
handelt over dingen die voor de hand en voor oogen liggen, en met 
zekerheid kunnen geweten worden ; het geloof betreft verafgelegen en on- 
zigtbare dingen> die men niet met zekerheid vermag te weten. Hier ia 
twijfei mogelijk ; in de wetenscbap niet ; daarom staat de wetenschap boven 
het geloof 9 <^ maar God staat boven de wetenschap. Ook de geloovigen 
doen onderzoek in zaken des geloofs , en getuigen ten voordeele der weten* 
sehap, vranneer zij verklaren dat wij hiernamaals zullen weten hetgeen wij 

86 



J. P. N. iAND 

thftQs geloovtti." , Oij imL het : hier wordt hfit gdoaf iiitdmkkeUjk lieo0- 
im beft wetea gesteid. Doch let wel, Mijoe Heerenl de man die boo 
spreekt was eeo Byrisch schrijveod Christen iiit de penBische iiatie* Ea de 
ipjreuk waarmede hij zijne heterodoxe uitspraak vergoeiijkt: irGod staat 
boven de wetenschap/' is eveuwel niet dan de weerklank van het Oode 
Testament, vaa de wijsheid wier beginsel de vreea des Heeren is* Nteb- 
tcgenstaande de japheUsche opwelling voert tooh tea slotte in de syiiscke 
kerk bet Semitisine den boventoon* 

Wij hehbea weinig redea om den ondergang dier kerk te betreoreD. 
Oarsprankelijks heeft zij niets geleverd; integendeel verbardde zij sieii 
meer en meer iu de geesteioosheid die zij met de grieksche cd a) haie 
ooaterscbe aiifiters deelt ; en hare taak , de bemiddeling tufiseken het Oosten 
esk het Westen, tosschen de oudheid en de middeneeuwen , heeft arj ver- 
viikl. Toen de Islam bet Zuidwesten van Azie had overineesterd ^ en de 
zetel der Abbasiden in Babylonie gevestigd was, vond het weteiischappeli}k 
taleqt, bij de. Peraen en bij de gemengde rassen tussebeii £uphraat eo 
Tigris voortiaaden , in de nieuwe godsdienst veel grooter raimte om zich 
te bewegen. Het Christendom was in de grieksche werdd reeda tot leer- 
ateUei gesmeed. De leer van Mohammed was theologisek nog zeer weinig 
ontwikkeld. In aanraking gebragt met de bespiegelingen 6tr zoroaatrieche, 
gnostische en christelijke scholen» moest zij tot honderd vragen» tot hon« 
decd gedacbtenvecbiadingeii leiden. Vrijzinnige en regtzinnige secten stoQ- 
den weidra ook hier tegen elkander over. £n het waren sjriache Cbriate- 
nen aan het hof van den Chalif, die den geheelen Aristoteles eii vele 
aadere wijsgeerige schriften eerst uit het Qrieksch in hunne eigene taal» 
daaraa in het Arabisch overbragten. De grieksche philosopbie stefkte het 
raUoHaiisiEie van perzischen bloede, maar gaf ook aan de orthodoxie ee& 
scholastiek) waaraaa zij behoefte had om zich in het middea vao hare 
belagers staandoN te houden. Uit het Oosten werd de sfcodie der Griekea 
onder de grooten in ket mohan&medaansche Spanje overgepiant; in de etCde 
en twaalfde eeuw waagdo zij zich met afwisselend geluk in hefe lielit en 
bragt wederem hare vrijdenkers vooct Daar waren er die verkondigden « 
dat geene godsdienst vatbaar was voor bewijs; aiidere& die veider gingen 
en weigjQnieD, wat onbewezen waa, aa& te^ nemen; nog a&dersn die aflea 



EYaERING. S6d 

4«q&}acsht]g staUeii o^ eenige beginselen vaa zedelijkheid 1»« De strijd \t 
moit legt bealkt, waarisi beartelaogs de deDketa en de geloovigeD aeig^ 
praaUaL Want 6» ortbodDxie bebidd m Spaoje de overhattd ten laatate 
door de Berbera, gelijk in bet Ootten door de Titrkefir: twee vokken vaa 
geringe begaafoUieden , die nocMt in de geftcbiedenAa bebben ingegrepeii^ 
idiD bi' doofde beaebaving te verniekii,^ of door haar te veraedireii tot 
bat peil van bet olledaagsche c» onbeduidende. 

De geheele Islam is eigenlijk een ge«stesprodaob va» mindereD rang» 
«0 navolging vm het Jodendom. Hel eenige beginsel dat ^obamnl^d*s 
godsdieDst voor de vernnftige Perzen zoowel als de ru^t^e berdersvolken vaai 
JBinnen-Azio ea Arabie tot een wezenKjke weidaad beeft gteaaaakt, is bet 
moBoCheisine 'vas het Oiide Testament. Doch dait monolbeisine was te 
israebtisGb van g^daante, en ook te epoedig tit den boezem der arabiscbe 
beschaving in het volkenverkeer gesleept, om<niet in. zijn wasdooi beleiof 
■Mni te wovden. Door perzische en grieksche bespiegeling werd het ai 
spoedig oMerwofekerd, en aileen gered door den beboudenden geest, <lie 
mh hij aiie minder tailen&votk natten ia een hardnekkigea maar bjdelijkeli 
weerstand ple^ te openbareoL 

i Z«eD w^ daareiifegM» de ioden ed de westersdie Ckiristeiieil/ Toen dto 
godsdieinrf wrn itsrael mefe perziscbe en brter met ^iekscbe elemi^tep iii 
aanfakinig vrerd giabfagl, bad z\j eerst door hare prQphble& e& wijisea^ 
daarni» door' Eara en' de* achriffgekerden bij de natie-zelve een trap tftB 
olitiwikkelingliereikti waarop inj dcm japbbtisehen geest vermogt te oai* 
«roeten en (getufge Phrb van Aleiandrie) to weersdaftD. Al verder wer4 
isij bevestigd door dea Teinnftd, de ontzagwekkende voorraadacbuuf , waad^ 
de geestesarbeid. van bet voorgeskk^hd wa» nedergekgd ota door den dfrk^^ 
ineKog veteerd / opgeDomeni eo voortge^et te vnorden. Van daar daD> 0Dk.> 
dat systemen als van ' Safadib» ln Bdbylonie^ Abrafhbm ibu-E^ra in ItaUS, 
Moaee beor MHioDufcn in. Aegypte^ seifoon in 't« Ar&biscb geachfeVen. en ga^ 
bcel op denleestder niobiuiriftedciahscbe pbilosophio geschoetd^ bij hunAe 
ODtwdrpers^^zeliveis gepaatd gingen met dcn diepsten eOrbied <toop dei na^ 
oale Oferkvbring^. Mog niedr, Jaifai! HaUevi ibad den moed»; de w^be» 
geerte met hare eigea& wapenen te bestrijden. ^IA» . gitiekscfae wijsbeid 
bood hem blbemen^y mBwt geci&e vnsohteiL. Zij was Biet goroepen^ <bet 

36* 



284 J. P. N. LAND 

feitelijke te bestrijden , maar het aan te nemen en met gedachten te verkeir 
deren. Welnu, de openbaring op den Sinai was een feit, van meer ge» 
wigt zelfs om Gods bestaan te bewijsen » dan al de bespiegelingen der 
«rerstandigen. Israel was het middelpunt der menschheid, met een pro* 
pfaetische gave toegernst, met een hemelsch licht, dat onderhouden werd 
door de geboden in acht te nemen«" In dezen geest spreekt de joodscbe 
dichter en denker, dien de zijnen nog steeds in eere houden als een der 
Bchoonste sieraden van zijn volk. 

En na onze eigene middeneeuwen P Ge weet het, dat de wijsbegeerte 

der oudheid door de arabische nevelen heen in de christeUjke scholen van 

het Westen hare stralen wierp. Dan niet alleen op deze wijze; — neen, 

ook het dogma, zoo als het in de groote synoden was vaatgesteld, bevatte 

meaig denkbeeld van griekschen oorsprong, zoo menig bewija, dat het 

wijsgeerig gevormd verstaud der kerkvaders den gek)ofsinhoud opgenomen 

en bewerkt bad. Gelijk de Isl4m, liep ook het Christendom > lang gevaar 

om door sinds eenwen beschaafde bekeerlingta in honderd aeotezb te wor- 

den opgelost. Grelijk de Islam, werd ook het Ghristendom door een ver- 

drag met de wijsbegeerte , door een regtzinnige scholastiek bijeengehou^ 

den. Gelijk de orthodoxie van den Islam , werd ock die «an het Cbristen- 

dom bewaard bij volken die eerst aan de godsdienat hunne geestbeschaving 

te danken hadden. Doch waar de IsIAm tot de Turken en fierbers werd 

gebragt, was hij^ veroordeeld om in geesteloosheid te verzinkea; waar het 

Christendom werd medegedeeld aan de Germanen, ontwaakte de japheti- 

Bche aanleg, en begon er een ontwikkeling waarvan het einde nog heden 

niet is te voorzien. Men oordeelt alligt: met de herlevii^ der grieksdie 

Btudien' in de vijftiende eeuw. zou de japhetische geest gaheel en ai ont- 

waken» en een strijd beginnen met het vreemde, semitische Christendom, 

die nogf heden Voprtduurt en met de geheele verbanning dier ons opge- 

drongen leer moet eindigen Zoo sprekende , miskent meii minatens 

vier el<^menten van kracht, die het Christendom deels boven den IslAm, 
deels b^en het Jodendom vooruit heeft In de eerste plaats het per* 
soonlijk karakter van Jesus, zoo oneindig boven dat van den propheet 
van Mekka verheven; — 'en het is van het )mrakter van aijn 8tiohter.dat 
eesi igodsdie^Bti^onQi .grootendeels leeft; ' Yervolgena het veel ruimelre jaim* 






REDBVOERING. 285 

deel t dat het Ghristendom aan de hebreeawsche oudheid neetnt , en waar- 
mede het zich veel van het standvastige zelfbewastzijn der joodsche natie 
hee^t toegeeigend. Voorts de bewerking die de evangelieleer al vroeg bij 
de GridLen-zelven onderging, en die haar vatbaarder maakte om met de 
uitkomsten van het eigen onderzoek te worden zamengesmolten. Einde- 
Ujk, de universele regtra, die de godsdienst van den Cbristus zicbzelve 
tiiekent ; zoodat zij aan al hare volgelingen , van welke af komst dan ook ^ 
dezeUde aanspraak gunt op het hoogste goed. — Kortom» die godsdienst 
is in zichzeive te krachtig, en zij beeft een te grooten invloed gehad op 
de wording onzer europesche maatschappij , dan dat een geheele verwijde- 
ring van het semitisch element denkbaar ware, zoo niet onze gansohe 
zamenleving in hare bestanddeelen werd opgeiost. 



Wanneer wij thans een blik terug slaan op den afgelegden weg, dan 
zien wij op zekere hoogte der beschaving overal den wedstrijd tusscben de 
twee beginseb van weten en gelooven ontstaan; dan zien wij het laatste 
bij zuivere Semiten, het andere bij echte Indogermanen ten laatste gere- 
geld zegevieren; dan vinden wij hunne hoogste uitdrukking, hunne incar- 
natie in de geschiedenis der menscbheid, bij Israel en Hellas; dan aan- 
achouwen wij eerst in de hedendaagsche beschaving het gezamenlijke pro- 
duct van den joodachen en van den griekscben geest; dan kunnen wij 
niet anders dan onzen tijd erkennen als geroepen om ze beide uit eigen 
ondervinding , met gelijke kennis van zakeq te beoordeelen. Reeds door 
de afkomst van sommigen onzer bevat onze japbetische maatschappij een 
fiemitiscb element. Van nog veel grooteren invloed is de christelijke kerk» 
die, — hoezeer voor altijd met het karakter van haren stichter gestem"» 
peld en de likteekenen dragende van elken strijd dien zij gestreden heeft , — 
desniettemin hare palaestijnsche bakermat nimmer verloochenen kan. De 
middeneeuwen worden geheel beheerscht door het in zijn oorsprong joodsche 
denkbeeld eener theokratie. De protestantsche kerken beroepen zich op 
de gewijde schriften van joodsche mannen. Geen taal van het nieuwere 
Suropa of zij heeft uit den mcmd der kerk hare hebraismen opgevangen ; 
geen staats- of regtsleer, geen wijsbegeerte siqds Cartesiu8« of tot in bare 



MC J. P. N. LAKD 

ootkeniiingea toe getnigt aij vmo kerkelijkeii en bijbeb^en invioed. tk 
gedachten van Ibn-Esra vnn Toledo aijn door Sfrinosa bet eigendou gewor* 
den Tan een Lessing , Herder en Goetbe , een Hegel en ScUcaermacher. 
Wat de poezij en de beeldeode kunsten betreft : wie loochent de aitgt der 
kerk , die met bare bijbelsche deDkbeeldea en vonnen de kunst der oud* 
heid deels verdrongen, deels geheel gewijzigd beeftP En aeUa natuur- en 
geneeftkonde bebben niet enkel strijd gevoerd met de kerk, maar hebben 
inede ten gevolge vaa haar onderwij» een hoogeie beteekttua voor de 
lamenleviog verkregen. 

Wanneer dan alom soowei het aemitisefae aia faet japlietiscbe beginsel, 
dat van gelooven zoowel als dat van weten lot den thana beBtaaDcbn toe« 
stand heeft medegewerkt, dan laat zich die toestaad aiet verkkueii, noeh 
is er een voldoende grond om te voorspellen, wat er van onze beschaving 
in de toekomst wordeu zal^ tenzij wij ons eene heldere voorstelling vormen 
van bet algemeen-menschelijk terrdn , waarop de twee beginaeka elkaar 
ootoHieten. Van Japhet en Sem moeten wij opklimmen tot dcn neuadi; 
van het weten en gekx>ven tot de overtuiging in het algemeaiL 

Zoodoende betreden wij het gebied der psychologie^ der leer van het 
menschelijk bewustzijn , die heden ten dage gerocpen schijnt om eea ooh 
wenteling te weeg te breugen ook in de taalkunde, de scboonheidaieer, de 
zedeleer, de geschiedkuode, de wijsbegeerte ^ om van andesre wetenscbafipeB 
niet eens te gewagen. Immers het is de menschelijke taal, bet mensche» 
lijke streven naar het acboone, de menscheHjke rede, Jie menackelijke 
bescbaving en beschouwing der wereld om oos heen, die zij ons tnRshten 
te ootraadselefi ; dat alles heeft ziju grond van bestam in bet nKnacbelijk 
bewustzijn ; en geene verklaring is voltooid , waar la^n niet tot dett grond 
ia doorgedrongeo. Zou dan het menschelijk gek>of eene aadere wijze van 
verklaren vereiscben? Zou bet er eene andere toelaten? Wi^ mij betieft, 
ik zie mij genoodzaakt, de eindelijke beslisaing van het groote geacbil tiuh 
schen gelooven en weten voor altijd onmogelijk te stellen, tenaif die plaata 
vinde op het gebied der psychologie. Wat meer ta, ik meeo reedia thaM, 
dank tkj der toelichtiog onzer vraag van veie zijden , de algcmeene ooi- 
tpekken te zien doorscfaemeren van het vonnia, dat de p8|iQhologift der 
toekomst in dezen veUjen zal. 



REDEVOERING. £87 

Het tchijiit onbillijk, dat wij de beslissiDg tusschen weten en gelooven 
terwaehten tan de wetenschap; dat wij zoodoende eene der partijen nit^ 
Bpraak iaten doen in hare eigene zaak. Die onbiiltjkheid wordt wegge- 
nomen door den eisch, die wij aan onsen scheidsregter stellen. De weten- 
ichap moet, sal zij een verstandhouding tasschen de partijen te we^ 
brengen» rekenschap geven niet alieen van het onstaan des geloofs iu den 
raensehelijken geeat; maar z^ moet trachten , dat gelocrf te ieeren kennen 
als een normaal, noodzakelijk bestanddeel van ons geestesleven. Oesteld, 
het onderzoek leidt tot een ander resultaat , en de wetmischap bewijst , dat 
liet geloof een ziekelijk verschijnsei of een bewijs van geringere ontwikke- 
ling is, dao zulien de geloovigea hardnekkig weigeren, hun vonnia aan te 
Demeo, -^ en de strijd blijft voortbestaan totdat eindelijk het geloof voor 
de toenemende verlicfatiug wijkt , — of anders , totdat het onderzoek , met 
verbeterde middelen hervat, eene andere uitkomst zal hebben opgeleverd. 

Wij kunnen, dit alles bedenkende, en zonder opzettelijk psychologiscti 
onderzoek naar den aard van het weten en het gelooven, onmogelijk mize 
toestemming geven aan de theorien, waarmede men ons vraagstuk tot 
heden meer vdt den weg trachtte be ruimen dan wei op te lossen in den 
eigenlijken zin. Nog steeds is het duidelijk, dat denkers en leeraars zich 
laten beheerschen door den kring van voorstellingen , waarin zij zijn opge^ 
voed of dien zij door aanleg en lotgevallen gedrongen zijn, tot het voor- 
werp van hunne bijzondere aandacht te maken. Cartesius riep de Heilige 
Maagd aan om hem in zijn denken bij te staan , en nam de godheid te 
hulp om de waarheid der menschelijke kennis te bewijzen. Spinoza's ethiek 
is doorademd van de joodsche wijsbegeerte der middeneeuwen. Baco sluit 
een verdrag met de theologie; hij heeft een bewijs voor het bestaan der 
godheid» en draagt haar vervolgens de taak op om het menscbelijk ver* 
Btand» waar het andere vragen opwerpt dan die het door waarneoiing zon 
knnnen oplossen, met openbaringen tot zwijgen te brengen. Zijn volge* 
Kng Hobbes vergelijkt de geloofsartikelen bij pillen, die niet vermalen, 
maar in hun geheet moeten worden ingeslikt. Locke bewijst een hoogste 
wezen eveneens door de rede; en nu hij dit eene punt gewonnen heeft, 
komt hij tot de godsdienstige overtoiging eenvoudig door openbaring, die 
aia getuigenis van God-zelf^ boven allen twijfel verheven is. Verder gaande. 



288 J. P. N. LAND 

maakte Berkeley van de godheid gebrnik om de praktische gevolgen van 

zijn idealisme te boven te komen, — en David Hame, die zich met zulk 

een deus ex machina niet behelpen kon , maakte -zich van dat denkbeeld 

geheel af , maar bleef dan ook met zijn ontgoddelijkt empirisme als vol- 

maakte twijfelaar aan alle menschelijk weten staan. -^ In Duitschland was 

het Leibnitz, die een maker noodig had voor de verwonderlijke harmonie 

tusschen natuur en geest (volgens hem twee uurwerken , die naast elkaar 

met gelijke snelheid afliepen); en zoo is het voortgegaan bij Wolff, en 

zelfs bij Kant en zijne navolgers. In plaats van een lange lijst van wija* 

geeren geef ik hier liever de slotsom der oplelling: De wijsbegeerte , de 

vxije wetenschap bij uitnemendheid , heeft zich bij geen enkelen der nieuwere 

denkers genoegzaam vrij gemaakt uit de b^nden der scholastiek, om ons 

vraagstuk moedig onder de oogen te zien. Wij noemen scholastiek de 

transactie van het heerschende geloof met de wetenschap die een plaata 

komt vragen i^ de maatschappij. Welnu, ik noem de nieuwere wijsbe- 

geerte voor Kant een omgekeerde scholastiek, want ik zie in haar een 

transactie der verjongde wetenschap met het geloof. Aan de eene zijde 

staan de empiristen, wier wetenschappelijk streven zich enkel op datgene 

rigt, waarbij de mensch een dadelijk belang heeft: zij geven al de rest, 

dat is al de diepste vragen van het verstand, eenvoudig over aan het ge- 

loof (waarbij de zeventiende eeuw aan een staatsgodsdienst , de onze aan 

gemoedsaandoeningen pleegt te denken). Aan de andere zijde staan de 

speculative wijsgeeren , wier geest op alle vragen een antwoord zoekt , maar 

overal waar het denken te kort schiet^ de leemte aanvult met de begrip* 

pen van God, van de ziel« van het wezen, — die als welbekend uit het 

kerkelijk onderwijs eenvoudig worden opgenomen. En zelfs de populaire 

schrijvers, deisten en atheisten, zijn in hunne redeneringen afhankelijk van het 

voorhanden geloof; want, eens van den leiband der kerk ontslagen, nemen 

zij telkens onwillekeurig als kenmerk der waarheid van hunne meeningen 

de tegenstrijdigheid aan, die er bestaat tusschen die meeningen en de 

kerkleer. — Van Kant af verdwijnt ook die omgekeerde scholastiek meer 

en meer. Hij is het, die als waardig opvolger van Aristoteles weder bet 

voorbeeld heeft gegeven van een zelfstandig wetenschappelijk streven. En 

niettemin , de kritiek der praktische rede bewijst reeds genoeg , dat het 



REDEVOERING. 289 

werk der bevrijding « io zijti ousterfelijke voornaamste werk begooDen « nog 
op verre na niet was voltooid. Van hcm gaan twce onderscheidene rigtin- 
gen uit; wij mogen ze in bet kort niet de namen van Hcgel en van Uer- 
hart aanwijzen. De ecne zoekt voordurend een zauiensmelting van het 
weten niet het geloof te bewerken» een opnemen van het laatste in het 
eerste ; de andere tracht aan het geloof een regt vao bestaan te verzekeren 
door het voor te stellen als een onvolkomen weten, dat zijn aanvang 
neemt daar waar het eigenlijke weten door de mensch^lijke onvolmaakt- 
heid verpligt wordt stii te staan. Wij hebben ook thans weder in het 
voorbijgaan gewag te niaken van een derde partij , die der vijandcn van 
de kerkleer» bij wie de rustige beschouwing der vraagstukken gedurig 
door hun hartstogtelijken tegenzin wordt verstoord. 

Gij ziet het, M. U. 1 er bestaat hier blijkbaar vooruitgang. De mecha- 
nische scheiding tusschen weten en geluovcn» die het empirisme ken- 
merkte, heeft bij Herbart en de zijnen voor een voortzetiing van het eene 
door het andere plaats gemaakt. De even mechanische aanvulling van het 
weten door geiocifsartikelcn , die voor Kant aan de bespiegelende rigting 
eigen was, wordt na hem door een opnemcn van het geloof in het wetcn 
vcrvangen. Maar door de geheele duitsche wijbegeerte der negentieiide 
eeuw heen vertoont zich bet strevcn om den maatstaf van het weten aan 
te legjren aan den inhoud dea geloofs. £n het geloof wil met dien maat- 
ataf niet gemeten worden. In weerwil zelfs van eeu Strauss en zijne kolos- 
aale Glaubenslehre is de ultramontaansche en oud-protestantsche parlij, — 
sijn de geestverwanten van een Stahi en Gorres onwrikbaar-in hunne over- 
tuiging» in hun gekiuf. 

Eo zal 0118 nu bet psychologisch onderzoek verder brengen? — Ik her- 
baal het, slechts hiervan is iu de tockpmst een vereeniging te hopen van 
allen die een waarachtig leven des geestes voorstaan, tot den arbeid aan 
eene groote zaak. 

Ik heb io den aanvang dezer rede het weten voorloopig bepaald als het 
vasihoiiden aan eeu overtuiging waarvan wij aan alle genoegzaam in het 
denkon geoefenden volledige rekenschap vermogen te gevcn. Ik heb het 
gelpoven bepaald als het vasthouden aan een overtuiging, waarbij het- 
geen er aan de keteo van bewijs ontbreckt, door persoonlijke neigingen 

87 



f90 J. P. R. LAHD 



ivwdt «aQgeruM. Die bekle bepalingeD behooren thatis te worden toi- 
l^lidit. 

De natiiarwetensdiap verklaart ona den ligrhamelijken toestel, waardoor 
eefi aimielijke indruk op de hersenen wordt overgebragt. Hare tiilkomstea 
verdienen oiize bewondering, hoewel zij aog rerre van volledig xijn. DotIl 
waft geen onlloedmes , geen mikroskoop , geen elekf riciteit ona ooit zulleft 
leeren doorzien , dat is de omeetting van den indruk op het ligchaam in 
eeti indruk op het bewustzijn desgeuen wien de hersenen toebehooren. De 
gewaarwording wederom» de voorstetiing, dc geraoeds- ea wilaaandoening, 
het begrip en het oordeel , -^ dat alles ia toegankelijk alleea voor de ith 
wendige waarneming , voor het bewustzijn-zelf. Zoodra wij onae aandacht 
afwenden van de wereld om ons heen en van ons eigeo ligchaam , ora eeo 
biik te slaan in ons^ gedachtenwereld , in ons gemoed , dun ts bet ioder- 
daad een nieuwe wcreld dio eich voor ons opendoet. Oaar liggen de ge» 
dachten niet in de ruirate naast en voor en achter eikaar, noch stnodnmi 
ftfj naar binnen en naar buiten; ^ maar aU door een tooverslag doen sij 
aich op voor den inwendigen blik en nemen toe en af in helderbeid , ter- 
vangen elkander eonder opbouden en veranderen teikena van gedaantew 
Meftertijd gewend aan haar gewemel^ leeren wij ze vasthouden , ee verge^ 
lijken; vele van haar spreken ons van een wereld die onafbankeiijk is vam 
oozen geest; wij nemeo se in het verhoor; maar niet allen stomoiefi stj 
omtreot die wereld onderling overeen. Zietdaar den grond gelegd van eea 
onderscheiding tusschen ware en valsche voorstelUngen. Immers indieo die 
gntrsche tegenstrijdige tnassa door ons moet wordcn aangenomen ak vaa 
gclijke waarde en beteekenis, dan staat het verstand stil; dan ia het den* 
ken tot eeawi^ magteloosheid gedoemd; dan ia het geeste^ieven ai 
aanstonds in sijn wording gestuit. Wij raoeten noodeakelijk een gedeelte 
dnser onvfijwiliig gevormde denkbeelden ais onjuist verwerpen. 

Waardoor wordt onze keuze tusschen waarheid en dwaling bestunrd? 
Men vcrvoige, -^ dus raadt ons deze en gene, -^ elke voorstetling sleehta 
tot haren oorftprofig tod; men onderzoetef <^ ttij inderdaad uit^da wiMid 
der bestaBfnde dingen afkomsttg is, en of onxe sintuigen ae gekroswiBlijk 
hebben ovetgebfiefd. Alwat ons door normale zintuigen berigt wonitt dat 
moet wiiarbeid sijn ; alwat door «iekte , verbeelding , ondersteUing , bmfim- 



aKDEYOEiiiirG. m 

gt^ing in ona bew«isteijn oprijst, dat kan onwwr wezeDn ea i$ 00); mee&liJ 
ouw^i« -^ ZoQ i^eqvoudi^' die raad sehijnt te we^en» sk)o onmogelijk bUjkt 
b^ «l spoedjg» dieA op te volgen, Vooreer^t toch 90U de voorstelling , 
die wij ondemoeken willen^ uit het leveud verband onzer gedachtenwerelU 
jnoeten losgemaakt, eu afgeleid worden uit sinnelijke gewaarwordingen die 
wij om duidelijk berinQeren^ Vervolgens zou de vraag wezeu: hoe is die 
ftiniirelijke gewaarwofding in ons bewustzijn gekouien? £n bier ware bet 
^eft vereisvhta, den duisteren nacht, die den overgang tusschea hersenen 
en bewusizi}^ bedekt, met eeo afzonderlijk gezigtsorgnan , dat aan nicniaud 
irerleeod is , te doordringen ; en voorts nog zou l)et noodig zijn , door onzo 
eigeue gewaarwording heen de ligchamelijke aandoening onzer eigene zin^ 
tttigen regtbtreeks wear te neoieu, Niets vau dai ulles is te bereiken ; ea 
wil men ons dcn oorsprong van onze voorstcUingen doen nagaan , oni zoof 
doeinle bare wii^heid te beoordeelen , dan blijft die waarbeid voor altijd 
IQ het Biiddea. 

Necn , de inaatstaf , dien wij allen tot het bepalen van waarheid of dwa^ 
liag weifkelijk gebrniken, die in banden ligt van het onervaren kiod zoowel 
als van den denker, in alle kunst der diulcktiek doorknced, is een geheel 
aodere. NieoiAKHl» wie^ het ook zij , die zijne detvkheelden andersi waardeert 
dftn op grood vgdp hunne overeensteniming ouderling. De groote meerder'- 
heid , die mi^ v^n zelve aaucensluit tot eeu beeld der wereld , geldt ons 
^ watr; — de minderheid^ die zich in dat verbaiid niet voegen wil, staat 
Qodcr verdenking ^m langs oowettige wegc» iu ons bewustzljn te zijn 
loge^Qpeiu De segelumt, de onde, de zamenliang^ de harmonie, de ecii- 
beid m bet vcle is het wezcn, m de Mugeboiea behoefte van onze& gee&t. 
ia hamr %t «Ue bewijskr^ht; ifi baar ^ijne noagl ea zijn onvenuogeQ 
tevens. Da kpuiog van Siain verwerpt h^ denkbedd, dat onze rivierea 
«jch des winters a^et ijs bevloeren. omdat bet niot te vercenigen is met ziJA 
gQdacbt^voQrr^iQd ; niaar ook de werkiuigkundige wil al dadelijk niet 
weten vau -clk <mtwerp tot een perpetuiim DM)bile, omdat de gedachtezeli^ 
^mciUeo bevAtj roglsbioeks in strijd ioe( al de kennis die hij zich van 
^ ni^tiiwkraebteii vqrv^orven beeft» 

£u mt, ^\»WQp beruat die ei§ch van tffn baFmonie in de gebeele wereI4 
WJk ol(JQ(:teR« gebjk io dQ gpheejie geclacht^pQ we«ekl ? Mcn ul ons zeggeuj 

37* 



292 J. P. N. LAND 

op de dagelijksche ondervinding , die ons in dien eisch bevestigt Maar 
wat bevedtigd sal worden, moet toch eerst bcstaan; en inderdaad van den 
beginne af, eer wij algemeene harmoiiie hebben opgenierkt, nemen wtj 
allen haar aan als den toets onzer bevestiging en ontkenning. £n dan, 
vergaderen wij niet dagelijks ook een menigte ondervindingen , waardoor 
lieze en gene bestaande zamenhang in onze gedachtenwereld verbroken 
wordt? Bouwt niet de ondervinding aan den eenen kant en breekt af 
aan den anderen? Desniettemin nemen wij aan, dat ook waar de onder- 
vinding ons nog een bajert van verwarring vertoont, een harmonie bestaat, 
vooraUnog aan onzen blik onttogen , maar die zich bij voortgezette naspo- 
ring voor ons ontsluijeren zal; — wij zoeken die harmonie, wij onderstellen 
hare aanwezigheid, — wij vertrouwen dat het onderzoek vervullcn zal wat 
de gecst belooft. \ 

Het vertrouwen van den menschelijken geest op zijn eigene zaak, 
zijn vertrouwen op zichzelve: zieldaar dan den grondalag van alle 
overtuiging. 

Op dien grondslag rust beideriei overtuiging, zoowel het weten als het 
gelooven . 

Aanvankelijk, in het kinderlijke verstand en in het mythologische tijd- 
perk der geschiedenis (ik bedoel datgene waarin de mythen gevormd wor- 
deti) is er nog slechts eene overtuiging, geen weten en geen gelooven; 
gelijk er nog gecn onderscheid bestaat tusschen wetenschap, godsdienst 
en poezij. Ilet weten wordt opgeroepen tot een afzonderlijk bestaan door 
de vcrwondering en den twijfel. Ue idyilische eenvoud is nict meer: er 
heeft zicb een kloof opgedaan in onze gedachtenwereld , die ons nbopt tot 
eigen onderzoek, teneinde de eenheid te herstellen. Tot hiertoe zaten wij 
als aandachtige leerlingen aan de voeten der natuur, wjj lieten ons door 
onzen genius aan de hand leiden; thans worden de lessen dier natuur 
niecr en meer nagek-ekend, de genius opgelost in onzen eigen geest. De 
voorstellingen worden aaneengepast, en in haren loop gadegeslagen ; van 
het eerste oogenblik is de aanstoot gegeven tot een ontwikkeling, die 
eerst zal eindigen in een alles omvattende, in alle decle harmonische 
wereldbcschouwing , — gesteld dat die voor menschen bereikbaar ware, — • 
of anders in de absolute kritiek. Kritiek-, de kunst van oordeelen, toe- 



REDEVOERING. 298 

gepast op alwat ons ontmoet, — daarin ligt het ideaal der wetenschap, 
wanneer wij de menschelijke beperktheid in aanmerking nemen. 

£n nu het geloofp 

Gelobf is: voor waar hoaden, roede op grond van persoonlijke neigingen. 
Men wachte zich wel , om hierbij alleen aan godsdienstig geloof te denken ; 
inaar ook dit is bij die bepaling ingesloten. Men heeft haar met veront^ 
waardiging aangevallen; mcn achtte een bloot voor-waar-houden te koel» 
te onvruchtbaar voor hct levcn, te arm om den ganschen rijkdom van het 
gcloofsleven over de wereld uit te storten. — Van den beginne af, M. H., 
dat ik die zwarigheid hoorde maken, is het mij voorgekomen, dat wie zoo 
spreekt, een treurig licht werpt op zijn eigen karakter en dat zijner 
geestverwanten. Zou er toch iets te vinden zijn» dat geschikter ware om 
den regtgeaarden mensch met vreugde te bezielen, tot daden te ontvlam- 
men, dan de overtuiging: hetgeen ik voorsta, is de waarheidl? Het is 
waar, er is een groot ouderscbeid tusschen mijn geloof aan de omwente- 
ling der maan en dat aan eeii goddelijke voorzienigheid : het eene laat mij 
tamelijk koud, het andcre betreft voor mij een levensvraag. Doch de 
astronoom, die de draaijiog van dat hemelligchaam om zijn as ontdekte, 
voor wicn die ontdekking een voorwerp was van weten (niet eens van ge- 
loof); voor hem was zij immers een zegepraal in zijn leven, een verheven 
genot, een aansporing tot nieuwen arbeid? AI de groote daden, waarop 
de geloovigen zich beroemen, laten zich volkomen verklaren uit het eene 
feit, dat eene of andore stelliog, hetzij dan geloofd of geweten, maar voor 
waarheid werd gehouden. Niet in de gemoedelijke warmte, noch jn den 
brandenden ijver ligt de eigenaardigheid van het geloof. Intcgendeel on- 
derscheidt het zich vau het weten door zijne grondslagen. Het heeft te 
leven van drie zaken: vooreerst van de onvolmaaktheid der wetenschap, 
ten tweede' van de phantasie , ten derde van de gemoeds- en wilsbewegin- 
gen der menschen. 

Indien onze wetenschap alles omvatte, voor geen geloof zou er plaats 
wezen. Omtrent alle vraagpunten bezaten wij dan een vaste, beredeneerde 
overtuiging; en ware het mogelijk omtreut dezelfde zaken nog een tweede 
overtuiging tevens te koesteren, die van andere overwegingen uitging? 
Doch nu wij niet alwetend zijn , is er ruimte voor het geloof. Duizende 



m J. P. N. iAH» 

vrageQ blijven vooralsnog onopgelo&t, die toch uit OMen toestand voorl» 
vloeijen, eo onze aaudacbt telkeoa Kekkeo. De weteoschap aatwoordt 
niet^ en wij begecren^ wij behoeven een antwoord. De wetewchap geeft 
ODS een wenk» eo wij hebben een uitvoerige verkUring van noode. In 
sulke gevailcn verlatcn wij ket gebied der strenge wetensckap, en ssoekea, 
bij gebrek aan het onomstooteiijk zekere» het waarschijnlijke te bercikea. 
Dat is, wij nemen waar en stelien ons voor en redeueren evenals bij bet 
ttgenlijke onderzoek; maar waar de gegevens te weinige Hjn om er eea 
stellig besluit uit te trekken, vullen wij ze aan met een gissing. 

Geen onzcr is bij magtc om elke stelUng, die bij uitsprcekt, te bewij<» 
sen. Wij allen gisseo ouophoudclijk ; en wij doen dat n^et hulp d«r 
pbantasie; altijd vasthoudende aan bet eerste beginse), dat er harmoiue 
hestaan moet tusschen alle ware denkbeeldeo, tusschen alle werkelijke 
dingen. De scheppende verbeelding ontleent hare bouwstoffen en baar 
bouwplan aan de positive kennia die wij verworven bebben , -^ of andeia 
18 zij de verbeelding van een krankzinnige. £en gissing die het verdient, 
waarschijnlijk te beeten , wordt op soortgelijke wijze tot stand gebragt ala 
het beeld van een uitgestorven diersoort, dat door een Cuvier niet bebulp 
van enkele beenderen wordt geteekend. Het valt nict te ontkeuneQ, dat 
ook de wetenschap van onze dagen, en de wetenschap van alle volgende 
ceuwen hare kennis met gissingen moet vervolgen ;. en dat zij daartoe het regt 
ontleent aan het vertrouweu van den geest op zichzelven, dat van al ziJQ 
werken onafscheidelijk is. ~ Maar wat het geloof tot meer dan gissen 
maakt, dat is zijn zuiver persoonlijk karakter, de stem die onae eigeiv* 
aardigheid, onze iuborst, onze gewoonten, onze omstandigbeden uitbrengen 
bij het kiezen tusschen de eene gissing en de andcre. Elk gcloof . ook 
het schijnbaar meest onverschillige, breugt mede, dai; ons de tegenoverge^ 
stelde gedachte in een of ander opzigt onverdragelijk zau zijn. Cestcld» 
ik weigerde geloof aan de leer van de omweuteling dcr maan (die ik voof 
mij buiten staat ben, streng te bewijzen); dan twijfelde ik daarmede aan 
de waarheidsliefde en de bekwaamheden der astronomen, aaa wie ik dia 
gedachte te danken heh; ik stelde een geheele klasse van beoefenaava der 
wetenschap buiten de gemeenschap der beschaafde maatschapi^ij ; «n dit !•• 
mij onverdrageUjk. Eeii ander voorbecldx een Caesaf , een WaUensteia» 



RfiDEVOERING. 295 

tta Napdleon geloofdeti a&n hiin geluk , otndat han sterke wii de voorstel«* 
Ung van «en toekoor^fgen val niet kon gedoogen. . In de werkelijkheid 
is er ntemand te vinden dre alle overlevering j aile gesag verwerpt, want 
ipolslagen afaondering vau zijne niedemenficbeti ^ ook in den geest, 2al geen 
meBsch ooit verdragen. En daarom is het godsdienstig geloof zoo bijzon« 
der magtig, omdat zijn inhoud van den beginne tot het einde toe aUerlel 
persoonlijke belangen van ^ijn belijder raakt. 

2s het dan vreemd, dat wij den indogermaanschen , steeds vooruitstre^ 
veaden, alles veroverenden , a!Ies wagenden geest overal aantreffen op d# 
sijde van het weten^ en bereid om zijne gissing voot een ontdekking op 
te geven? Bn dat wij daarentegen den semitischen, behoudenden, voat^ 
vgtigen geest zijne gissing Irever tot kapitaal zien maken in het geloof ? ^ 
2ij beideUy — ik beb met deze bewering aangevangen, — vormen met 
elkaar de hedendaagsche beschaving^ waaruit wij een harmoni^che, reiii 
menscbelijke hopen te zien ontspruiten. Die hoogere beschaving, dat eveu'- 
wigt eo organisefa verband tnsschen al de etementen van bet geestesleven , 
£00 het mogelijk is, te bevorderen; daarin ligt onis aller taak, daarin bt) 
uitnemendheid die van het hooger onderwijs. Op grond van de voorafgaande 
beschouwingen zie ik voor mij de toekomstige verzoening tusschen weten 
en gelooven, al is zij nog verre, op deze voorwaarden vooruit: 

De wetenschap erfaenne, dat ztj ait de mensohslijke onvolmaaktheid , ait 
den twijfel geboren ts. Zij adhte dien twijfel als een onvermijdelfjk feit, 
als de altijd vloeijende bron van haar regt en hare verpligting om alles zon-' 
der ooderscfa«id te onderzoeken. Zij geve niete op van hare zuur verdiendd 
lesultaten, tenzij op grond van jui^ter eigen onderzoek. Maar zij wachto 
sicb, waer zij gissingen noodig heeft, deze te verheffen tot de waat^ 
digheid vai» atellfge kSnnia; zij ontzegge ma bet geloof nimmer het 
legti om op het gebted der wadrschijnlirjkheid andere butteD to bonwen, 
aodere tempeb op te rigten. Noch vergete zij, dat de ovettaiging, die 
voor den een dc kkiarbeid vam wetenscbap bezit, voor den anddr dikwijte 
de beleekdniB heeft van gissing of van geloof. 

Het gefoof dattrentegen bepab zieh, zonder vrees voor de veroveringm 
vim het woten» tot het gebied van het waarschijnlijke. Het rsake geed 
aaDS|muik op» de eerwaacdigheid vm dtt kindeiriijke, nsive i^er troc^wen , diA 



296 J. P. 11. LAND 

aan beide weten en gelooven is voorafgegaan , noeh beklage sich over de 
atoiilheid der kritiek « die alles tracht te overmeesteren. Het hedendaagsch 
geloof, M. H. l is niet naief; het is aU een volwassen vrouw, die ondervin- 
ding van de wereld heeft , en die het zwakheid zou zijn , als een onschuldig 
kind te behandelen. Het moet afstand doen van zijne tiaagheid, en zich 
toegankelijk stellen voor de gedachte van vooruitgang, geschieiJenis, wij- 
ziging in den ioop des tijds. £n het is daartoe in staat, zoodra het op- 
houdt zich te schamen pvcr zijn menschelijko natuur, en er open voor uit- 
komt» dat zijne roeping is, aan ecn altijd nieuwe beboefte des menschen 
te beantwoorden , de regten te vertegenwoordigen der individualiteit, en 
in elke eeuw, in elken kring, in elken mensch de leemten der welen- 
schap^ in de theorie en in de praktijk, met telkens nieuwe scheppingen 
te vervullen. Zoo zullen de twce beginselen onzer beschaving, als in een 
waarachtigen echt verbonden, elkander steunen en schragen, evenwigt 
houden tusschen hetgeen er noodig is voor de toekonist en voor het tegeu- 
woordige, en zamen het groote werk volvoeren, om den wiile waarvan het 
een voorregt is, mensch te zijn. 



Edel Achtbare Heeren, Burgemeester en Wethouders dezer Slad, Leden 
van den Gemeenteraad , en Gij die uit hun midden gekozen zijt om als 
Curatoren de belangen onzer Doorluchf ige Scbool te bchartigen ! Gij hebt 
gehoord , met welke beginselen voor oogen ik de taak aanvaard , die niij 
door uw vertrouwen is opgedragen. Mogt het u gehleken zijn , dat ik die 
taak erken in haar gansche gewigt, dat ik het aandeel op hoogen prijs 
stel dat mij door u is toegewezen aan den bloei, aan de handhaving van 
den welverdienden roem van Amsterdam. Zij heeft dien roem te danken 
aan de zelfstandigheid van het karakter, aan de geestbeschaving van de 
hoofden harer burgerij, aan die breede , waarlijk vorbtelijke zienswijzei 
waarmede zij zich van ouds beijverden-, voor alle elementcn van beschaving 
binnen de muren dezer stad een woonplaals te bereiden. Zij verdieut 
dien roem nog steeds , en zal dien waardig blijven , zoolang zij zal blijven 
de nederlandsche stad bij uitnemendheid , gelijk zij reeds in de dagen der 



REDEVOERING. 297 

I 

republiek voor elke der provincien een poort geopend had van haar stad- 
huis; soolang zij met regt de wereldstad van ons vaderland zal zijn, door 
alle natien het eerst genoemd in verband met den nederlandschen naam ; 
zoolang zij het middelpunt wezen zal waar handel en nijverheid, weten- 
Bchap en kunst en godsdienst elkander in hunne hoogste uitdrukking ont* 
moeten, elkander hoogachten en ondersteunen ; zoolang zij diegene blijft 
onder hare zusteren in onze gewesten , waar hij die de geheele beschaving 
waardeert» op den duur het liefste vertoeft. Indien er iets is, dat mijne 
vreugde verhoogt van geroepen te zijn om aan de wetenschappen die mij 
het meest ter harte gaan mijne beste krachten te wijden, dan is het de 
gedachte , dat die roeping is uitgegaan van de openbare vergadering der 
vertegenwoordigers van Amsterdam, en dat mijne plaats zal zijn aan haar 
Athenaeum, een school die sedert de herstelling van ons volksbestaan de 
beteekenis heeft van een duurzaam protest tegen een staatsmonopolie ia 
het hooger onderwijs. Breed zijn de grondslagen van het welzijn dezer 
hoofdstad; breed zijn ook die van den bloei onzer school; breed zal ik 
trachten diegene te leggen van het werk dat ik tot beide heb bij te dra- 
gen. Ontvangt in dit plegtig uur de opregte verzekering, dat het mijn 
hartewensch is, aan de beginselen, die Amsterdam en zijn Athenaeum 
aller eere waardig maken, ook voor mijn deel getrouw te zijn. Wel weet 
iky dat eerst de nog duistere toekomst leeren zal^ of mijne geringe krach- 
ten in eenige evenredigheid staan tot het gewigt van den last, dien Gij 
mij op de schouders hebt gelegd. Doch , wat mij steeds zal schragen op 
mijn weg, dat is de gedachte dat Gij in hetgeen ik tot hiertoe mogt leve- 
ren op het arbeidsveld der wetenschap, de belofte van betere dingen hebt 
willen zien. Mijn tijd en moeite zal ik voortaan geheel bpsteden om uwe 
goede verwachting , kan het zijn , niet te beschamen ; en hetgeen ik heden 
naauwelijks vermag, daartoe zal rijper leeftijd, verdere studie mij beter 
in staat stellen. Op uwe welwillende ondersteuning blijf ik rekenen ; en 
ik beloof van mijne zijde , dat geene moeite mij te veel zal zijn om mij 
dankbaar te toonen voor de onderscheiding mij door u verleend, en van 
jaar tot jaar minder ontbeerlijke diensten te bewijzen aan deze Stad en 
hare Doorluchtige SchooL 

Ook U, Mijne Heeren die uwe zorg besteedt aan het bestuur der theo- 

88 



tegrecbe KweeksdM^leD 1 begroet ik mtei geestdiift bq deee pl^gtigb^d. De 
baod die ttwe iDfttellingen met de onze vereenigt , getuigt aloiede vaD ees 
raime opvatting der taak vao alle hooger onderwijs. Ben wodanige edele 
eendragt onder verschillende vonnen van het kerkdijk leven wordt nergens 
gevondea aU in one vaderfctnd» nergene »» duidelijk uitgedrukt ak in de 
eamenw^rking die wij hier bij de opleiding van aanstaande godsdienst» 
leeraars aantreflFen« Wat mijn w«rk betreft, ik eal aan de kweekelingen 
Voor wie Gij zorgt , volgaame dezelfde moeite ten koste leggen die gy aiet 
legt aan uwe eigene hoogleeraren ten pligt maakt , ea eoodoeade blijk ge* 
ven van mijne hooge achting voor den zamenhang tusscken alle geaindhe» 
den die het vrije Nederland op sijn ons dierberen bodem gekweekt en 
geherbergd heeft. 

Hooggeteerde Heeren , die ik niet dan met schroom voor bet eerst mijne 
eeer geachte Ambtgenooten noem, soo aan het Atfaenaeum als aan de 
Seminarien terbondenl Ik dank tt voor de vrtendelijke ontvangst^ die Gi| 
mij in uw midden bebt bereidl In uwen kring werkoaam te zyn» is eea 
VQoruitzigt, dat mtj vervalt met naauw geteaiperde vreugde. Ik weet 
het, mijne kennis, mijn talent zullen naast de uwe, na die van een voor- 
ganger als oi»e voortreffelijke Veth, aaa een ernstige en moeijdijke proef 
onderwotpen worden. Uit een gansch anderen kring van werkzaaniheden 
loept men mij op om te wedijveren xnet o, die jarenlange ondervindingi 
ongestoorde studie, een gevestigden naam boven mij vooniit hebt* 
Oewoon met de pen om te gaan, wbrd ik aangesteld om te wer» 
ken met het levend woord. Mijne vneogde wordt getemperd eetts» 
deek door de onzekerbeid, of ik nvij de plaats in uwett kriog 
>{raardig eal kunnen toonen; anderdeels door den naam, die naast dea 
mijnen aan den Raad dezer stad ter keuee werd voorgedragen. Waarom 
moest het die eijn van een vriend, dien ik om zijn wetenschap en karakter 
hoogschat, die misschien waardiger medewerker vao u allen dan ik zoo 
sijn gebleken? Helaas! het is het onvermijdelijke k)t van de beoefeusreli 
der oostersche studiSn, dat zij, 200 weinigen in aantali oaauweiijks een 
Map in hun maatschappelijke loopbaan kuanen doen anders dan ten koste 
der belangen van mannen met wie zij door persoonlijke betirekking vor^ 
bonden zijn. Hiertegen is geeoe voorzorg bestand; de gedachte hieraan 



i 



REDEFOERIIilG. m 

mi mij steeds hinderUjk blijven. Ooch met te grooter ijvet snl ik er na«jr 
streven, zsoodMigen medediDger, zatkeD voorgaiigQr ikiet oawaardi^ t^ %i^, 
miJQ ambt ooder U mek eere le beklecdeD. DMrtoe roep< ik uwen rmd» 
uw vriendschappelijken* bijstand in. En dat mij die niet ontbrekeD 9al , 
durf ik hopen. Immers Biet weinigea Uwer hebben mij leeds b4(f vroegeve 
ontmoetiugen hunne welwillcndheid getoond. E^ Oij, geachte Boot! die 
mij nu veertieD jaren geleden uit uwe leerzaal aan de averzijde dec Zui- 
derzee naar de hoogeschoo) aaagjt vertrekkeD, znlt zeker den ambtgenoot 
de gevoelens niet ontbouden die gij toen ter tijde den leerUng kebt toe- 
gedragen. Zie ik u daar voor mij gczeten^ dan verrijz^n er eenige der 
Bchoonste herinneringen uit de langvervlogen jeugd voor mijnen geest; en 
al hebben onze wegen zich een tijdlang gescheiden, ik hoop aan uwe zijde 
in mijn onderwijs te toonen, dat nog de zin voor degelijke studie mij be« 
zielt, dien reeds Gij als onze Rector ons hebt ingeprent. ^) 

Het is mij een aangename gedachte, hooggeleerde Beijerman! dat de 
dag mijner aanvaarding van het hoogleeraarsambt bijna zamenvalt met het 
feest Uwer vijf-en-twintigjarige ambtsbekleeding. In uwen krachtigen 
ouderdom, in de kroon der eere die u versiert» aanschouw ik het beeld 
van een toekomst, die mij en ons.allen aan den avond van een welbesteed 
leven begeerlijk tegenlacht. Mogt Gij het genot, dat gij in deze dagen 
smaakt, nog langen tijd deelachtig blijven, en uwe onverzwakte deelneming 
aan alle belangen van wetenschap en kunst ook de pogingen .bliJAcn gel- 
den, door uwe jongere en jongste ambtgenooten ten bate van onze School 
en van de vaderlandsche wetenschap in het werk gesteldl 

Eindelijk nog een woord tot U, edele jongelingen, Studenten aan onze 
en aan de theologische scholenl Onder u zal mijne dagelijksche plaats 
zijn ; voor uwe vorming tot zelfstandige leden van den geleerden stand zal 
ik voortaan bijna uitsluitend leven. De denkbeelden, die mij daarbij zullen 
voorlichten, hoop ik morgen, bij de opening mijner lessen, nader te ont- 
vouwen. Doch zooveel hebt gij zeker reeds hedeu opgemerkt, zooveel wil 
ik u thans uitdrukkelijk en openlijk verklaren, dat ik denkbeelden wensch 
voor te staan^ waaraan naar mijne vaste overtuiging de toekomst behoort, 



') Bg afweBgheid yan den heer Boot Bgn de twee laatBie linsneden niet nitgesproken. 

38* 



800 J. P. N. LAND, REDEVOERING. 

en die het verdienen, in de gulden dagen der jeugd met liefde te worden 
overwogen. Uwe belangstelling op te wekken voor de studien die mij 
dierbaar 'zijn, u behulpzaam te zijn om er een zelfstandig aandeel aan te 
nemen of ze met helder inzigt toepasselijk te maken op de beschaving van 
ons geheele volk, — daarin vind ik het doel van mijn atreven. Met een 
geopend oog voor alwat den geest der menschheid opeubaart, zult gij mij 
vergezellen op den weg der wetenschap, — zoo mij de ondervinding van 
mijne eigene akademische loopbaan niet geheel bedriegt; en het ideaal van 
onzen omgang zal zijn: een verbond van vrienden, die gezamenlijk naar 
waarheid strevenl 



AR8 LONGA, VITA BREVia 



0*0^n0^0^^^0^^^^n^^^^^^^S^^^%^ 



REDEVOERING 

BU UE AANVAARDING VAN HET HOOGLEERAARSAHBT IN DE ONTLEBO 
KUNDE. AAN HET ATHENAEUM ILLUSTRE TE AHSTERDAM , 

DEN 17"^ OCTOBER 1864, 

UITGESPBOKER 



DOOB 



W. B E R L I N. 



KbEL-ACHTBABlB HEERfiN, BURG«MEE8TEli. WETHOUDBBEN BN 
LEDEN VAN DEN RAAD DER 8TAD AMSTERDAM! 

AANZIENLUKE VERZ0R6ERS VAN AMSTERDAM^B DOOBLUCHTie 
ATHENAEUMI 

AOHTBARE MANNEN BIJ W|E UET TOEZIOT OVER DE €^ENSES^ 
HEEL- fiN VERLOSKUNDIQE SCHOOL ALHIER BERUSTI 

H0O6LEERAHRN VAN U£T D00RLUCHTI6 ATHENAEUM EN VAN 
m ONDERSHEIDENE GODGELEERDE KWEEKSCHOLEN, HOOG* 
GESCHATTE AMBTGENOOTENI 

ZEER GELKKRDE HEEREN, BEOEFENAARS DER GENEESKUNDE, 
LEERAREN VAN LETTEREN EN WIJSBEGEEKTE, VERDEDIGERS 
VAN HET RKGTI 

WEL-EERWAAUDE HEEREN, LEERAREN DER GODSDIENSTI 

VOORTREFFELIJKE JONGELINGEN, BUKGEKS DEZER DOORLUCH- 
TIGE SCHOOL, DIE UWE KRACHTEN DER WETENSCHAP WILT 
TOEWIJDENI 

KWEEKELINGEN DER SCHOOL VOOR GENEB8-, HEBL- BN VBB- 
LOSKUNDE TE DEZEIB PLAATSei 

GIJ ALI^EN, WIE GIJ ZIJN MOOGT, DIE DEZE FLBGTIQHeiD 
DOOR UWE TEGENWOOKDIGllEID LUISTER BIJZETI 

ZBER GEWENSCHTE frOEHOORDEBSl 



\ 



/rAudacem iuvat fortuna/' zegt een welbekend spreefkwoord. Moge dit 
ook heden niet in gebreke ^blijven zijne toepassing te vinden. 

Want Gij allen, niijne Toehoorders, weet, dat men blj de benoeming 
tot Hoogleeraar tevens implicile een brevet als redenaar ontvangt, dat 
zeer geschikt is groote verlegenheid te veroorzaten. 

Eene oude loffelijke gewoonte toch roept den nieuw benoemden Hoog- 
leeraar op het spreekgestoelte , om eene redevoering bij het aanvaarden van 
zijn ambt uit te sprc/keti. 

Die taak verdiende wel ontleed te worden , alvorens eene poging gedaan 
wcrd, om daaraan te voldoen. 



304 W. B E R L I N, 

Of was het niet Dataurlijk, dat de vraag overwogen werd of eene zoo« 
danige redevoering bet grootere pubiiek bekend moest maken met de 
zienswijze van den toekomstigen leeraar, met zijne opvatting der hem 
toeverlrouwde takken van onderwijs, of met een of ander piquant onder- 
werp^ dat de geleerden in vijandelijke legers verdeeld houdt^ of dat men 
als een triomf der wetenschap meent algemeen te moeten bekend maken. 

Neen, mijne Heerenl de bedoeling eener inwijdingsrede kan niet binnen 
zoo enge perken besloten liggen, zoo naauw konden de poorten niet zijn, 
die den toegang tot het hooger onderwijs verleenen, dat alleen dan hoog- 
geplaatst kan blijven , wanneer het de meest mogelijke vrijheid in zijne 
ontwikkeling geniet! 

Vrijer dus moest de keuze voor eene gelegenheidsrede ziju; vrijheid 
zonder ongebondenheid , vrijheid zoowel van gedachte als van vorm, dat 
moet het ideaal geweest zijn van de instellers der plegtigheid, waartoe 
gij heden zijt uitgenoodigd. 

Wilt dit indachtig zijn , geeerde Toehoorders. Weest toegevend en wel- 
willend! Hoe zoude U anders de novicius kunnen tevreden stellen, die 
maar al te zeer gevoelt, dat zijne studien hem nooit op den redenaarsweg 
gebragt hebben. 

De geschiedenis der wetenschappen , die men beoefent, is in meer dan 
een opzigt leerrijk. Dit is eene overbekende waarheid, waartegen maar 
al te vaak gezondigd wordt. 

De opvatting omtrent de waarde der geschiedenis en de daaruit voort- 
vloeijende wijze van beoefening verschilt zeer naar gelang van de tijden, 
verschilt zeer naar gelang van den beoefenaar, is in een woord afhankelijk 
van het individu dat haar beoefent, omlijst door zijn tijd. 

Zoo leidt die gescbiedenis tot onderscbeidene opvattingen, tot verschil- 
lende resultatefa. 

Zoo zie^ wij den tijdgeest, de heerschende ideeen, de constitutio epi- 
demica der ideeen beurtelings miskend en te hoog geschat, zoo zien wij 
het einde voorspellen, daar waar een opvolger het begin te bespeuren 
waant, zoo zien wij in de behandeling der gescbiedenis den mensch, die 
haar beoefent. 



REDEVOERING. 805 

Zoo wordt deze tevens eene ontwikkelingsgeschiedenis van het mensch- 
dom, en een spiegel die de afbeeldseU harer tydelijke beoefenaars terug- 
kaatst. 

Eene uitkomst echter is verkregen, gebleven, en tot onomstootelijke 
waarheid verheven. Vergun mtj die hier uit te spreken. 

Ara longa vila brevis, zoo zeiden reeds onzd geleerde voorvaderen den 
altijd jongen Hippocrates na. 

Kan het verwondering wekken, dat wij na een zeer lang tijdsverloop 
die magtspreuk onveranderd uitsprekenP 

Weik eene colossale massa van op zich zelf staande en zamenwerkende 
krachten is er sedert den tijd der Grieken verbruikt, en toch hoe ver 
hebhen wij het daarmede kunnen brengen. 

Telkens en telkens meende men deo top van den heiligen berg nader 
en nader te komen, en telkens viel men afgemat neder, toen men, na 
uitputting van al zijne krachten, moest bespeuren, dat de afstand bij het 
naderen al grooter en grooter werd, en de vroegere zinsbegoocheling al 
meer en meer begon te wijken. 

Een terugblik op die lange rei van strijders, nog eerwaardig en indruk- 
wekkend niettegenstaande de levenloosheid van het ligchaam, kan niet on- 
geoorloofd ztjn. 

Niet ongeoorloofd mag die voorwaar heeten, maar wel ontmoedigend , 
ontmoedigend vooral op eenen leeftijd, die niet meer ongekende gevaren 
trotseert, ja ontmoedigend omdat men de lengte van die ara longa meeut 
te kunnen meten en die maat aan de uitkomsten gelegd, onzs klein- 
heid zoo zeer doet uitkomen. 

Maar laten wij om het verledene, het tegenwoordige en de toekomst 
niet uit het oog verliezcn. 

Weliigt helpen die de donkere wolken verdrijven, en doen die ons we- 
derom helderder licht zien. 

Dat het wel eens nultig zijn kan, den tegenwoordigen tijd te kennen, 
zich rekenschap te geven van hetgeen om ons geschiedt, daarvan heeft 
ons, voor niet zeer langen tijd, de geologie een zeer leerrijk voorbeeld 
geieverd. Toen die tak van wetenschap tot de lievelingsvakken ging be- 
hooren, ontbrak het niet aan medewerkers, die van alle zijden ontzaggelijk 

39 



806 W. B E R L I N 

veel niateriaal opstapeldeD , waarin door anderen orde gefara(|[t weni , loadat 
alleiigs eene geschiedenis van de wordiog van den aardbol eo van bare 
tot de voorwereld behoorende verandcringen ontstond, die schijnbaar aaor 
afgerond waa. Toen nien ecbter de kenuis der hedendaagscbe veranderin- 
gen op onzen aardbol ernstiger begon te verzauielen , en die veninderingtii 
beter trachtte te bcgnjpen en te verklaren , toen vond men tevena een bete- 
ren en meer zekeren grondslag voor de opvatting van betgeen vio^^er 
gebeurd waa. 

Zoo nu, dacht ik, moesten ook wij daarbeen streven de verfaouding van 
de welenscbappen tot hare beoefenaars in de eerste plaata uit de geachie- 
denia van oiize dagen te leeren kennen. 

Laat ons dus een oogenblik daarbij vertoeven, en laat ona kopea, 
daarin toch geen zoo aLchrikkcnd beeld te vinden, als ik U atraka van 
bet verledene begon te fichetsen* 



De wetenschappen , dat is genoegzaam bekend, cijn gemeengoed gewor- 
den. Wij leven niet meer in die tijden, waarin enkele bevoorregteo de 
poortcn angstvallij; gesloteu hielden, en slcchts diegenen, welke knn w^ 
gevailig waren, in de geheime kunsten ingewijd werden. Een iedet ia 
bet vergund» naar gelang van zijne krachten, mede te werkra op het 
vekl der wetenschap eu waariijk de vruchten hiervan aiju niet nitgebleven. 
Ja« men klaagt nu eerder over te kleine dan over te groote medewerking^ 
ofschoon hct heir van arbeiders waarlijk niet gering te scbatten b, getu^ 
de dagelijks op nieuw f^eleverde bandeiingen en verbandelingen. 

£n hoe krachtiger werking en uitkomst daaruit te voorscbijn treden^ boe 
meer wij ons gedrongen gevoelen tot de uitspraak are lomfa vUa ire9i$. 

Eene geschiedenis der wetenschappen is tevens eene geacbiedenia der 
volken. Beboefte schept wetenschap en eenmaal verkregen kenais wordt 
de bodem, waaraan een volgend geslacht het zaad tocvertrouwt. 

Laat uwe blikken eens de geledcren der volkeren doorloopen en hoe 
verbaasd zuU Gij staan over den ongelijken graad van ontwikkeling , weika 
die volkeren aaubiedeu. Yan af de ruwste empirie ter bevrediging van 



RCDBVOERING. SOf 

dagielijkscbt bdhMften tol op het hoogBte toppont rm beschaving zuit Oij 
vertegeowoordigers vinden. Het is alsoi de geschiedenis vaa iluieeDde jaiM 
m verschiUeDde tooaeelen voor uwe oogen ontrold wordt. 

De vergelijlsende anthropologie , de kennis der volkeren in de tot faeden 
bekend gcwordene wereldstreken levert een treffend beeld van betgeen wij 
in het kleine tepugvinden in den kring der geleerden of van diegeuen , 
welke hunne kvathten aan de ontwikkeling der wetenschap wijden. 

Maar hier zijn faet niet naeer geslacfaten die elkander opvolgen, het zijii 
niet meer laeiiachelijke leeftijden, die der wetenschap eeu bepaald charak** 
ter geven, neen, mijne Heerenl den bevoorregten leiders der wetenschap, 
die httnne steiD, na ontzapgelijke inspanning, mogen doen hooren, is 
maar een kort tijdsverloop gegund. Wanneer zij de faoogte bereiken , die 
hun faet regt geeft zicfa aan faet boofd der beweging te plaatsen, staan we- 
derom anderen gereed, faun dit regt spoedig te betwisten, en ziet, zij 
zijn gekomen, zij zijn gestegen en zij moeten alras niimte maken voor 
anderen. Is dat leven niet eene viia brevis, en wordt de ars voor ons 
niet al meer en meer longay wanneer wij zien, dat de rassche scfareden, 
op weteQscfaappelijk gebied gedaan, het einddoel niet zooveel nader brea« 
gen, als wij ons zulks in onze bekrompenbeid reeds voorstellen. 

Laat ons dit met een voorbeeld ophelderen. 

Het was te Heidelberg, alwaar ik mijne studien voortaetto, dat ik do 
Slite van de Duitscbe jeugd vereenigd vond, oni uit den mond van jonge 
maar v^rroaarde le«raara de wetenscfaappelijke waarheden te hooren %*er- 
kondigen , die voortaan alles zouden helpen verdringen , wat men als gang- 
baar in het leven mede genomen faad, die voortaan de steunpilaren van 
het wetenscfaappelijk gebonw voor ons, medici, moesten worden. 

Een enkel woord bevatte faet gefaeim, dat de massa van leergieii* 
gen lokte. 

Te Heidelberg werd de rationele wetenschap verkondigd. En die werd 
op eene wijase voorgedragen , die de gretigheid wettigde, waarmede ze 
otttvaagen werd , alsof men nu aan faet einde van faet zoeken gekomen 
was, alsof men nu den steen der wijzen gevonden faad. 

Dtftt vttur, die vrdsprekendfaeid , die logica bij den leermeester, die 
spanning bij den student, die met geestdrift aan de lippen van zijnen 

89* 



808 W. B E R L I N 

leeraar hing, waren wel geschikt, om aan het geheel een leven, een cha* 
rakter te geven, dat blijvend beloofde te worden. 

Uet waren dan ook niet alleen de leerlingen, het waren ook sommige 
leermeesters , welke deel namen aan eene beweging , die zij voortaan als 
uitgangspunt voor hunne beschouwin&^en kozen. 

Het wetenschappelijke leven verkreeg daardoor een idealen tint, dien 
het, naar de opvatting der leerlingen, nooit verliezcn zou. Wij waren 
daaronder zeer gelukkig. Wij zouden eenmaal geroepen worden die rationele 
leer te vuur en te zwaard te helpen verdedigen en ontwikkelen en daar- 
voor hadden wij goed en bloed veil. 

IJdele opgewondenheid , die zich al meer en meer van de verstandelijk 
bevoorregten in de wetenschap en praktijk meester maakte en die haar 
toppunt spoedig bereikte, om plaats te maken voor het dweepen met een 
anderen profeet. Want maar al te spoedig moest men ontwaren, dat de 
Kerlingen pius royalistea qtte le roi mogten heeten. 

Maar hce kwam men tot die rationele wetenschap? 

Onder de soldaten van het Fruissische leger stond, na de bevrijding 
van het Fransche juk, een jongeling onder het geweer^ die geroepen was, 
om de medische wetenschappen te helpen hervormen. 

Joh. Muller, die zich als student reeds spoedig naam verwierf, was het^ 
die, niet dan na een langdurigen en vermoeienden strijd in zich zelven, 
begreep, dat de natuurphilosophische rigting, die onder den invloed van 
Degel en anderen zich van de meest begaafde mannen had meester ge- 
maakt, vaarwel gezegd moest worden. 

Het was geen geringe triomf , dien Miiller met deze uitkomst zijner studien * 
en overpeinzingen behaalde, en de uitwerking van zoodanig besluit mogt even- 
min gering heeten , daar de philosophie zich van alle leervakken had meester 
gemaakt en een onvruchtbaren strijd had uitgelokt, waarin vele edele gedach- 
ten verloren gingen en waardoor verwarde begrippen heerschend werden. 

De philosophie zoude voortaan door het onderzoek worden verdrongen 
en alras was aller wensch en streven de wetenschap op den weg van dat 
onderzoek te verrijken. 

De hulpmiddelen daartoe werden ontwikkeld en uitgebreid, en bet ezpe- 
riment, de proefneming, in hare regten hersteld. 



REDEV0ERIN6. 309 

Het was vooral het mikroskoop, dat de groote omwenteling bielp te 
weeg brengen. AUes werd nu met gewapend oog geanalyseerd , alles, wat 
weefsel beeten mogt, werd tot in al zijne elementen vervolgd. 

Merkwaardig verscbijnsel 1 Het mikroskoop leert de el^menten kennen, 
waaruit plant en dier, in bet kort bet organiscbe rijk, zamengesteld of 
opgebouwd is, terwijl de analyse op chemiscb en physiscb gebied, onder- 
steund door nieuwe bulpmiddelen, denzelfden weg volgt. Overal ontleding 
tot in de kleinste deelen ; overal bet streven om de wetten op te sporen , 
die de stof bebeerschen^ zoo als die zicb in de eenvoudigste vormen 
voordoet, om daarna tot de meer zamengestelde verscbijnselen op te 
klimmen. 

Een der naaste gevolgen van de invoering van bet mikroskoop, was bet 
ontstaan van eene nieuwe leer , de weefselleer genaamd , die liaar grootsten 
triomf vierde in Schwann's betoog, dat de cel» eeu blaasvormig ligcbaampje, 
uitomhulsel, inboud, kem en kernligcbaampje zamengesteld , bet grond- 
element is, waaruit zich alle wcefsels ontwikkelen. 

De invloed van de weef^elleer of liever van bet mikroskoop strekte zicb 
al spoedig zeer verre uit, en al is bet bier de plaats niet om dit in alle 
deelen na te gaan , zoo mag ik tocb den invloed daarvan op de ontwikke- 
lingsgeschiedenis niet onvermeld laten. 

De ontwikkelingsgeschiedenis leert ons de wording van de organiscbe 
wezens, van bet ei af. Het ei nu is een slecbts met het mikroskoop waar- 
neembaar ligcbaam. Van daar dat de eerste ontwikkelingstijdperken ook 
slecbts met behulp van vergrootende werktuigen vervolgd konden worden, 
van daar dat men zonder bet mikroskoop nooit tot de ontdekking gekomen 
zbude zijn, dat bet element^ waaruit de meest zameugestelde ligchamen 
zich ontwikkelen, eene cel is. Het ei tocb werd door de vereenigde on* 
derzoekingen van Von Baer, Wagner en Purkinje als zoodanig erkend. 

Naast de weefselleer en de verjongde leer der ontwikkelingsgescbiedenis 
ontstond de pbysiologiscbe chemie. Ik beb U de beweging op chemisch 
gebied reeds aaugeduid. De gevolgen van de door Lavoisicr gegrondveste 
leer der verbranding konden niet uitblijven en die deden zich vooral op 
organiscb gebied^ op bet gebied van plant- en dierkunde gelden. Even 
als de vorm^Iementen met het mikroskoop, zoo werden de cbemiscbe stof*. 



890 W. B £ R L I N 

fm, waarait bet ligchaam zamengesteld ui, ia bet ekettiacli lahoratQaum 
opgespooid. 

Maar de keonis dier atoffen deed verlangen naar de kenBie tan haro 
ODdcrlinge verhoiiding ia het levende ligchaam» de wijee waarop sij sich 
verplaatsen , in het kort naar de cfaemische proeessen in dat ligcbaam. 

Wat men daarvan opsporen konde» werd onder de benaming van pby- 
aiologifiche cbemie bijeengebragt door mannen , aan wier boofd onae Muider 
pidjkt, die een vernieuwd leven aan de natuurhiatoiriscbe welenscbappeB 
hier te lande heeft bijgezet. 

De physiologisciie scheikunde werd aoodoende een gedeelte van de pby« 
siologie, of, wil^ men liever, de physiologie werd meer dan vroeger odc 
van een scbeiknndig standpunt beweikt. £n waaneer ik nu aeggen mag, 
dat de pbysiologie de wetteu opspoort, die ten grondslag liggen aan de 
vseranderingen of bewegingen » die de stof ondergaat , bij de vovmtng van 
organische wezena en gedurende het leven der organismen , aoo kan bei 
niet anders, of eene betiere kennis dier stof, van bet morphologisch en 
cheniiscb standpunt, moest diep iogrijpen in die welensdup en de gren- 
aen^ zoo fraai door vroegere philosofische bescbouwingen getrokken, doe& 
verdwijnen, om een nieuwen horizont te openen. 

En werkelijk onthrandde de strijd al spoedig op pbysiologtacfa gebied, 
en werd daar slag op slag geleverd, waarbij eene verbatering der vuurwa- 
peoen en van het krijgsmateriaal niet vergeten werd. 

De physiologie had met de oude traditie gebroken, maar niet g66 da 
paihoiogie. De ziektekunde verkeerde ia eenen hoogst wankelbaren to»» 
stend. Dan naar de eene, dan weer naar de andere zijde gsslingerd, waa 
aij in hare opvattingen gedeeltdijk onder dea iavloed van geavanceerde 
physiokigen , gedeeltelijk onder dien van niet minder gezeleerde ohemiatri» 
kers geraakt. Hier en daar was overdrijving in heC spd. Maar er «w 
BOg meer. Te Weenen had zich Rokitansky aan het hoofd gesteld eeuer 
pathologiscfa anatomische school, en terwijl hij de ziektekundige ontleed* 
kunde door zijne onderzoekingen tot eene ongekende hoogte verhief, vria 
hij minder gehikkig in zijne toepassing op ziektekuadig gebied. 

Onder die omstandigheden was het tijd gewordeii, om de stelling nit te 
•werken , dat pathologie pfaysiologie is , dat de stof altijd aan deselfde wetr 



REDEYOERING. 311 

ten gviioovzaflint , maMr dst de i^rschiUende soortm van iDTioed waarMO 
die stof blootgcsteld is^ wijsigingen fce weeg brengen, die tbd bet physio- 
k^tech BtacK^aiit te verkkireii sijn. Onder die omstanfdigheden was het 
jiiel3 ootijdig te noemen » wanneer mcn , door mtddel van de kritiek , dte 
verkeerde en geavanceerde voorstellingen en stellingen in de ziektekundb 
terugwees; eoder die omstandigbeden mogt men beproeven de verkregen 
kennis in de theoreCiscbe wetenschappen met de noodige restrictie op de 
«ektekunde toe te passen. 

Dit nu was de bedoeKeg van Henle's ratioaele pathologie, die aan eeae 
algeiDeen gevoeUe beboefte voldeed, getuige de gretigheid, waarmede het 
werk verslooden werd, teen het in druk begoo te wsehijnen. 

De opgewondcnheid werd bij de lezers, even als vroeger bij de hooi>- 
ders in de akadeniische lessen, boo groot, dat het oordeel beneveld werd 
-en meo zick werketijk reeds in bet be^it eener rationele pathologie w^and^, 
terwijl toch slechts de rationele weg ter verkrijging eener pathologte BMh 
geduid was. 

l>e ofardrijving van het oogewblik moest dan ook akas pfciat» mafcM 
VDOF tefeopstelting , die noeil uitUijven foA , waaneer men ob vrachteift 
ptukken wil, eer ze vijp zijn, 

Spoedig^ werd men dmdoende wedevom vw de speoulatieve rigting af^ 
gdeid, Mi te keren begriipeB, dat de war# w^ ter vermeerdering VM 
kennis elders te zoeken was. 

Mem fceerde terug tot de rmtige werkphtftsen der wetenschap en zag 
wmt ibor gnioti vevrigt was^ terwijl men aicfa reeds genoegKafam toeg«^ 
rust achtte. 

¥aii uit Berlijn kwenr nib wedemm de graote bewegiirg». Bij de beoefe- 
ning^ der pkysiobgie was ket Jok. Mtiiier niet ontgaan , welk nut er van 
de pbyeika vqqt de physiologte eeofde zijff te trekken. flet was dus zeet 
iiatuorlrjk , dat hij z^ne oilrtefceDde diseipeien aawspoorde io die itgling te 
werken , terwijl hij zich meer en meer 0p de beoefeQtag der vergelijkende 
teotleedkande totlegde , die voortaa» eene eelfstandige wetensehap zgn moest 
«Oi «aa stonde af aaft opliield dieostbaap te ^jn aan de teleologiscbe be^ 
eehouwingen io de fyhyeiologische leerboebeo* 

De vruchtbaarheid dier physische rigting bleek alras uit de electro- 






312 W. B E R L I N 

phyBiologiscbe onderzoekingen van Dubois-Reymond , uit de optisehe en 
akustische van Helmholtz, om van andere niet te gewagen. 

Die rigting leverde niet alieen veel nieuws op, maar beheerschte boven- 
dien al spoedig de methode van onderzoek , zoodat de invloed daarvan op 
het gehied der weefselleer, physiologische chemie en pathologische anato- 
mie niet kon uitblijven. De weefselleer werd meer en meer de leer der 
weefselsy terwijl zij vroeger meer de leer der vorm-elementen heeten mogt; 
meer en meer begon men zich ook rekenschap te geven van de verande- 
ringen , welke die elementen van het levende ligchaam af tot aan de tafel 
van het mikroskoop ondergaan, zoodat er meer leven in die leer kwam, 
en men zich niet meer met het onderzoek van doode elementen tevre- 
den stelde. 

De physiologische scheiknnde werd met meer voorzigtigheid behandeld. 
Ook hier leerde men vele dwalingen goed maken en voorzigtiger voor- 
uitgaan. 

Maar vooral de pathologische anatomie vond in Virchow eenen bewer- 
ker, die haar geheel van autonomie deed veranderen, doordien hij van 
het beginsel uitging dat aan elken ziekelijken toestand eene weefselveran- 
dering ten groodslag ligt, en aangezien hij die veranderingen heeft leeren 
afleiden uit cclontwikkelingen , zoo was daarvan het gevolg, dat hij 
omnis cellula ex cellula ook voor de pathologischc anatomie triompherend 
verkondigde. 

Vircbow heeft de uitkomsten zijner overwegingeri en onderzoekingen in 
eene cellulaarpatbologie neergelegd, die op het oogenblik weer een rust- 
punt voor de pathologen aanbiedt. 

Maar de in deze regelen bevatte uiteenzetting van den gang der weten- 
schappen in onze dagen leert ons maar al te zeer, dat eene toegepaste 
]eer, die op wetenschappen berust, welke steeds in staat van ontwikkeling 
verkeeren, geene blijvende waarde kan hebben. Zij valt of door hare 
eenzijdigheid 61 door h&re onrijpheid. 

Zoo zijn wij ongemerkt tot op den tegenwoordigen tijd genaderd, als 
wanneer wij onzen alom gewaardeerden , veelzijdig ontwikkelden Donders 
ontmoeten, aan wien ik de inleiding in de nieuwe rigting te danken heb. 



REDEVOERING. 818 

Ik wilde U, mijne geeerde Toehoordersl een voorbeeld geven van de 
beweging op ons wetenschappelijk gebied. Oij ssoudet daaruit de terng- 
werking van de kennis van onzen tijd op de beoordeeling van onze voor- 
gangers leeren iennen. 6ij zoudet daaruit de vita brevie de ara lanpa 
leeren erkennen. 

Ik gevoel echter welk gevaarlijk terrein ik betreden heb. 

De poging om U in weinige woorden het zoo bewogen leven op medisch 
gebied te schetsen is niet van roekeloosheid vrij te pleiten. Maar vergeeft 
het mijf wanneer ik heden boven mijne krachten heb dorven gaan, en 
neemt den goeden wil voor de daad. 

Zoo het mij dan maar gelakt is U te doen begrijpen « dat er leven , zeer 
veel leven in onze wetenschappen heerscht^ ik kan er mij mede tevreden 
stellen. De titel van wetenschap blijft daardoor aan de geneeskunde be- 
houden. Want het is toch wel het hoofdkenmerk eener wetenschap^ dat 
zij ontwikkeling vertoont en voor ontwikkeling vatbaar blijfit, en wat is 
die ontwikkeling anders dan leven? 

Dat leven beataat niet alleen in onze wetenschap. Het beheerscht ook 
de andere, die zich niet aan den tijdgeest kunnen onttrekken, en die tijd- 
geest, hij wordt uit de ontwikkelingsgeschiedenis van het menschdom ge- 
boren. Ik zoude U op de hedendaagsche studien op vergelijkend taal- 
kundig gebied en op anderen kunnen vnjzen , maar eene gepaste mate van 
voorzigtigheid dringt mij hier der fantaisie de teugels van de zelfbeheer- 
sching aan te leggen ; want waarlijk de uiteenzetting van het denkbeeld 
eener eenheid , waarbij alle wetenschappen tot ^n ligchaam gebragt. wor- 
den^ heeffc voor mij iets aanlokkelijks , dat ik moeijelijk kan overwinnen. 

En toch^ mijne Heeren, waag ik het de stelling te herhalen, dat aan 
die eenheid der wetenschappen « welke aan onze inrigtingen van hooger 
onderwijs ten grondslag ligt en waardoor haar bloei verzekerd is, streng 
moet worden vastgehouden. 

De terugwerking van de kennis van onzen tijd op de beoordeeling der 
geschiedenis van vroegere dagen, kan niet twijfelachtig zijn. 

Is het reeds onmc^elijk den arbeid van onze tijdgeuooten op waren prijs 
te stellen, wanneer wij ons niet zelve op het bewerkt terrein bewogen 
hebben, hoe veel moeijelijker zal het zijn dit te doen ten aanzien van 

40 



SU W. B B II l I N 

0Dz« jooigngm, mh wie w\| het ia dasyken hebbfai.» dat wij ui itaat 
^yn geweeat, bet tageDWoovdige atandpiint in da weteDsc^p te beE^ikm,. 

Op welke hoogte » of wilt gij liever op welke laagte , wude de loeohft' 
nioa zijii bljjven ataan, aooder de leer van het paralellogiam der kraebtea? 
op welke de physiologie zonder de kennis van den bloedsomkxipP 

Ik noem U twee voor de haod liggende voorbeefaieii. Ik 90odA die. ge- 
maklttlqk kumen vermeerdeoren , waimeer het er om te doea ware^ de 
stdUng te betoogcai» dat vruchtbaKe ideeen nieuwe tijdpecken voor de we^ 
tenaohaf^en helpea voorbereiden*. 

Dit was mijn doel echter niet. Ik wilde slechta aantoonen ^ dafc de juiste 
waardering van hetgeen geacbied ia sleehta b^u&itcffi kao (^ hetgera wij 
idve hebben leeren keanea. 

VergonA m\| daartoe een hedeQdaagsQh voorbeeld te kieeeii. En wat 
soude ik daa«toe beter kunncai aanhalen ^ dan de ten onzen tifde ontwib^ 
kelde. stelliqg van het. behoad van kra«ht, Welk idee waa meer vru^bt!» 
brengend en van algemeener strekkingp Maar welke kiraebl^ werden e? 
vQor het betoog dier ateUing vereiaehtP Welke voorbereidende atiidieii ea 
wefte acheppingakracht behoe&len ^j « die daarmede dorfdon optredeuk ? 

Leert ona nu de geachiedeaU van een decgeUjk feii niet biUijk zijn in de 
beoorde^g vau vToegm baanbrekera der wetensdhap* Ja» mijue geaebte 
Toeheoiden^ de joi^ waardering ven. hetgeen geBohiedfc» leevi ona dei 
voe]^;aiigers opi prija atellen , behoedt ona voor zelfverheflSog en stemt ona 
daak b aa f jcgena het voQqieslaeht» dat ona iu ataat st^de, op. deu beganeu 
w«g vQort te aohrijdea 

Maac dia. juiate waardering> ^j leeft. ona ook de^ tydgeuool; op pxjys 
ateUeu en zij maakt ona bekend met de awarighedeu , die ons omgeven , 
eo die ona aoo gemakkelijk op het dwaalspoor brengeu. 2ij dwiugt Qua 
tot eene toegerende beoordeeUng w bevordert dusdioieude. de aoo weusohe* 
Ujke harmonie onder de geleerden. 

De ontwJkkeUng der mediaehe weteusQhappeu iu onze. dagen « wier ge- 
schiedenis ik niij verstottt hab ia eeue zoq korte sehets zao&eu te vatteu, 
deed ona aieUi dat de, weg» dieu wiy zoo vlytig opsporeu en vem^olg^n, 
niei altijd de r^te ia. Langs kronkeUngeu achryden wij voorwaarta. Qeene 
rigting in. de wetenachap kan , om ona eeus parlemenAair uit te drukkeu , 



REDBVOE&ING. 816 

aa& 49 ofAe gesldd irt)rdeii, ti bij ontadrdt door bekrompen opvaiting of 
o?erdrevmi ijver^ Sn dan is het keerpunt daar. Dan keereik wt} om e* 
begevm ons op eeneo nieairen weg en hemiettwd leven is daarvati het 
gevolg. Wij onderscheiden dus wel de leiders en de volgelingeti. Maar 
beide zijn evenzeer noodig , beide werken daarom niet minder tot hetzelfde 
doei mede. Dat doet is eehter den veratzieiideQ tiaauwelijl» daiddijk> dat 
doei verwljdert sdch meer en meer) ai naar geld(ttg onse ke&nis toeneemts 
want van het bekende beafaiiten wij tot het onbekende) en hoe niieer be« 
kend is geworden, hoe juisler ons oordeei zai wezen over obze verwyde« 
ittig van het einddoei van ona streven. Van daar dan ook^ dat wij de 
aioade spreuk met meer kncht en kiem dan vroeger mogen herhaien : Jn 
lon^a^ vita brevie. 

£dd*Achtbare ii^eren Burgemeester ^ Wethouderen en Leden van den 
Oemeenteraad ! het leven, dat de hedenda^che geschiedenis der weten* 
sdhappen kenmeikt^ eiacht, ais ieder leven, onderhoud. Geen kven zon* 
der BtoEwisseMng , geene stofwisseiing zonder toevoer van ievensmiddeien. 
Dit is U reeds bij eene vroegere gelegenheid gezegd. En wanneer ik nu 
bij deoEe plegtigheid de vrijheid neem zulks te herhaleB » aoo wdrd ik daar- 
toe als van «ehe gedrongen door de ov^rwegingen in de voorgaande ytoou 
jkn nede^i^d m aan eenen tijd ontieendi dien ik voor «en groet deei 
bet voorregt Imd nmle te beieven. Het was mijii etreven daaiin te dDen 
tdtkomen hoe nieuwe rigtingen den vooruitgang bepaien en hoe e^ door 
nieuwe methodeii van onderfeoek ingeleid word». Het gevolg daairvra ie 
de opdgting van nietiwe leerstoelen en nieuwe werkj^tseo voor de weten*- 
sohap. Gij )»ebt zuika iwda cuidervonden en de bereidwilfigheid getoond 
de weteaschap t>f liever faare ontwikkeiing op dien weg te voigen. Maar 
denkt niet, dat Gij aan het einde genaderd zijt. Veei, ja zeer veei ml 
nog van Uiieden gevergd moeten worden, en^ mag ik uit het veriedene 
tcft den tegenwoordigen tijd en de toekomst besluite&, dan aob Gij ook 
nieit in gebreke blijveti mn die eisehen te voidoen ^ waaronder ik , als wei- 
ligt minder bekend , crlechti de oprigting van een Zootomkeh mitUwut zal 
verttieldM. 

Het is de gegraarde verwaefating, dttt biUlJke eiBChen voor het hooger 

40* 



816 W. B E R L I N 

onderwfis bij Ulieden een gunstig oor mogen vinden , die mij de aanvaar- 
ding der door U aangebodene betrekking reeds vroeger gemakkelijker 
maakte» daar anders mijne moeijelijke taak niet goed vervold zoade kon- 
nen worden. 

Wel-Edeie Achtbare Mannen, aan wie het bestuur dezer Doorlnchtige 
School is opgedragen I Wanneer het een eerste pligt is van den leeraar 
in onzen tijd^ zijne toehoorders zoo op de hoogte der beweging te bren- 
gen, dat zij later in staat zijn zelfslandig op te treden en voort te werken» 
zoo is het tevens een eerste vereischte daartoe, dat de leeraar zioh steeds 
op de hoogte der hem toevertrouwde takken van onderwijs wete te houden 
en de noodige opgewektheid gevoele, om anderen daarin voor te gaan. 

Het is deze opvatting, die ik meende bij Ulieden ontwaard te hebben, 
althans uwe handelingen werden aUe daardoor gekenmerkt. Wat Oij der- 
halve wenscht , wordt voor mij een pligt , en het is daarom , dat ik gaame 
de gelofte op dezen plegtigen oogenblik afleg, dat mij die pligt bij de 
vervulling van mijnen moeijelijken werkkring steeds voor oogen zal staan. 

Aanzienlijke mannen, wien het toezigt over de school voor de Genees-, 
Heel- en VQrloskunde is toevertrouwd ! Ik zoude de roeping der U toe- 
vertrouwde school en de groote diensten, welke zij aan de maatschappij 
bewezen heeft, miskennen, wanneer mij jegens de leerlingen, die 6ij mij 
wel gelieft toe te vertrouwen, andere gevoelens bezielden dan jegens de 
Studenten van het Athenaeum. Beider doel toch is hetzelfde, beider ijver 
dus moet evenzeer wakker gehouden worden. Zondes daarom de moge- 
fijkheid van den levensduur uwer inrigting te bepalen , zal het mijn stre- 
ven zijn aan uwe billijke wenschen in het belang der school gevolg te 
geven. 

Hooggeleerde Heeren» geachte Ambtgenooten ! aan wie de burgerij zulk 
eene hooge achting toedraagt om uwe groote verdiensten voor het onderwijs 
en de wetenschap. 6ij weet uit ondervinding , althans 6ij hebt getoond 
te weten, hoe de vereischten van de wetenschap met die van het onderwijs 
kunnen worden vereenigd, hoe met de schatten van eigen kennis voor de 



REDEVOERING. 817 

behoefte een^ ijverige jongeliiigschap kan worden gewoekerd. Het is 
daardoor, dat Oij aan het Athenaeom zoo veel Itdster hebt bijgezet. Wilt 
mij den toegang tot den tempel, welke die geheime schatten bevat» ge- 
makkelijk maken^ door mijne pogingen in het belang der inrigting, in 
het belang van het onderwijs met uwe krachten te helpen ondersteanen , 
en daardoor mijn streven naar het doel, dat U allen bezielt, eenigzins 
vriichtbaar te doen worden. 

Waarde DonderB» ik kan U van deze plaats niet toespreken» zonder 
Uwe bescheidenheid op de proef te stellen. Maar wat in het hart leeft, 
zweeft op de lippen. Vergun mij dus U de plegtige verzekering te geven 
mijner dankbamrheid voor het deel^ dat Gij wei aan mijne vorming en 
aan mijne wetenschappelijke ontwikkeling hebt willen nemen, gedurende 
den tijd dat ik het voorregt had in Uwe nabijheid te leven. 

Maar ik heb heden meer van U te verzoeken. Gij weet dat Uw hoog- 
geschatte ambtgenoot Mulder verhinderd is deze plegtigheid door zijne 
tegenwoordigheid op te luisteren. Laat dus mijne bede niet onverhoord^ 
wanneer ik U uitnoodig hem mede te deelen, dat de warme deelneming 
en krachtige aansporing, die hij mij als leeraar liet ten deel valien, mij 
tot voorbeeld zullen strekken, nu ik zelf de leeraarsloopbaan aanvaard en 
dat ik z66 zal trachten te toonen» hoe ik vroeger genotene voorregten op 
prijs weet te stellen. 

Waarde Vader! De dag van heden is voor U een dag van vreugde en 
daarom reeds is die het ook voor mij. Want wat kan het dankbare kin- 
derhart meer streelen» dan het genoegen dat men aan zijne ouders mag 
verschaffen. Moge het den Almagtige behagen U nog lang, zeer lang, 
te sparen en mij daardoor het voorregt te vergunnen in bet bezit van 
mijnen zoo dierbaren leidsman te blijven. 

Edele Jongelingen I Eindelijk vind ik de gelegenheid ook U toe te spre- 
ken. Want met ongeduld heb ik het oogenblik verbeid, waarop ik U 
mogt mededeelen, dat ik het mij tot de grootste eer reken wederom tot 
Uwe banken terug te keeren. Een Hoogleeraar toch is een student. Ik 



S16 W. BERLITT HBDIf OIRING. 



U duB de broaderband. Wilt d» gutftig aaiinemen €& tti) da 
ijver prUckelen , terwijl 6tj mij flteeds bemd znlt Tinden voor de 
werking mei U in het belang Uwer stadien. Skchts op die wijw ia yoor 
mij de mogelijkbeid weggelegd om wederom een nnttig akademiadi biu^ 
te worden. 

Jr9 lonffa vita brevU. Dat geldt ook U, Studenten van dit AthenaeiBnl 
Ja , het geldt U niet het minst , want waar de kortheid van het leven 
en de lengte der wetenschap one ontmoedigen zou, A6At n een bbk op 
U voldoende die ontmoediging door hoop te doen vervangett. 



Ara loHffa mta brevie. Ziet, wanneer de dood ons telkenmale de waar* 
heid der laatste woorden verkcndigt^ wanneer wij soo vde atennpikren der 
wetenschap zien weggenomen , wenden wij den blik von dd groeve der ont- 
d^mien op U , uit wier midden de verlieaen door de wetenschap geleden , 
moeten worden vergoed , nit wier rijen de phiatsen dier afgesborvenen moe» 
ten wordon aangevnld , en soo wordt de vifa irevis yai ons eene redm t» 
meer voor U van ematige waardering der Jr9 bmfa. 



8TRAF - GEEN KWAAD. 



REDEVOEBING 

TER AANYAARDING YAN HET HOOGLBBRAAASAHBT II» DB MIGTSOfi 
LEERDHEID, AAN HET ATHENAEUH ILLUSTRE TE AHSTERDAM, 

DEN 24steD OCTOBEB 1864, 

UITGESPROKEN 



DOOS 



M«. A. E. J. MODDERMAN. 



,Er bestaat yenohil tiusohen wraakneming en straf; de eente geechiedt alleeii 
in het yermeend belang yan hem die se nitoefent; de atiaf daaientagen woidt ook 
in het belang yan hem, die ae ondergaat» toegepaat.'* 



EDELACUTBAHE HEEBEN, BURGEMEE8TEB, WETUOUDEBS SN 
BADEN DEZEB 8TAD! 

EDELACHTBABE HEEBEN, CUBATOBEN VAN HET ATHENAEUM 
ILLUSTBEI 

WBLEDELOESTBENGE HEEB SECBETABIB VAN HET COLLEGB 
VAN CUBATOBENI 

HOOGGELEEBDE HBEBEN, HOOGLEEBABEN AAN HBT ATUE- 
NAEUM EN DE SEMINABIA , VEELGEACHTE AMBTGENOOTENl 

ZEEBACHTfiABE HEEBEN, AAN WIE DE HANDHAVING VAN 
HET BEGT IS TOEVEBTBOU WD I 

WELEEBWAABDE HEEBEN LEEBABEN IN DEN GODSDIENSTI 

WELEDELZEEBGELEEBDE HEEBEN, DOCTOBEN IN DE VEB- 
SCHILLENDE FACULTEITENI 

WELEDELE HEEBEN STUDENTEN IN DE VEBSCHILLENDE WE- 
TENSCHAPPENI 

GU ALLEN DIE DEZE PLEGTIGHEID DOOB UWE HOOGGEWAAB- 
DEEBDE TEGENWOOBDIGHEID OPLUISTEBT! 

ZEEB GEWENSCHTE TOEUOOBDEBSI 



Is het heden een feestdag voor den spreker, schooner nog en heerlijker 
is het feest dat in dit jaar gevierd vfordt door de wetenschap die hem het 
dierbaarst is. En terwijl hij gereed staat sdjn ambt te aanvaarden, is 
het hem behoefte voor alles hulde te brengen aan de nagedachtenis van 
dien welsprekenden tolk van het geweten der menschheid» van dien moe- 
digen strijder voor regt en waarheid , die nu juist honderd jaren geleden 
den eersten stoot gaf tot hervorming van strafregtspraktijk en strafregts- 
wetenschap; — van den zes en twintig jarigen schrijver van het in ontel- 
bare uitgaven over de geheele beschaafde wereld verspreide /fi^Dei deiitti e 
delle pene" ~ Cesare Beccaria Bonesana. 

41 



822 A. E. J. MODDERMAN 

Maar het is niet genoeg de helden in de gelederen der beschaving te 
vereeren, het is niet voldoende zich te verblijden in de hervonningen die 
zij zelven als mogelijk en nuttig aanprezen. Neen, het is noodig, dat 
uit het door zijne vruchten als deugdelijk erkend beginsel, waaruit zij, 
hoezeer soms onbewust.^ hunne resultaten hebben getrokken, ook die ge- 
volgen wordea afgeleid, die zij zelven, om welke redenen dan ook ^), 
oiet hebben uitgesiurokan. 

En wat was nu het beginsel^ waaruit Beccarift'8 boBckouwingen over 
misdj^ijven ra straSen zija voQrtgesproten P Laat ona hem zelven hooren *): 

i/De individueele moraal en de openbare moraal moeten elkander onder- 
steanen ... De wetgeving moet nooik van de zedenleer afgeacheiden wor- 
den , veelmin mi^ tusschen haar beide strijd bestaan ... De natien zuUen 
eerst dan gelukkig zqn , wenneer de gezcmde zedenleer op 't. nauwst met 
de staatkunde vereenigd is ; . . . . alleen deze zoo noodzakelijke vereeniging 
zou aan de menschen de veiligheid en dbn vrede teruggeven en hunne 
ellende verzachten.*^ 

In dezen oorsprong van Beccaria^s denkbeeldbn ligt de verklaring van het 
feit, dat hij dadelijk bijna al zijtie stellingen met den bijval van het ver- 
lichte deel der menschheid zag begroet. Want van de noodzakelijke har- 
monie tusschen wetgeving en zedenleer geeft bij allen^ die verstandig zijn 
en edel^ het geweten getuigenis. 

Doch dat grondbeginsel van Beccaria werd door hem terlbops, alechts 
hier en daar^ met zoovele woorden aange^uid; slechts tot bewijs van enkele 
zijner stellingen werd er een zigtba^r gebruik van gemaakt ; in e6n woord , 't zij 
hemzelven de Qotsprong zijner denkbeelden niet cJiiH» voov dea gideBt atond , 
't zij hij zich zoo wcftnig mogeli|k van bet uitoluitend poUtieke standpunt d^ 
meeste wetgevecs wilde verwijdjeren^ het werd door hem niet op deo vocvgiottd 
gesteld. Vandaax dat het door veirre de measten zoozeer werd over 't hoofid 
gezien , dat hij vaiik de beide strijdende partijen die hij had. willfi» ver* 
eenigen» door de eene ale eon bondgenoot» door de andera al» een. ver- 
klaard vijand is. beaeboawd. Vandaar dat , hoezeer onder aadere beMmia- 
gen , na hem gebaurde , wat voor hem gesdiied. waa , — dat Bamelijk de 
beoefenaren van 't stfafregt zich in twee gnoote paitijen vQcdQeldaQj 
waarvan de eene zich in abstracto beschouwingea over regt en sMieideer 



wiioor^ scHider mar eeirig polHiek dod der ttni te Tragen» -^ de atidere 
itttsfaiitend op liet vermeend staatsbefeng het oog liad, feonder zick om faelt 
eeuwige grondbeginsel van regt en morMl te bekommeren. Sn hoew^ 
mh npBst deee bmde eenrijdige rigtingen langzamerhaad eene derde ge^ 
vormd heeft, die het ethisch en het politiek beginsel in het strafbegrip 
heeft Boeken te vereenigen » vindt men echter de uit die vereeniging met 
noodBakelijkheid voortvloeiendp atelling *. dat atraf geen kwaad in den 
eigenlijken zin des woords mag noch behoeft te weaen , tot dasverre slechta 
doOT enkelen uitgesprokoi *)• 

Zoo sien wij dan in onze dagen aan den eenen kant niet weinige regte» 
geleerden sich afsloven om voor het a pricm vastgesteld begrip van de 
ttraf ala een , met het vroord irnoodKakelijk" vergold , kwaad een regta- 
grond te aoeken, aan wiskondigm gelijk, die, na ali een axioma te 
hebben aangenomen , dat 2 x 2 « 5 ia , hun ieven wijden aan de ontdek* 
king van eene verraenigvuldigingsmethode , die hen in staat zal stellen het 
bevrija daarvoor te leveren. Aan den anderen kant zien we bijna geheel 
Suropa, en bepaaldelijk ons VadOTland, gebukt gaan onder eene strafwet^ 
geving, die, van hoeveel vooruitgang ztj de sporen drage, nog altijd 
vene beneden het peil staat van de zoo hoog gm)emde hedendaagache 
beachaving; — eene strafwetgeving , waarin niet alleen die atraf blijft op*- 
genomen, die aan de menschheid doet twijfelen als zij den schuldige *~ 
die aan Gk>d doet twijfelen als zij den onschuldige treft, maar die in haar 
peheel de strekking heeft om den misdadiger allen terugkeer tot een aan 
eijne bestemming beantwo ordend leven onmogelijk te maken; ^ eene 
strafwetgeving in e6a woord, dk aan iederi die aan het ondeelbare der 
meQachelijke peraoonlijkheid en aan de harmonie tusschen alle wetenachap* 
pen gdooft, oQwillekeurig de volgende vragen op de lippea legt: 

Hoe komt het» dat de ataat , wiens regten toch wel niet in strijd met onze 
pligten kumien njn , dat de staat de bevoegdheid hebben kan om , in strijd 
met ons aller individueelen pligt , het kwaad te vergelden met het kwade P 

Hoe komt het, dat, terwijl wij overal elders den regel huldigen, dat 
aUeen datgene waar en goed zijn kan , waarbij hoofd en hart , verstand en 
gevoel betde vrede hebben, we evenwel een strafregt mogen in stand hou- 
den I waarbij hart en gevoel geen vrede hebben kunnen ? 

41» 



824 A. B. J. nODDERMAN 

Hoe komt het» dat, terwijl de geschiedenis ons op iedere bladsijde pie- 
dikt, dat /sfalles te begrijpen zou zijn alles te vergeven", bij de oitoe* 
fening van het strafregt mag worden te werk gegaan , alsof het leven van 
een misdadiger aan andere regelen onderworpen ware dan dat van een 
historisch persoonP ^ 

Hoe komt het, dat» terwijl de psychologie en de wijsbegeerte twijfelin- 
gen doen ontstaan aangaande 's menschen zelf bepalingsvermogen in bij- 
Bondere gevallen en 's menschen wilsvrijheid in 't algemeen , het straf- 
regt mag worden uitgeoefend, alsof die twijfelingen volkomen opgelost 
waren P 

Hoe komt het, dat, terwijl wij sints lang hebben geleerd, dat 
overal, zoowel op stofEelijk als op zedelijk gebied, harmonie van belangen 
bestaat, daarentegen het belang van den staat tegenooer dat van den mis* 
dadiger mag worden gesteld en het laatste aan het eerste opgeofferd? 

Hoe komt het, in ^^n woord» dat, terwijl de wetenschap in onze 
eeuw, de M^ferscheidingen handhavend, de o^heidingen overal ver- 
werpt^ van het gebied van het strafiregt en van dat gebied alleen, de 
lesttltaten van andere wetenschappen mogen worden geweerd, — op het 
gebied van het strafregt, en op dat gebied alleen, een onverzoenlijke strijd 
mag blijven bestaan tusschen publieke moraal en private moraal, tusschen 
wetenschap en godsdienst, tusschen regtsgeleerdheid en zedenleer, tusschen 
den wetgever en den mensch , tusschen den regter en den christen P . . . 

Inderdaad, hoe groote dankbaarheid ons bij de viering van 't eeuwfeest 
van Beccaria's it\i€i delitti e delle pene" moge bezielen» als we letten op 
het vele dat in het afgeloopen honderdjarig tijdperk tot hervorming van 
strafregtspraktijk en strafregtswetenschap is verrigt, — eene dwaling zon 
het zijn , als we vergaten ^ dat er nog oneindig veel te doen is overgeble- 
ven. Welverre dat de menschheid op de verworven lauweren zou mogen 
indommelen , schijnt veeleer de tijd gekomen om , door herziening van het 
strafb^prip zelf, eene nog meer radicale genezing van het strafregt te 
beproeven. 

Daartoe langzamerhand een weinig bij te dragen» daartoe anderen 
aan te sporen, zietdaar M. H. de taak, wier vervulling ik voortaan als 
den eersten mijner pligten beschouwen zal. En om U — gelijk betaamt — 



REDEV0ERIN6. 325 

te doen rien , welken weg ik daartoe denk in te slaan , door welke me- 
thode ik op dit gebied der wetenscbap tot resultaten meen te kunnen 
komen» welk beter middel zou ik daarvoor kunnen aangrijpen, dan 
U, — zoo ik hoop, met die bescheidenheid die mijn leeftijd past, maar 
toch met die vrijmoedigheid waartoe de zucht naar waarheid regt geeft — 
de denkbeelden mede te deelen, die ik mij ten aanzien van de grondsla- 
gen van het strafregt gevormd heb. 

Terwijl ik alzoo Uwe geeerde aandacht vraag voor eenige beschouwingen 
wer den regtsgtond, het wezen en ket doel der straf^ vreest niet M. H. , 
dat ik wanen zou U 't zij een geheel oorspronkelijk , 't zij een afgesloten 
en voor altoos a^ngenomen stelsel te kunnen of te mogen voordragen. 

Mijne algemeene opvatting van regt en staat sluit zich, zooals aan de 
regtsgeleerden in Uw midden niet zal ontgaan, het meest aan bij die 
van de school van Krause, zonder dat daarbij de wijsheid van ouderen 
versmaad wordt. In mijne beschouwingen over het strafregt heb ik de 
goede en praktische resultaten der verschiliende relatieve strafregtstheorien 
zoeken te vereenigen , voor zoover dit met het verkregen regts- en staats- 
begrip bestaanbaar is. 

Aan den anderen kant, welverre van aan mijne tegenwoordige meenin- 
gen het karakter van absolute waarheid of een biijvend bestaan' toe te 
kennen, zeg ik het den grooten Apostel der verdraagzaamheid ^) na: 
i^Wenn Gott in seiner Rechten alle Wahrheit» und in seiner Linken den 
einzigen^ immer regen Trieb nach Wahrheit^ obschon mit dem Zusatze 
mich immer und ewig zu irren, verschlossen hielte, und spracbe zu mir: 
wiAIe! — ich fiele Ihm mit Demuth in seine Linke und sagte: Vater 
gieb ; die reine Wahrbeit ist ja doch nur fiir Dich allein I" 



Het gegronde kan niet verder reiken dan zijn grond. Het strafregt van 
den staat moet in het wezen en de bestemming van regt en staat gegrond 
zijn en daariu zijne grenzen vinden. Het is dus noodig, dat wij onze 
beschouwingen met een oAderzoek naar den aard en de bestaansreden van 
regt en staat aanvangen. 



m A. E. J. HOB»KRHAN 



In de nataiir ^) vmn dsn menBch , tea wiens behoeve het beeteat en ▼oer 
wiens uiterlifke lerenBbetvekkingen het een legel behoort te z^n, moet 
de oorspraig en het weeen van het legt wovden opgespoord. Evenale de 
Staten-GeQeraal e^rst over de behoeften van den Staat beraadehigen en 
daarna over de middelen wiftardoor in die behoeften aal worden vmrzien, 
zoo kau ook bet begtip vBn segt eent verfcregen worden, waaiieer mtm 
vooraf uit "s menschen natuur zijne bestemmiag en oit deae beide de be^ 
hoeften heeft leeoen kennei», die het regt moet bevredigeii. irNatura 
iuris'* — zei teregt Rome's grootste redenaar -^ «fab honainia rq^etenda 
natura/' 

Maar de gekeele natuor van den mmi6ch, BMt ilechtB mkele zijner 
eigenschappen , b« v. alleen zijn wilsvermogen , ^ veelmis alechta enkele zij- 
ser neigii^n moeten in aanmerking komenw Niet tzUeen zijne zinnelijkheid » 
of aUeen zijne gezelligheid of aUeen zqse zuchib toi voknakisg , — nem 
de geheele meDsch^ met al zi^ loowtel stoSiDlijke ab geeztelijke venDie* 
gens, in al zijne kracht» maar ook in al siJDe awakheid, SMiet het tow- 
werp van oDderzoek wezen. Ook hier geklt hei voonichrift: irineivite esi, 
nisi tota lege perspecta, una aliqua particula eius propoaita, indicare vel 
resp(mdere." 

Onwillekeurig verbonden wij zoo ewn de satuuv es de bestdoimiDg 
van den mensch met elkander. Inderdaad zijn deze beide vaa ettcasdeff 
onafscheidelijk. leder wezen heeft noodzakelijk eene bestemming om- 
eenkomstig zijne natuur. 

Hoedanig is nu de natuur en de bestemottog van den meiisch? «^ Het 
spreekt van zelf , dat we hier die yraag sleehts m zecr breede trekksB 
kunnen beantwoorden. 

Door het lichaam verbonden aan de stoffelijke wereld, door den geest 
vereenigd met het rijk des geestes, bezitten wij een aantal lichamelijke 
en geestelijke vermogens, die allen dit met elkander gemeen hebben, 
dat u} voor ootwikkeling vatbaar djn. De ervarisg leerl oss editer 
tegeiijk, dat ten aanzien van den omvang dier ontwikkcliBgsivatbaafbeiA 
en den duur dier ontwikkeling , tusschm de vermogess iran het lichaam 
en die van den geest twee belangiijke pustes vas ?efsehil bssiliaa». De 
ontwikkeling onzer lichamelijke vermogens heeft hare grenzen es die f 



REDEV0ERIN6. 887 

jnogens selve mm w^ dxKst deii dood gdMel veriiietigd. Am de ODCwik* 
keling der vermogens van den geeat daarentegeo heeft niemand ooit gren» 
sen waargenomen en juisl het fait dat aelfs de voortpeffelijkste mensch 
taa den avood van s^n ieven faet bewustsijn heeft , dat de ontwikkeling vaa 
zijn geest nog op verre oa het toppant niet heeft bereikt, wekt bij ons 
het geloof, daii aan dien geest «en oneindig bestaaa moet wordea toe- 
gekend. 

Op grond van dit t weeledig veischil , kemien wij alien eenstemni^ aan 
den geeat eeae <oneiiidig hoo^ere waarde toe dan aan het lichaam. En 
terwijl wij uit het feit, dat al onze vermogena voor ontwikkeling vati)aar 
aijn, in verband met de atraka verneMe ateiling dat alle weaens eene 
bestemming hebbea overeenkomst^ den aard hnniier vermogens — ter- 
wijl wi), aeg ik, uit die beide premisaen de conclnsie moeten trekken, 
dat onse bestamming in de ontwtkkeling ooi van de vermogens van het 
tichaam bestaat, aarselt echter aiemand aan de laatste de nederige rol 
wn hu.Umayen toe te kennen en haar alleen te begeeren, voor soover aij 
viQQff de volmaking van den geeat , als eenig hut-Jinal gevorderd wordt ^). 

De eindfcestemming van den menach, d. i. de vdautaktheid , het is nie^ 
mandi^ gegevra haw te bereiken. Die volmaaktheid zou eerst dan aanwe* 
aig atjn^ wan&Mi! al de vermogeos van onEen geest door den invloed van 
het in ons levend goddeltjk beginael , . den hoogsten graad van volkomenheid 
bereikt hadden ~- wanneer we met ons denkvermogen ^ met verstand en 
rede , den aard ^ het verband , de eenhdd van al het bestaande , de waar«- 
heid in een woord^ badden dooigrond -^ wanneer we als leden van het 
groot geheel , door het gevoei met al het bestaande ten nauwste vereenigd , 
met al wat waar, acboon en goed is als vereenzelvigd waren — wanneer 
we eindelijk ook onaen wii tot dien ataat van vrijheid hadden opgevoerd, 
waMUQ we , al on«e neigingen. beheerschend , meester over ons zelven > het 
ideaal van den mensch moeten verwezenlijken. 

Maar al knnnen we die voimaaktheid op aarde nooit bereiken> zij is 
toch het ideaal waarnaar wij stiieven moeten. Bn gelt}k we het doel onzet 
wetenaehappelijke onderaoekingen verwezenlijkt achten, wanneer zij ons 
alechts der onbereikbare waarheid hebben nader gevoerd , zoo is ook het 
doel van ons aardsGh leven bereikt » wanneer we slechts ^ ieder naar onae 



828 A. E. J. nODDERMAN 

krachten , door harmonische ontwikkeiing van al onse geeBtvermogens , der 
volmaaktheid zooveel mogelijk zijn nabijgekomen. 

Voortdurende ontwikkeling , sietdaar alzoo onze bestemming. En terwijl 
we uitgingen van het ii^ken u zelven" leidt de opvolging van dat voorschrift 
ona tot een tweeden regel: «rvolmaak u zelvenl'' 

Aan die bestemming te beantwoorden is niet alleen het voornaamste 
doel , waamaar wij hebben te streven , maar het is ook het eenip einddoel , 
dat ons bij al ons doen en laten moet voor oogen staan. Al wat overigena 
doel genaamd wordt, mag slechts hut-mqyen zijn, aan onze voortdurende 
ontwikkeling als hntjinal ondergeschikt. Die ontwikkeling is de bestaans* 
reden van alies, wat de nadenkende mensch in 't leven roept, of in 
't leven houdt. Zij is voor ieder onzer — ook al geven wij er ons niet 
altijd rekenschap van — het criterium tusschen ffoed en kwaad, tusschen 
nutiiff en echadelijk, tusschen deuyd en ondeugd, tusschen zedeljk gewt'- 
loofd en zedelifk niet geoorloofd. Alles wat haar middelijk of onmiddelijk 
bevordert, en ook dat alleen, noemen wij goed en nuttig; alles en ook 
alleen datgene , wat haar middelijk of onmiddelijk af breuk doet , noemen 
we een hoaad en een nadeel. De gewoonte om zich^ met opoflPering van 
een nabijzijnd genot, een meer verwijderd voordeel voor zijne ontwikkeling 
te verschafien, noemen wij eene deugd; terwiji we omgekeerd zeggen dat 
we ons aan eene ondeugd schuldig maken , zoo dikwerf wij , terwiUe van 
een dadelijk genot , aan onze ontwikkeling eeu meer verwijderd nadeel heb- 
ben toegebragt. Tot alles eindelijk wat onze ontwikkeling bevordert, zon- 
der die van iemand anders te schaden, achten we ons bevoegd en verpligt; 
terwijl we ons omgekeerd bewust zijn onzen pligt te schenden en onze 
bevoegdheid te buiten te gaan, zoo dikwerf wij eigene ontwikkeling ver- 
waarloozen^ of aan die van een ander eenig nadeel toebrengen. 

De vervuUing van deze bestemming nu is afhankelijk van voorwaarden. 
Daarvoor toch wordt gevorderd vooreerst» dat wij in al onze lichamelijke 
behoeften kunnen voorzien ; ten tweede , dat wij in 't bezit zijn van al die 
hulpmiddelen , zonder welke de ontwikkeling van den geest onmogelijk is. 
De ervaring leert ons echier, dat wij, hoe kwistig de natuur ons hare 
gaven ook aanbiede, ons ieder op zich zelf die stoffelijke voorwaarden 
slechts zeer gebrekkig — die geestelijke voorwaarden bijna in 't geheel 



REDEV0ERIN6. 829 

niet zouden kannen verscha£fen. Met dit besef onzer individaeele beperkt- 
heid en afhankelijkheid gaat het bewustzijn gepaard, dat we leden zijn 
van het groot geheel der menschheid en als zoodanig geroepen en verpiigt 
ons ten nauwste bij onze natuurgenooten aan te sluiten, elkander als 't 
ware aan te vuUen en met vereende krachten tot een en hetzelfde doel, de 
ontwikkeling van allen , de ontwikkeling der menschheid , saAm te werken. 
Een bewustzijn dat al spoedig in de door ervaring verkregen overtuiging 
overgaat^ dat wij inderdaad in vereeniging met anderen, bij magte zijn 
ons alle voorwaarden te verschaffen, waarvan een aan zijne bestemming 
beantwoordend leven af hankelijk is. Als wij dus onze neiging tot gezellig- 
heid opvolgen , dan is dit een instinct van zelf behoud ; en de maatschappij 
is niet anders dan wat het huisgezin is in 't klein: eene onderlinge aan- 
vullings- en opvoedingssocieteit. 

Maar eene societeit die niet door 's menschen wil is tot stand gekomen , 
evenmin als wij van ons eigen bestaan de auteuren zijn. Van nature 
zijn wij maatschappelijke wezens. En evenals de individueele levensregelen, 
zoo worden ook de regelen van U maatschappelijk leven door den mensch 
niet geschapen , maar alleen opgespoord. 

Uit het wezen en de bestemming der maatschappij spruit voor de 
leden onderling eene reeks van pligten voort, wier inhoud ten deele van 
plaats, van tijd en van de bijzondere betrekkingen waarin de leden tot 
elkander staan^ afhankeiijk is, doch die allen dit met elkander gemeen 
hebben^ dat hunne vervuiling strekken moet om elkander het leiden van 
een aan zijne bestemming beant^woordend leven mogelijk te maken of 
mogelijk te doen blijven. Daar ieder nu, gelijk wij straks reeds opmerk- 
ten, bevoegd is om al datgene te doen, zonder 't welk> hij zijn pligt 
niet vervuUen kan, al datgene, wat eigen ontwikkeling bevordert, zonder 
die van iemand anders middelijk of onmiddelijk te benadeelen, zoo hebben 
wij van nature de bevoegdheid elkander tot de vervulling der gemelde 
pligten te noodzaken. 

Nu leert ons echter de ervaring, dat niet van al die pligten de rigtige 
vervulling door dwang kan worden verkregen. Zoo volgt b. v. uit het 
wezen der maatschappij en is het dus een pligt, dat ieder voor zijn aan- 
deel tot den maatschappelijken — 't zij stoffelijken, 't zij geestelijken — - 

42 



SM A. B. J. MODDEI^HAN 

arbeid bijdrage. Indien eohter iemand goedvindt dien pligt te verwa^fi- 
looEen, men sxd hem tot zijne rigtige vervalling niet kunnen noodzaken. 

Al deze niet^dwingbare pligten nu kunnen hier worden ter zijde gesteld; 
met de pligten jegens ons zelven behooren ze uitsluitend tot bet gebied 
der zedenleer. 

De dwingbare pligten, wier vrijwiUige vervalling evenzeer doordezeden- 
Jaer wordt voorgeschreven , maken te zamen het gebied van het r^ uii 
Beschouwen wij ze nader^ dan blijkt het dat ze in drie soorten kunnen 
wcMrden onderscheiden : positieve pligten van alleu jegens allen, positieve 
jdigten van enkelen jegens enkelen» eindelijk negatieve pligten. 

Het is een positieve pligt van allen jegens allen , met vereende krachten 
al datgene tot stand te brengen en in stand te houden wat^ stoffelijke of 
geestelijke voorwaarde voor de algemeene ontwikkeliug , door individueele 
krachten 6f niet, of slechts gebrekkig tot stand gebragt of in stand ge- 
houdm worden kan. 

Poftitieve pligten van enkelen jegens enkelen zijn daar aanwezigf waar, 
't zij door de natnur, ^t z^ door menschelijken wil, tussohen bepaalde 
personen eene bijzondere betrekking van stoffelijk of geeatelijk dienstbetoon 
is in 't leven geroepen. 

De negatieve pligten eindelijk bestaan eenvoudig bierin, dat ieder zich 
onthoude van [alles wat een ander het vervuUen zijner bestemming onmo* 
gelijk of middelijk of onmiddelijk op de daarvoor gevorderde stoffelijke of 
geestelijke voorwaaiden inbreuk maken eou. 

Wanneer we de negatieve pligten in de laatste plaata vermelden , M. H. , 
dan is het waarlijk niet, omdat ze voor den regtsgeleerde het minst be* 
langrijk zouden zijn. Het tegendeel is waar. Want zij zijn uit hun aard 
allea dwingbaar , ze bekooren allen tot het regt , en bepaaklelijk het straf* 
regt dient bijna uitsluitend om hunne vervuUing te verzekeren. Doch hen 
eerst na de positieve ter sprake te brei^en , wordt zoowel door de eijschen 
van de wetenschap als door de behoeften van de praktijk gevorderd, Het 
is duidelijk , dat , terwijl in de vervulUng vair de positieve pUgten de be- 
staansred^ van de maatschappij gelegen is, daarentegen de negatieve 
pUgten sleehts gevolgen zijn van het misbruik dat van het maatschappeUjk 
leven kan worden gemaakt: er zouden geeoe negatieve pUgten bestaani 



REDEV0ERIN6. 881 

al8 er geen behoefte aan poaitief halpbeUxMi beBtond. En wanneer men^ 
g^jk bij eene rigtige methode gevorderd wordt, die negatieve jdigten op 
den achteigiond plaatst , dan gaat men daardoor de onzalige bloot negoHeve 
opvatting van regt en staat tegen; — eene opvatting, die, noodlottige 
nalatenschap van Kant, Bchoon door bijna niemand meer openlijk en in 
alles gehuldigd, echter maar al te dikwerf gretig wordt aangegrepeni om 
aan groote openbare werken^ aan konst en wetenachap de meest noodza« 
kelijke onderstenning te onthouden; -^ eene opvatting die den mensch 
verlaagt tot een selfzachtige , het regt tot een vorm zonder inhood en 
den staat tot een poiiciedienaar ; — eene opvatting wier ongerijmdheid het 
eenvoudig gezond verstand doorziet^- zoodra men slechts bedenkt, dat, 
ware zij juist, de volmaaktste regts- en staatstoestand zou samensmelten 
met de regtek^osheid en stateloosheid op het eiland van Robinson Crusoe« 

De drie aangewezen kategorien van piigten dan maken te zamen het 
gebied van het regt uit. Met het oog op hun inhoud kunnen we alzoo — 
ons vrij nauw, schoon niet geheel, bij de definitie der school van 
Krause aansluitend ^ het Begt bq)alen ais: het organiech geheel van 
de poeiHeve of negatieve voortoaarden voor een aan zijne bestemming beant" 
woordend leven , mer vervulHny van anderen afhangt en door dtoang kan 
verkregen toorden. 

De Staat is eenvoudig de ineteUing ioaardoor , over een bepaald grondge^ 
bied, het regt ioordt verwezenHjkt en gehandhaafd. Bij de ruime betee- 
kenis door ons aan het regt gegeven, is het echter duidelijk, dat de iiier 
bedoelde staat niets ter wereld gemeen heeft met den zoogenaamden regts- 
staat of ^tat genB-d'armes , waarover wij zoo even ons oordeel hebben uit- 
gesproken. 

Hoe wordt nu door den staat het regt verwezenlijkt en gehandhaafd? 

De straks in de eerste plaats vermeide pligteui de pligten van allmi 
jegens allen , gaan op den staat over — of liever , want deze uitdrukking 
zou aan wijlen het contrat social doen denken — de staat is, uit den 
aard der zaak, met hunne vervuliing behtst, voor zooveel de vrijwillige 
associatie daarin niet voorzien kan. Het is alzoo de staat^ die tot stand 
brengen en in stand houden moet al datgene, wat, stoffelijke of geeste* 
li^ke voorwaarde voor de algemeene ontwikkeling , door individueele krach- 

42* 



332 A. E. J. MODDERMAN 

ten of niet , of slechts gebrekkig tot stand gebragt of in stand gehoaden 
worden kan. — Deze eerste klasse van pligten lost zbh dus op in pligten 
van den staat jegens de borgers en pligten van de burgers jegens 
den staat. 

Van deze wederzijdsche pligten tusschen de burgers en den staat^ van de Btraks 
vermelde positieve pligten van enkelen jegens enkelen en van de negatieve plig- 
ten y moet de staat de vervulling voor zooveel doenlijk verzekeren. Tot berei- 
king van dit doel wordt gevorderd : vooreerst , dat de staat al die pligten , 
wier omvang en inhoud natuurlijk ten deele van plaats en tijd afhankelijk 
is, beschrijve^ — met andere woorden dat hij voor de uitwendige le- 
vensbetrekkingen regelen geve^ voor zoover daaraan behoefte blijkt te be- 
staan; ten andere, dat hij tusschen de verschillende uitleggingen die aan 
die regelen mogten worden gegeven, uitspraak doe; verder, dat de staat 
alle niet-vervulling van een of meer dier pligten, met andere woorden 
het onregt, voor zooveel mogelijk voorkome; eindelijk^ dat hij het onregt> 
't welk hij niet voorkomen kon , voor zooveel doenlijk herstelle. 

Op het voorkamen en heratellen van het onregt hebben we hier in 't bij- 
zonder de aandacht te vestigen. 

Wanneer de staat alle onregt voorkomen, of althans, wanneer het 
eenmaal gepleegd is , altijd volkomen herstellen kon , dan zou er nooit 
van een atrafregt sprake zijn geweest en zouden burgerlijkregtelijke bepa- 
lingen, administratieve en policie-maatregelen voldoende zijn. Doch dit 
vermogen bezit de staat niet. 

Wat vooreerst het voorhomen van het onregt betreft , het is klaar dat de 
Btaat daartoe slechts zeer onvoldoende middelen kan aanwenden en dat, 
bepaaldelijk ten aanzien van de schennis der negatieve pligten , het aan- 
grijpen van het eenige regtstreeksche en afdoende middel — voortdurende 
bewakiug van alle burgers — een geneesmiddel zou wezen erger dan 
de kwaal. 

Evenmin bestaat er zekerheid , dat de staat het onregt , dat hij niet voor- 
komen kon , zal kunnen herstellen. Zelfs dan ^ als het op zich zelf herstel- 
baar ware , — zooals b. v. bij vergrijpen tegen de eigendommen — bestaat 
er toch nog niet de minste zekerheid, dat de dader zal worden ontdekt. 
Men kan dus met regt zeggen, dat geene enkele onregtmatige handeling 



REDEV0ERIN6. 383 

ab9oluiU herstelbaar is, ook al kan men het tmtdekte onregt in herstelbaar 
en onherstelbaar onderscheiden. 

De uitoefening van het strafregt nu, strafbedreiging zoowel als straf- 
voltrekking, is het eenige middei waardoor de staati onmagtig om het 
onregt altijd regtstreeka te beletten , bij gebreke ook van de zekerheid , dat 
hij het eenmaal gepleegde onregt volkomen zal kunnen herstellen, — het 
indirect kan trachten te voorkomen ^). 

Dat middel mag en moet door den staat worden aangegrepen, krachtens 
zijne roeping om het bestaan te handhaven van de voorwaarden, waarvan, 
voor alien in 't algemeen en voor ieder in 't bijzonder , het leiden van een 
aan zijne bestemming beantwoordend leven af hankelijk is. 

Hiermede is de regtsgrond der straf aangewezen, maar zijn ook tegelijk 
de grenzen omschreven, binnen welke het strafregt door den staat moet 
worden uitgeoefend. 

Uit dien regtsgrond immers volgt: 

Vooreerst, dat alleen die handelingen of omissien tot misdrijven kunnen 
worden gestempeld » waardoor ^ middelijk of onmiddelijk , op de voorwaar- 
den voor een aan zijne bestemming beantwoordend leven inbreuk ge- 
maakt wordt. 

Ten tweede: dat den staat^ geroepen om aan allen het bestaan der 
meer gemelde voorwaarden te verzekeren, het strafregt slechts toekomt 
onder de beperking, dat daardoor op de ontwikkeling van niemand^ wie 
hij ook zij , ' mag worden inbreuk gemaakt ; — dat het alzoo een essentiale 
is in het begrip der straf en de eerste voorwaarde in ieder strafmiddel, 
dat daardoor den misdadiger de terugkeer tot een aan zijne bestemming 
beantwoordend leven niet worde afgesneden of bemoeilijkt. 

Met andere woorden^ en met het oog op hetgeen is voorafgegaan : 

Geene andere misdrijven > dan die en (?^regtvaardig en o»zedeIijk — 
Geene andere straffen, dan die en regtvaardig en zedelijk zijn. 

AUeen die handelingen of omissien, zeiden we, mogen door het straf- 
regt worden tegengegaan^ waardoor middelijk of onmiddelijk op de, 
't zij stoffelijke^ 't zij geestelijke, positieve of negatieve voorwaarden voor 
een aan zijne bestemming beantwoordend leven wordt inbreuk gemaakt. 



384 A. E. J. MODDERMAN 

Dat nu deze omschrijving niet te eng is, zal men ongetwijfeld toefttemment 
zelfs de eenvoudige policieovertredingen zijn daardoor niet uitgesloteii ^). 
Aan den anderen kant geef ik ecbter gaarne toe, dat zij door de inks- 
scbing van de woorden //culpa of dolo" nog nader moet wordra b^rkt. 
Het zou de ongerijmdheid zelve zijn door strafbedreiging invloed te wilien 
uitoefenen op den wil van diegenen, aan wie het vermogen van zeifbepa- 
ling ontbreekt. 

Maar — zoo hoor ik mij tegenwerpen — * ook nii nog- is uwe omftchrij- 
ving der misdrijven te ruitn , want niet aile dok) of culpa gepleegde onregt* 
matige handelingen of omissies mogen worden straf baar gesteld , en waar is 
nu uw criterium tusschen het species misdrijven en het genus onr^P 

Men heeft het ongeloofelijke beproefd om zoodanig criterium uit te 
vinden en eene absolute grens tusscben het zoogenaamd civiele en het cri- 
mineele onregt aan te wtjzen. De wetgeving heeft met al die pogii^en ge- 
spot. En teregt, want het is gemakkelijk aan te toonen, dat faet zoeken 
naareene zoodanige absolute grens even onpraktisch als onooodig is. 

Om zich hiervan te overtnigen» behoeft men zich slecbts met de gedach- 
ten te verplaatsen op het gebied van het hedrog. Of wel — en langs dien 
w^ zal men tot. Cjene meer algemeene overtuiging komen — men 
stelle zich slechts voor den geest eene lange reeks van onregtmatige 
handelingen of omissiSn, van de onschuldigste en minst gevaarlijke 
en na de ontdekking volkomen herstelbare culpa begane omissie af» tot 
aan de meest ouzedelijke, meest gevaariijke en altoos onherstelbare » 
dolo gepleegde handeling toe. En als men dan op de aldus met geleide« 
lijke opklimming saamgestelde reeks het oog slaat, dan zal het emvoad^ 
gezond verstand ons zeggen , dat soms reeds op de eerste of tweede sport 
het woord misdrijf moet te lezen staan, terwijl misschien eene der meest 
onzedelijke, meest gevaarlijke en dolo gepleegde handelingen in 't behng 
der maatschappij ongestraft moet worden gelaten. 

Geene absolute grens alzoo, maar dit eenige voonschrifi;: dat men tot 
misdrijven moet stempelen al die culpa of dolo gepleegde onregtmatige 
handelingen of omissien, uit wier straf baarstelUng » gelet op ttjd en 
plaats, Toor het waarachtig belang der maatscfaappij meer voordeel dan 
nadeel te wachten is. 



aBI>BVOBRING. 885 

Wordt Bu hifrdoor weder de deur voor de oude misbruiken opengezetP 
Yolstrekt niet Nu eeQmaal uit het wezen en de bestemming van regt eu 
staat is afgdeid» dat alleeu die handeUngen of omissien onder het bereik 
vsD het atrafregt vallen , waardoor inbreuk wordt gemaakt op de middelijke 
of oumiddalijke, pontieve of negatieve, stoffelijke of geestelijke voorwaarden 
voor eens anders ontwikkeljng , nu is daardoor de strafbaarstelling van 
hloot moreele vergrijpen of imaginaire handelingen volkomen afgesneden. 
Ntt sijn daardoof voldoende grens^n aangewezen, binnen welke de wet- 
gever zioh .vrijelijk moet kuunen bewegen , steeds zich de vraag stellende , 
of niet welUgt het geneesmiddel erger zou zijn dan de kwaal. 

De tweede gevolgtrekking , door ons uit den regtsgrond der straf afge* 
lAd, was deae: dat het een bestanddeel is van het strafbegrip en een 
essenlieel veroischtein ieder atrafmiddel, dat daardoor den wetsovertreder 
de terugkeer tot een aan zijne bestemming beantwoordend leven niet worde 
afgesneden noch hij daarin bemoeilijkt : — met andere woorden (men denke 
hier aan de beteekenia die wij straks aan het woord 'fitoaad*' toeschreven) , 
dat de 9br€^ gee» loaaracAtiff kwaad mag sdjn. 

Het vervollen onzer bestemming — dit kan niet genoeg worden herhaald -^ 
18 het eenig but-final van alles ; de mensch is het eenige zelfdoel ; regt en staat 
zijn slechts mddeien om hem het vervuUen zijner bestemming mogelijk te 
maken. — Wanneer nu van staatswege^ aan wien het ook zij, eene beban- 
deling wordt aangedaan ^ waardoor hem het vervullen zijner bestemming wordt 
onmogelijk gemaakt of bemoeilijkt; — met andere woorden, wanneer, aan 
wien het ook zij\ een waarachtig kwaad wordt toegevoegd. — dan wordt 
daardoor gehandeld in strijd met het wezen en de bestemming van regt en 
van staat, dan wordt daardoor alles omgekeerd, het middel tot doel ver- 
heven , het doel tot middel verlaagd , en de mensoh , ten wiens beboeve het 
regt bestaat , opgeofferd aan ew abstract en valsch begrip van geregtigheidu 

Het eerste element van het straf begrip is alzoo dit : zij mag geen ivezen' 
lyk Awaad zjjn. 

Maar behalve dit eerste element, dat ik» om de terminologie van 
Beccaria te bezigen^iiet zedeUjie zou noemen, is er nog een tweede, 
een poHHek element. 



836 A. E. J. HODDERMAN 

Wat wil de wetgever , als hij eene baodeling op straffe verbiedt of op 
strafiPe beveeltP Wat anders dan, door het vooruitzigt te openeo op de 
straf^ alleo, bepaaldelijk degenen die nog op dat zinnelijke standpunt 
staan^ viraarop het kwade niet uit afkeer van het kwaad wordt nagelaten^ 
nopen om zich naar zijn wil te gedragen. Dit doel van den wetgever 
kan alleen dan worden bereikt , wanneer de straf op hen , die zich aan 
't plegen van 't misdrijf , waarop zij is gesteld , zouden willen schuldig 
maken , den indruk moei geven , alsof hun een wezenlijk kwaad te wachten 
staat. Het tweede element, het politieke, komt alzoo hierop neer: de 
straf moet zijn een achijnbaar kwaad. 

Eindelijk is er nog een derde element, dat zoowel politiek als zedelijk 
is. Wanneer namelijk de strafbedreiging haar doel heeft gemist, dan is 
het niet voldoende de straf te voltrekken, tot handhaving van de kracht 
der bedreiging. Neen^ het belang van de maatschappij vordert, dat hij 
die eenmaal van een wederregtelijken wil blijk gaf^ voor 't vervolg, vaor 
zoover dit binnen de grenzen der staatsbevoegdheid gelegen is , onschadelijk 
worde gemaakt. Die onschadelijkmaking , een noodzakelijk uitvloeisel van 
den staatspligt om het onregt te voorkomen , moet altijd psychisch beproefd , 
soms daarenboven nog tijdelijk^ physisch — door verwijdering uit het 
maatschappelijk verkeer — verzekerd worden. Da^r nu deze poging tot 
onschadelijkmaking ook wel degelijk geschiedt in 't belang van den weta- 
overtreder zelven, — voor wien het immers eene weldaad is, dat hij, 
zonder dat hem een werkelijk kwaad wordt aangedaan, van verder mis- 
drijf wordt teruggehouden , — zoo kunnen wij als derde, zoowel politiek 
als zedelijk , element van 't straf begrip aannemen , dat de straf moet zijn 
een wezenlijk goed. 

Trekken wij nu de drie gemelde elementen samen» dan kunnen we, 
behoudens nadere toelichting, de straf bepalen als: een schijnbaar kwaad, 
waarvan de bedreiging atrekt om de burgera van iet plegen van misdrijf 
terug te houden, en tegelijkertijd een wezenlijk goed, waarvan de toe- 
paaeing strekt, zoowei om aan de strqfbedreiging in *t vervolg hare kracht 
ie verzekeren, ais ook en voorai om den wetsovertreder , zooveei noodig, tij^ 
deiyk, physisch, — zooveei mogeiijk, voar aHyd, psychisch onsciadeiijk 
te maken. 



REDEV0ERIN6. 837 

Het zij mij thans vergand deze bepaling toe te lichten en haar tegen 
sommige bedenkingen te verdedigen. 

De Btraf, zeide ik, moet zijn een scAiJnbaar hoaad eu te gelijker tijd 
een noezenlijk goed ^). Eenige voorbeelden zallen mijne bedoeling duide- 
lijk maken. 

De ceUuiaire opsluiting is een schijnbaar kwaad; zij moet al degenen, 
die tot misdrijf geneigd zijn en niets meer vreezen, dan de afzondering 
van hunne geestverwanten , een kwaad toeechijnen. Doch zij ie te gelijker 
tijd voor den misdadiger een waarachtig goed, want hare toepassing be- 
neemt hem tijdelijk de mogelijkheid om zich door misdrijf nog verder 
van den waren levensweg te verwijderen en kan daarenboven het middel 
zijn^ waardoor hij op den goeden weg wordt teruggevoerd. 

Met de gemeenschappelijke gevangenisstraf is het juist omgekeerd. Deze 
Bchijnt op verre na niet een z66 groot kwaad te zijn als de cellulaire: 
bepaaldelijk voor een in de misdaad vergrijsd boosdoener is het zoo on- 
aangenaam niet zijne dagen te slijten in een gesticht , waar hij het on- 
eindig beter heeft dan de meeste arbeiders in onze &brieksteden , waar 
hij alle genoegens van het gezellig verkeer kan genieten, waar hij, 
zijne jongere commilitonen in de misdaad onderwijzende, als een held 
bewonderd , als een « man van ervaring geeerbiedigd wordt. Maar aan 
den anderen kant is die gemeenschappelijke gevangenisstraf een iDaar' 
achtig ktaaad, waardoor zelfs de laatste kiem van het goede wordt ver- 
stikt. En een waarachtig kwaad ook voor de maatschappij. i^En exami- 
nant de pres" — zegt Emile de Girardin (^^) — et attentivement la 
soci^te ou la loi» qui en est Texpression, on reconnait, que la soci6t6 fait 
ce que ferait un idiote (qu'on me passe la vulgarit6 de la comparaison) 
qui retirerait Tecume d'un pot-au-feu pour la jeter dans la cendre, et 
qui ramasserait ensuite Tecume dans la cendre pour rejeter cendre et 
ecume dans la marmite. — Ce serait de la d6mencel Oui sans doute. 
Eh bien! n^est-ce pas ce que fait la loi p^nale, quand elle jette Tecume 
de la societe dans la boue des prisons^ pour rejeter plus tard dans la 
soeiete oette 6cume mSIee h, la boue?" 

Gelijk wij alzoo de cellulaire opsluiting beschouwen als de type van 
eene goede en eene regtvaardige straf, zoo zien wij daarentegen in de 

48 



Ai 



m A. B. J. MODDBRHAN 

g^PkaeQMhappe^jkci de typ« van de onregtvttardigste en }\mt d«aronei ook 
van de scbadelijkste straf die denkbaar is ~ eeoe stcal, aoo iMgalijk 
ndg ^erfbmlijkeT dau de doodstraf. De doodatraf ten miMte is ernstig: 
«y apot niet en 9picgelt niet eene toekomst voor die niet verwesenlijkt 
wordt; de gemeenschappelijke gevangenis, een boetehuis van boJAen, ia 
pm^ fabriek van bianen. De doodatraf snijdt alleen de verbetering af ; de 
gemeenadkappelijke gevangenia maakt nog slecbter daarenboreii ^^). 

Mav behalve de cellulaire gevangenttstraf zija &r Mg andefe stBaffeD 
die aan het veraiacbte : vscAifnbaar Awaad, wezenlijJb goed^^ voldoen : t. w. 
de geldboete» de ontaetting van enkele bepaalde regtMb, de verbanaiiig, 
(te deportatie (de b^de laatste evenwel alleen ondev bepaalde voarwaajidaft) « 
en eindelijk — dooh dit ia eigenlijk meer een policiemaatregel — de vert 
biMirdverkhriiDg of VQrniBliigiiig van scbadel^ke voo&weopen. 

I>e geldkoete ifij een sohijnbaar kwaad, maac voos dengene^ die 
aioh , aonder door dea nood gedDongen te zijn , aaa eenig utt hebzittcht 
vQoortgeBpvoten miaddjf heeft. schuldig gemaakt, is sij: tevens eea waai> 
aohtig goed, want t^k gelijk reeds Plato> aeer juiat hoeft opgemerkt -^ 
%\\ is het. besta middel om hem van «ijnet ziektet te geneaen. 

Be onizetHng van^ de bevoegdheid om zekeie b^aalde regten uit te 
oefenen, is eeni achijnbaar' kwaad, want aij wordt door ieder als eeoe 
schande gevreesd;. oaaar voor dengeno, die zich aan era opzettelijki mia- 
bruik van die regten achul(% maakt , is aij tegelijkwtijd een wezenlijk 
goed, want ziji beneemt hem de mogelijkhaid om zioh BOg met meer 
soortgelijk onfegt te bezoed^leni 

Het zott niet moeilijk zijn aau te tooaen dat ook de driot andeoe gei> 
noemde» straffen hetzel£de karakter: //sehijnbaar kwaad, wezenlijk goed", 
kunnen bezittea, doch genoeg reeds om mijn^ bedoeling op te hflldmn. 

Maas nu hoor ik mij tegenwerpen : gij maakt de straf tot eene< mysti- 
ficatie, giji wilt de boosdbenera beloonen in plaata vaa ae te stnffen, eii< 
gij lokt ze tot misdrijf uit. 

Wat vooreerat betreft de mystificatie, aij beataafe niet, wafit.de straf. 
wordt juist z66 uitgevoerd als zij is bedneigd en zi} maakt. op hem die> ae 
ondergeat denzelMen indruk , alspfi hem. kwaad met kwaadi werd vergolden. 
Integendeol', de gemeenschappdyke' gevangenia ia eene mystificatie ,.. waAt^ 



Ri&fiV0fiRlN6. ^^ 

90 wdjndt m^ looden scbreden voor de ^^^te tdbal beti^efd^b en in^i e<^fa 
»tot wedanieiii" irerlaten. Bn ook de dddddtraf, :&o6Als btl( ddai^toedb 
tegemDQordig bier te lande gescbapen is^ mag met regt e^ne feusacfatige 
myBtificatie hecften^ 

Maar wij zoaden d« bdosdoener^ willen beloonen. WlJ ^rag^h verscbdtt- 
ning; niet bet belang van den misdadiger, tnaar dat der maatscba^ij; — 
jiiet de pbi)antb?opie / maar de strenge eisch van het r^^t is door ons d^ 
den voorgrofid geBteW* En, wanneer bet nu toevallig — ileeh, tiirt 
toevallig, want al wat goed is moet harmonisoh wezen — Waniieer h^t An 
blijkt, dat door de strenge opvolging van bet regt, het belang eil vah 
den staat en van den misdadiger gebaaK wordt, dan {% dif tocb oifiie 
SGbuld niet. Het is onee scbuld niet, dat eenmaal ook boven de gev&fr- 
genissen bet schoone woord van Carey zai kunffien prijken ; // AII discdrd , 
barmony not underatdodr' 

Dooh -^ en dtt is bet ergste — we zoudefi de boosdoeners tof misdrijf 
aanlokken! Om die allergewigtigste bedenking op te lossett, veroorloteti 
wij ons er op te wijten , dat bij die in een toestand verkeert , waarin men 
tdt het pleg€9l van misdrijf geneigd is, do straf als een kwaad moet 
bejBcbotiweo. Indien bij de gevolgen zijner i^^ doot^ag, zoo aTs die 
werkelijk uign^ dan zou bij* geen kwaad Jcumen doeii; alle oiidedgd is 
onverstand; elk misdrijf spruit voort uit miskenning van de wezenlijke 
gevotgen. Ook al wevd dus het (jenkbeeld dat de i^fraf ^Ueen in HcUjn 
een kwaad ia, verwezenlijkt, zij zou toch nog altrjd, bij de o^erteggitig; 
die aan een mindrijf voovafgaat , als een werkelijk kwaad in de schaal Wegen. 

Integendeei zou b. v. ten gevdlge van de verandering der gemeetYschap- 
pdijke in cellnlaire opsluiti^ , op de boosdoeners een veel sterker temg- 
hottdende invloed worden iJiilge6efend. Ddor de vdorispiegelhig van def 
eorste wordt aUeen op hunne^ zucht naar vrijheiid, dooi^ die ^an de k&tste 
nog daarenboven op baufne gezelligbeidsneiging ge^erkt. Bn wannedr men* 
io de praktajk niet ^elden de tot gemeens^happelijke geVangenis^raf ver- 
oordeeide» eiet requestreeren om htmne straf in eelluTatre veranderd te zieU, 
dan gescbiedt dit eenvoudig, dmdat de tasschen die beide straffen danget^ 
noaen Verboudhig aan die veranderinjg den schijn van een e^fslag geeft. 

Dat etf bij onze bescbduwing voor de ddbdstraf geen plaats is , zal orid , 

43* 



840 A. E. J. MODDERMAN 

hopen we^ wel niet tot een verwijt gemaakt worden. Voor die straf blijkt 
er meer en meer ook geene plaats te wezen in het geweten der be- 
achaafde natien. 

Haar uit een theoretisch oogpunt hier nog in 't bijzonder te bestrijden, 
Bchijnt niet edelmoedig; in een wetenschappelijken kring, hier te lande, 
heeft ze aanspraak op het voorregt: //de mortuis nil nisi bene." Toch 
mag ik eene enkele opmerking niet weerhouden^ die met mijn onderwerp 
ten nauwste samenhangt. Niet zelden hoort men haar instandhouding 
aanbevelen, omdat zij zou zijn een //noodzakelijk hwaady Die quali- 
ficatie, waarmede aan zooveel wat geen onderzoek lijden kan, een glimp 
van regtvaardigheid gegeven wordt, behoorde om hare dubbelzinnige be- 
teekenis en het gevaar dat daaruit voor de harmonie tusschen publieke en 
private moraal ontstaat, uit de taal te worden verbannen. 

Ndodzakelijk kwaad , in den eigenlijken zin van 't woord ^^) , bestaat er 
niet Laten wij slechta doen wat goed» wat regtvaardig is, en het nut 
zal van zelf wel komen. 

En dat geschiedt inderdaad. Want door een strafsjrsteem als hier wordt 
verdedigd, wordt het onregt voorkomen, voor zoover de staat daartoe bij 
magte is. Vooreerat door de terughoudende kracht der strafbedreiging; 
ten ttoeede door de onschadelijkmakende kracht der strafvoltrekking. Over 
dit een en ander nog een woord. 

Dat er, op 't voetspoor van von Feuerbach, aan de strafbedreiging op 
zich zelve en afgescheiden van de strafvoltrekking , een doel moet worden 
toegeschreven , en dat men dit doel door toepassing van den regel: «^nuU 
lum delictum, nuila poena sine praevia lege poeuali'' moet zoeken te be- 
reiken, het eenvoudig gezond verstand zegt het ons. Men noeme het 
(indirect) afschrikken, waarschuwen^ terughouden, determineeren — men 
noeme het hoe men wil : het doel der strafwet zal juist dan het best be- 
reikt worden, wanneer zij nooit behoeft te worden toegepast. 

Het gronddenkbeeld van Feuerbach's theorie van den psychologischen 
dwang — een denkbeeld trouwens, dat men, om van de Grieksche wijs- 
geeren te zwijgen^ reeds bij Beccaria aantreft, — is dus volkomen joist 
en verdient waarlijk de bespotting niet waarmede zoo velen, op het voor- 
beeld van Hegel^ het belachelijk zoeken te maken. Trouwens, dat in de 



REDEV0ERIN6. 841 

theorie van den onsterfelijken Beijerschen regtsgeleerde een krachtige kern 
van waarheid moet verscholen liggen, zou reeds a priori kunnen worden 
afgeleid uit den grooten bijval die haar jaren achtereen zoowel bij de regts- 
geleerden als bij de wetgevers is te beurt gevallen. Wat geheel valsch is, 
kan niet zoo lang en z66 algemeen een indruk van waarheid geven. Aan 
den anderen kant bevat echter de theorie van Feuerbach een groot gebrek , 
dat wij voor ons meenen te hebben vermeden, dit namelijk dat daarin 
een zoodanige regtsgroud der straf gemist wordt, waardoor de wetgever 
bij de keus en de maat der straffen, binnen de grenzen van regt en 
zedenleer wordt teruggehouden. 

Dat de strafvoltrekking ook nog een ander doei heeft dan alleen het 
handhaven van de kracht der straf bedreiging , schijnt onbetwistbaar. Wanneer 
proefondervindelijk is gebleken, dat voor Titius de strafbedreiging nog niet 
voldoende is om hem van 't plegen van misdrijf terug te houden, dan 
vordert het belang, in de eerste piaats van de maatschappij , maar ook 
niet minder dat van Titius zelven , dat men hem , voor zoover dit met het 
regt en de etaatabevoegdheid beetaanbaar ie, voor 't vervolg onschadelijk 
zoeke te maken. 

Door de ingelaschte beperking tfvoor zoover*' wordt aan het woord t/on- 
schadelijk maken" zijne oogenschijnlijk bloot politieke beteekenis ontnomen. 
Aan den anderen kant verschaft het gebruik van dit woord dit groote 
voordeel dat het ons steeds herinnert, dat, zoo de staat aan de verbete- 
ring der misdadigers moet arbeiden, dit door hem gedaan wordt niet als 
zedenmeester , maar krachtens zijne roeping om door alle regtvaardige mid- 
delen het onregt, hier het toekomstige onregt van den reeds schuldig be- 
vondene» te voorkomen. 

Voor 't overige bestaat er ten aanzien van de mjze , waarop de onscha- 
delijkmaking moet beproefd worden, tusschen de verschillende misdrijven 
een groot verschil. 

Sommige misdrijven zijn van dien aard, dat er reden bestaat om te 
gelooven dat de les door de veroordeeling ontvangen, op zich zelve vol- 
doende is om den wederregtelijken wil weg te nemen. In dat geval be- 
hoeft er noch van tijdelijke phjrsische onschadelijkmaking, d. i. gevangen- 
zetting, noch van opzettelijke « eigenlijk gezegde verbetering^ sprake te 



042 A. e. J. JI«D«J)£JIHAN 

^ijn en kao de «taat den psjfihkioh-onfichQdelijkniakeiKleD invloed der tynt- 
vang«ne les rjastig afwachteu. 

Wanneer het misdrijf echter 266 awaar is , dat er gegronde reden bestaat 
om te A^reeaen dat de veroQrdeolde anderBxial tot miBdrijf vervailen ssal, 
dan moet hij tijdelijk^ phyfiisoh onacbadelijk gemaakt, d. i. opgesloten 
worden, en behoort — want ook voor den tijd waarin hij weder vrij zai 
sijn , moet worden gezorgd -«- door alie mogelijke middelen eijne verbete- 
ring te worden beproefd. 

De faoofdbedenkingen -n* en , we mogen het er bijvoegen , de gegronde 
bezwaren, die tegen de zoogedaamde verbeteniigsthebrie woiden aangt- 
voerd ^ kunnen , naar we meenen , ons niet trefiFen. £r beetaat een hemels- 
breed veraobil tusachen de stelling dat het wezen en het doel der stritf in 
verbeteriAg zoa gelegen zijn, en ons beweren: eensdeels, dat «tileen die 
straffen regtvaardig zijn die de verbetering niet onmogelijk maken, — 
anderdeels dat deze, in 't belang vooreerst van den fitaat ^lven^ door 
alle mogelijke regtvaardige middelen moet worden beproe£d. Men zal «r 
ons dan ook wel niet van verdenken dat wij uit philanthropie alleen, den 
misdadiger de weldaad der verbetering willen bewijzen, nocfa dat we de 
onverbeterlijken ongestraft zouden willen laten. 

Eene bedenking wordt er evenwel tegen de verbeteringstheorie aange- 
voerd^ die met hetzelfde regt tegen ona zou kunnen wordm gerigt en 
daarom hier met een enkei woord moet ter sprake komen. 

Het ia een ijdeL werk — zoo beweert men ~ aan de verbetering der 
gevangenen te arbeiden: verre de meesten hunner zijn nu eenmnal oam- 
beteriijk. Wat hierop te antwoordenP 

Deze bedenking bewijst te veel en dus niets. Ook de ^ithibedreiging 
blijkt dagejijks bij velen het gewenschte doel te missen, en daamit zal 
toch wel niemand afleiden dat wij zouden moeten ophouden naar dat doei 
te streven. Omdat wijniet alles kunnen doen, zullen we daarom m>/9doenP 

Laat ons er bijvoegen, dat de onverbeterlijke misdadigers welligt minder 
talrijk ziJQ, dan men denkt en dat hun aantai nog aanmerkelijk zou ver- 
minderen, indien de gemeensohappelijke gevangenisstraf door de cellulaire 
was vervangqn. 



RBDSYOBRING. 348 

Doah> — zoo boQi ik mij. vragen — wat wordt er bij u van de 
maat der BtiaffenP Moet de straf. 266 zwaair zijn dat hare bedreiging van 
miadrijf kan terughoudeD , of wd z66 zwaar dat ze physisch onschadelijk 
maken, of wel z66' zwaar dat ze verbeteren kan? 

Wat voor den natuurkundige het perpetaum mobiie^ wat voor den wis** 
kundige da quadratuur vaa den cirkel is, dat is voor den regtageleerde het 
vniagstuk van de maat dfer straffen. Het is het ahibbolet der sbrafregts- 
theorien en de klip, waarop de meeaten zija vergaan. 

Alvorens U te dden beoordeelen , in hoeverre ook wij de schipbreuk zul- 
len lijden, wenschen we twee opmerking^n te maken« 

Al dadelijk moet elke wenaoh. naar eene volmaakte strafmaat, een vol- 
maakten strafmeter, als een hersenachim worden ter zijde gesteld. Nergens 
meer dan op straCregtelijk gebied moet de noodzakelijke onvolmaaktheid 
van alle menschefiwerk ons voor oogen ataan. Dat de staat tot voorkoming^ 
van het onregt het strafregt noodig heeft, is eene eerste onvolmaaktheid. 
D&t niet ten aanzien vaU' alle onregt dit. hulpmiddel kan worden aange** 
gregen, is eene tweede« Dat zelfeidan^ wanneer dat middel wordt beproefd , 
de terughoudeude kraebt der atrafbedreiging zoo dikwerf ijdel hlijkt te zijn , 
ia er een derdot. Eindeltjk, dafc ook dan, wanneer de misdadiger veroor*- 
deeld en gestraft wordt, nooh voor de physische, noch voor de psychische 
onsohadelijkmaking een onfeilbare waarborg bestaat, is er een vierde. 
En nu — te midden van* al die onvolmaaktheden zou men , ap atraffe de» 
doods , van eenige atrafregtstheorie een volmaakten strafmeter vragen ? . . 
Zoo ja» dan moeat men aan het geheele strafregt de doodstraf voltrekken. 

Aan den anderea kant ia het echter duidelijk, dat de onvolmaaktheid 
van den straftneter overal grootdr zijn. rooet dan daar waar de steliing 
wordt gehuldigd , dat de straf geen werkdijk kwaad wezen mag. 

Wat de zoogenaamde absolute theorien betreft, die n. I., waarin de straf 
als het uikvloeisel van eene moreele, juridieke, goddelijke of dialectiache 
noodzakelijkheid wordt voorgesteld. en , zonder dat naar eenig nut voor de 
maatschappij gevraagd wordt^ bij slot^wn rekening, van geen ander doel 
dan alleen van vergelding sprake is — het i& a priori duidelijk dat voor 
haar het vraagstuk onoploabaar moet wezen. Bij de moreele vergeldings- 
theorien b. v. komt het vraagstiik hiOTop< neei\: hoeveel zifmelijk lijden is 



344 A. E. J. MODDERHAN 

er Doodig om eene zedelijke schuld uit te delgen? Overdrijf ik, wanneer 
ik beweer , dat bierop evenmin een antwoord kan worden gegeven , als op 
de vraag hoeveel duim ijzer er noodig is om een lakenschen rok te maken? 
Geen wonder dan ook dat die moreele vergeldingstbeorien zich , bij gebreke 
aau een strafmeter, der talio in de armen moeten werpen. In de dialec- 
tische vergeldingstheorie wordt de vraag een weinig anders. Daar wordt 
het misdrijf voorgesteld als eene negatie van het regt, de straf als eene 
negatie van die negatie. Met andere woorden : het onregt van het misdrijf 
zal door een tweede onregt worden uitgewischt. Hier komt dus de vraag 
naar de strafmaat hierop neSr: //hoeveel maal — a moet men bij — a op- 
tellen om o tot som te bekomen?'' Ik meen niet door de wiskundigen in 
ons midden te zullen worden tegengesproken , als ik beweer dat ook dit 
problema onoplosbaar is. Geen wonder al weder dat ook Hegel en diens 
school tot de talio, hoezeer dan eenigzins gewijzigd, de toevlugt moest nemen. 

Geheel anders is het bij de relatieve theorien. Wanneer de voorstan- 
der van de psychologische-dwangtheorie zich afvraagt op hoeveel zinnelijk 
lijden het vooruitzigt moet worden geopeud om zinnelijke begeerten tegen 
te gaan — wanneer de verdediger van de speciale-voorkomingstheorie zich 
de vraag stelt door welke en hoe sterke middelen hem die een misdrijf heeft 
gepleegd , kan worden belet in 't vervolg zich aan misdrijf schuldig te maken , 
dan is op al die vragen een algemeen antwoord mogelijk. Toch kan dit ant- 
woord moeilijk voldoende zijn , en om de eenzijdigheid dier theorien en vooral » 
omdat de toepassing van het consequente antwoord» bij gebreke aan een 
alles beheerschend regtsbeginsel , tot de grootste wreedheden zou leiden. 
Indien alle straffen aannemelijk zijn , door wier bedreiging men van misdrijf 
kan afschrikken, dan zou het wenschelijk zijn elk misdrijf met rad of 
brandstapel strafbaar te stellen. Indien alle straffen aannemelijk zijn, wier 
toepassing het^ op nieuw plegen van misdrijf onmogelijk maakt, dan zou 
het wenschelijk wezen dat alle misdrijven de doodstraf na zich sleepten. 

Op grond der ervaring mag men aannemen , dat de opvatting der straf 
als een wezenlijk kwaad elke redelijke oplossing van het vraagstuk van de 
maat der straffen onmogelijk maakt. 

Door de voorstelling van de straf als een wezenlijk goed, daarentegen» 
wordt het vraagstuk zeer veei vereenvoudigd. Niet dat wij zouden mee- 



REDEVOERING 345 

nen dat het er bij die opvatting niet zoo naaw op aankomt — immers 
de straf is niet voor allen en altijd^ maar alleen voor zooverre ze noodig 
is, een goed — maar zoo veel is toch zeker, vooreerst, dat dan eene fout 
in den meter oneindig geringer nadeel aanbrengt , ten tweede , dat door die 
opvatting de uiterste grens van de strafschaal reeds is aangeduid '^). Is de 
straf een werkelijk kwaad — legio zijn dan de straffen die in aanmerking 
kunnen komen. Mag zij daarentegen alleen in ackijn een kwaad zijn , dan 
is reeds daardoor de wetgever aan een zeer beperkt getal straffen ge- 
bonden. Voor 't overige zal de strijd, waarin het aannemen van een 
afzonderlijk doel der strafbedreiging en van andere doeleinden der straf- 
voltrekking ons schijnt te moeten wikkelen, blijken in hoogere eenheid te 
worden opgelost. Het zij mij vergund dit met een voorbeeld op te helderen. 
Vraagt men : aan welke straf kan in 't algemeen 't vermogen worden toe- 
gekend om van diefstal terug te houden, dan is het antwoord: daar de 
diefstal bijna altoos — minima praetor curare non potest — gepleegd 
wordt uit zucht om zich zonder arbeid de vruchten van den arbeid te ver- 
werven , zoo moet aan hem die stelen wil , het uitzigt worden geopend om 
omgekeerd te moeten arbeiden zonder vrije beschikking over de vruchten 
daarvan. Vraagt men verder: welke straf moet op hem die gestolen heeft, 
worden toegepast om h)em voor zooveel mogelijk te verbeteren, dan is het 
antwoord gereed: eene zoodanige waardoor hij aan geregelden arbeid wordt 
gewend. Vragen we eindelijk : welke straf moet op den dief worden toe- 
gepast ten einde hem, zoolang hij nog niet psychisch verbeterd is, phy- 
sisch onschadelijk te maken, dan luidt het antwoord: we moeten hem 
tijdelijk de vrijheid ontnemen. Trekken we nu de drie verkregen ant- 
woorden samen, en raadplegen we dap- het register der vijf of zes regt- 
vaardige straffen , dan blijkt , dat de cellulaire gevangenisstraf aan al deze 
drie vereischten voldoen kan. 

Het kiezen der straf zal dus geene groote moeilijkheid hehoeven te 
baren , zoo men zich slechts altijd beperkt tot eene der vooraf als regt- 
vaardig erkende straffen en bij de keuze daaruit vasthoudt aan den regel 
van Aristoteles : //de straf [zoowel bij hare bedreiging als bij hare toepas- 
singj is een soort van geneesmiddel ; de genezing nu van een kwaad kan 
het best door zijn tegendeel geschieden". 

44 



H6 A. B. I. MODBERHAN 

Aiiders is het ten aannen van de zwaarte der gekceene strsf: te diea 
OfHdgte kiHmen alleen relatieve, geene absolute regelen gegeven worden. 
Het zoa een ijdel werk zijn te witlen bewijzen , dat de eenvoudige diefstdl 
ttet e^ jaar en niet b. v. met 364 dagen gevangenisstraf moet worden 
geBtHaft. 't Eenige wat er overbltjft, is dat de wetgever, met het oog op 
*t straf bedreigingsdoel , een minimum en een maximnm bepate, en dat de 
Mgter tQsachen die beide grenzen een eoodanig qiMirinim vastetelle, als 
met het oog en op de omstandigheden , waaronder bet miBdrijf werd ge^ 
pleegd in op het doel der strafvoltrekking , noodig schijnt. 

Relatieve regelen ten aanzien der zwaArte zijn daarentegen mogelijk, 
zonder dat het aannemen van verschiilende doeleinden der etraf moeilijk-* 
heid geeft. Het is b. v. duidelijk , dat er eene zwaardere straf noodig ie 
om de neiging tot moord dan om die tot doodslag te bedwingen en het 
is even duidelijk , dat de moordenaar een langeren termijn van physisohe 
en psychische onschadelijkmaking behoeft dan de doodslager. 

Waardoor komt het na , dat wij , zoowel bij de keuze als bij de bepaling vim 
de betrekkelijke zwaarte der straffen , steeds tot dezelfde slotsom komen , 't zg 
we het doel der straf bedreiging / 't zij we het doel der strafvoltrekking te be- 
leiken zoeken ? Zeer een voudig daardoor , dat we bij het bedreigingsdoel het 
oog hebben op den zedelijken toestand onmiddelijk v66r ^ bij het toe« 
passingsdoel op den ^delijken toestand onmiddelijk na het plegen van 
't misdrijf. Op die beide tijdstippon nu is de zedelijke toestand nagenoeg 
dezelfde. AIzoo is dit ons resnltaat : de meier der %tfaf is de zedelijke toe* 
efand, ioaarvaH het miedrijf bUjk geeft ^ of meer in 't bijzonder: 

voor den ^etgever de zedelijke toestand, die uit het misdrijf in U alge-^ 
meen -^ voor den regter, bij het gebrutk "^ zijn arbitrium, de zeddijke 
toesitand, die uit het misdfijf, »00 ab het sdeh in easu tmrdeed, ken* 
baar wordt. 

Zoo wordt dan ook bij de maat der straffen^ de harmonie tossdien regt 
en zedenleer gehandhaafd. 



*. jtt 



Bij eene dergelijke beschouwing der straf vmalt tle strijd , waarop wq 
in den aanvang onzer rede wezen -^ de 8tri|d die door de gewone opvat- 



EBDBVOSRlNft. m 

^aeg taa bet «trafregt, in bet biniieiiate vaa deo menach woi4t ia 't leven 
geroepon -^ de strijd ook die bij de gewone voorBteiUing , tM3Hobea h^ 
atrafiregt es aadere wetensahappea blijkt te beataaA. 

Is de stcaf geen wertelyk kwaad, maar wordt zij iategendeel ia 't ber 
lang fan den joQiisdadiger niet minder dan in dat van den staat bedceig^ 
-ea toegepast, dan is het stcafregt verzoend met dengodsdienstendezedeor 
leer, dan brengt de uitoefening daarvan den mensch nooit met zioh aelveo 
in t^BBpraak. Dan aal ook, gelijk het beginael der vrijbeid 4iat het ze<- 
delijk gebied met vrucht op het stoffelijke isovergebragt, omgekeerd de het 
eerst op stoffeUjk gebied ontdekte leer van de hamonie der beiangen in 
het strafregt tot verwezen^jking komeu. Bedrieg ik mijj wa^neer ik in dit 
een en ander een waarboi^; zie voor de joiatbeki der ateUing^ dat de straf 
geen wezenUjk kwaad zijfi magP 

Ook de psycliologie, de gescbiedenis ea bet bestaan van zeker wijsgeerig 
vra^Uik schijnen tot het Mtnnemen en toepasami dier steUing te nopen. 

De psydiokgen verklaren eenatemmig, dat het in niet wetnige gevallea 
boogst moeiUjk, ja dikworf oadomUjk is met zekerheid te besUaaen^ of ee» 
beschtikligde , op *t oogefiblik waarop hij miadrtjf pleegde , het vermogeKi 
van zelfbepaUng bezat, toerekeningsvatbaar moet geacbt worden. Yoorat 
bij eene faeschuldiging van kindermoord heefl; de regter met deze moeiUjk- 
iieid te worstelen , maar ook bij andere misdrij veo , geen uitgezoadeBd , kan 
ze voorkomen. Wie hetiDnert zich niet dien door zijne in de gevangenis ge- 
achreven verhaadeUng ^over den kindermoord" bekenden geneeshear ^^), over 
wiea, wegmis de gruwelijkfite mishandeUng zijner vrpuw aangedaan^ eeue 
ODteerende straf was uitgesproken en van wien toch, m de veroordeeUng « 
door twee daartoe benoemde leden van de //Geidersdha Provinciale Com- 
missie van geneeakund^ onderaoek en toevoorzigt", onder eede werd ver- 
klaard, dat hij de feiten, waarvoor hij was veroordeeld, /s^zoiider vnjheid vaii 
wii" bad gepleegd P Zoo dan , indien wij oordeelen als feilba» mi^achen , 
zttUen wij straffen alsof wij oofeilbaoe goden waren? ZuUan wij ods het 
fegt toekennen den veioordeelde een kwaad aan te doen, dat in gean 
geval weder geheel kan woiden vergoed , en nkb veeleer sympathie ge« 
voelen voor een stra&telsel, waardoor nimmer eeo oiheratelbaac nadeal lian 
wovden toegebragtP 

44* 



«48 A. E. J. HODDERMAN 

En nu de geschiedenis. Zoo dikwerf zij bij magte is met volledigheid 
de oorzaken te ontvouwen, waardoor zelfs de afschuwelijkste historische 
personen zijn geworden wat zij zijn^ overtuigt zij ons dan niet van de 
waarheid van dat roerend en nooit genoeg te herhalen gezegde: iralies te 
begrijpen zou zijn alles te vergeven"? En wie weet — wie weet, wanneer 
de levensgeschiedenis , ook van den grootsten misdadiger, in alie bijzon- 
heden kon worden bloot gelegd, — wie weet of dan niet zelfs de minst 
toegevende mensch zou huiveren het ongeluk met een nieuw kwaad te 
verzwaren. Zeker, de les van onzen Bilderdijk — een man trouwens 
wien men geene overdrevene philanthropie zal te laste leggen — : 

^O rigt aw naaste niet, wilt gij regtvaardig wezen, 

HOntilbaar levensboek, het telt zoo vele blaan; 

E^n bladzij is er ligt waarop gi^ niet kont lezen, 

En op dat blad kan ligt voor Qod zijn vrijspraak staan/' 

die les kan niet geheel worden toegepast. J^en slechts is er, die alles be- 
grijpt en daarom ook alles vergeven kan. Maar moet toch de gedachte 
aan die eene geheimzinnige bladzijde ons niet nopen om aan eene straf, 
die slechts in schijn een kwaad is, boven de toepassing van een werkelijk 
kwaad de voorkeur te gevenP 

Ook het vraagstuk van den vrijen wil moet hier in aanmerking komen. 

Heeft de mensch, wien in 't algemeen het vermogen van zelfbepaling 
niet kan worden ontzegd, ook het vermogen, de equilibristische vrijheid, 
om met een Duitscher te spreken, om op een gegeven oogenblik, naar 
willekeur tusschen 4^ ^ en — a, tusschen goed en kwaad eene keuze te 
doen, of wel wordt bij iedere handeling zijn wil volkomen bepaaid door 
den zedelijken toestand waarin hij zich bevindt, de omstandigheden waarin 
hij zich geplaatst ziet, de zedeiijke of zinnelijke indrukken die hij ont- 
vangt enz., enz.? 

Mijneheeren, ik kom er openhartig voor uit, dat er bij mij, ten aan- 
zien van die gewigtige vraag, zoodanige strijd tusschen verstand en gevoel 
bestaat, dat ik vooralsnog geen oordeel zou durven uitspreken. Afaar 
gelukkig is dit ook niet noodig. Het is hier genoeg te herinneren, dat 
het vraagstuk van den vrijen wil bestaat. En nu steilen we deze vraag: 
Moet niet, zoolang op dit punt onzekerheid heerscht, aan een strafbegrip. 



REDEV0ERIN6. 349 

dat en met vrijen wil en met determinisme bestaanbaar is> de voorkeur 
gegeven worden boven die gewone opvatting der straf , waardoor zij alleen 
met den vrijen wil is overeen te brengenP 

Dat het strafregt, zooak het gewoonlijk wordt opgevat, met den vrijen 
wil staat of valt, schijnt boven allen twijfel verheven. Op den weg laDgs 
welken de Hoogleeraar Scholten het tegendeel heeft trachten te bewijzen 
meenen wij hem niet te mogen volgen. De geiijksteliing der misdadigers 
met dolie honden, krankzinnigen en dronkaards, waarvan de Leidsche 
Hoogleeraar zich bedient, zal hem zelven ongetwijfeld reeds onhoudbaar 
gebleken zijn. Aan den anderen kant zal ook wel niemand vrede hebben 
bij de redeneering van zekeren Engelschen regter in Australie, die, toen 
een moordenaar hem deed opmerken, dat hij gepredestineerd was geweest 
tot het plegen zijner misdaad, zeer droogjes ten antwoord gaf: ^weinu 
vriend, ik ben gepredestineerd om je te laten ophangen." 

De door ons verdedigde voorstelling der straf daarentegen kan zoowel 
met de vrije-wiltheorie als met het determinisme worden overeen gebragt. 
In de poging om, door strafbedreiging, hen die misdrijf zouden willen 
plegen , tot andere gedachten te brengen , heeft — hoezeer zij sterk naar 
het determinisme riekt, — nooit eenig voorstander van den vrijen wil 
bezwaar gevonden. Evenmin volgt uit de wilsvrijheid van den misdadi- 
ger, dat wij hem een werkelijk kwaad zouden moeten aandoen. 

Omgekeerd kan de determiuist er geen het minste bezwaar in zien, 
dat we door strafbedreiging den wil tot het niet-plegen vau misdrijf 
trachten te determineeren en later, indien die poging door tegenwer- 
kende invioeden mislukt blijkt te zijn, den misdadiger, zonder hem 
eenig werkelijk kwaad aan te doen» ook in zijn eigen belang^ zoeken on- 
schadelijk te maken en tot een beteren zedelijken toestand op te leiden. 
Niet daarom wordt de misdadiger gestraft , omdat hij zijn misdrijf in staat 
van wilsvrijheid zou hebben gepleegd, maar veeleer daarom, omdat 
zijn misdrijf het bewijs levert dat hij zich bevindt in een zoodanigen 
fledelijken toestand, dat hij, ook in zijn eigen belang, onschadelijk ge- 
maakt, verbeterd moet worden. Bij de toepassing der straf heeft men 
het oog, niet zoozeer op het misdrijf zelf» als wel op den zedelijken toe- 
stand die door het misdrijf kenbaar wordt '^). 



150 A. E. J. MODDERMAN 

AUeen dan vak de tocvekeningsvatbsarheid weg, wanaeer de misdadiger uoh 
bevond in een toestand waaim hij het vermogen van zdfiepcding miste , 
wanneer hij b. v. krankzinnig of door overmagt gedwongen was. 3^n 
aanzien van dit punt eohter bestaat tosschen de voor* eo tegenstanders 
van het determinisme geen vmchil. Indien mij dus niet aUes bedriegt, 
dan lullen zij elkander althans eenmaal, op het graf van het oude «traf- 
regt^ de hand kunnen reiken. 

Zoo schijnt in onse dagen alles te moeten leiden tot het aannemen der 
Btelling, dat de gtraf geen waarachtig kwaad mag weeen. 

Maar zou van hatur ooit toepassing te hopen zijn?... 

£r is een tijd geweest » waarin iedere stad , ieder dorpje van onfi vadev- 
land zich verheugde in het bezit van een //hangman" (om bet geliefkoosd 
woord van Damhauder te gebruiken) die , zooak deze jorist zich uitdrukte , 
ir sijn executien" deed //met den vyere, swaerde, putte, quaertieriDghey 
rade, spriete, g&Ighe, slepinghe, nypinghe^ afsnydii^he^ kortooren , doer- 
stekinghe, uytooginghe^ geesselinghe , schavotteringhe <piIori) en dierge- 
lycke (!) naar de costumen ende usantien vanden lande/' Een tijd, toen 
de kunst waarin de menschen het 't verst gebragt bebben — de kunst, 
meen ik , om elkander te pijnigen en te martelm — zooaeer zonder ile 
minste bedenking werd in praktijk gebragt , dat nog faonderd jaren , nadat 
de zoo even vermelde Damhouder in het tegenwoordige Belgie zijne ora- 
keltaal had doen hooren^ een fransch criminalist en zijn nederd«iit8Qhe 
vertolker ^^) gemoedeiijk en muef uitriepen: //Hetzij den ezecutear aijn 
officie exereeert, conform de verscheydentheydt van de gbewijsdens, iMt 
de koorde^ 't vier^ degen» 't yser geheedt of met roeden, met de gdge, 
stroppeIako<Mrde , branden^ ontlMX)fden, rabraecken, afkappingh van leden^ 
't doorboren van de tongb , indrukkingh van de lelyroozen of 't kouppelsIaeH , 
hij . . . . en offenceert niemanden." 

Maar ziet , daar kwamen — al deze benamingen zijn historisc^ , M. H. — daar 
kwa^nen ii^Iaffe philanthropen'^ «rsophisten", //regtsverdraaiers'', trsentimenteeli 
vrouwen", irgoudmakers" en #revoIutioiiairen", die hunnen tijdgeiiooten tMrie* 
pen : Wij hebben het regt niet tot het frfegen van al die wnedfaeden^ en we 
kunnen ons ook zonder haar, regtszekerheid en veiligkeid vmohaffen. 



REDEVOBRING. 351 

Bn in naam der isfVOomigtiglMid" werd wraak geschreid over zooveeL 
#laffe philaathiQpie''» «fsophistengT', «r reg^verdraaierij", ^ aantimentaliteit' V 
/yigondmakeci/' en i^revolatiegeeBt". 

Maar toch — na verloop va» tijd ericende mea,, dat de vrees eene 
afeehte raadsvrouw wae geweeat, en InrandBtapd en put en rad en pijn^ 
hank veidwenen.. £n de maatashappij ble^ ruatig en veiUg. En de ver« 
dedigera van de folteitaig^ van weieev — waar ^'n se? 

Er is een tijd geweeat — hij ia niet verre — waarin men aog altijd 

op de marktpleinen in Nederland kon zian , hoe : 

f De BohempMgter daeght m straept met taeye roeden 
De tnggvn op 't getchrei, en hraadmerkt z' onder 't hloedeni 

Met 's Heeren wapenkraya/' 

Maar aiet ^ daar kwaman ae weder, die onverbeterlgke «rr^taver- 
draaiera" en ^goudmakera", en ae riepen hunnen landgenooten toe: wij 
hebben 't segt iiiet tok het plegen van die barbaarachheden en we kun* 
nm ona ook aondec haar, veiligheid en regtaaekerheid verachaffea. 

En daar ging een kreet van verontwaardiging op in den lande en alom 
werd in naam der ^iRoorzigtigheid" protedit aai^ateekend; en het vaderland 
werd overatroomd met hrooharea en dagbladartikelen , waarin betoogd werd, 
dat we lOttder geeaekng e» brandmerk njet leven konden. 

Maar toch — na veokx^ vaii tifd ontdekte men aadermaal, dat de 
vreea eene aleohte raadflvrouw ia. En hrandijaer en geeaelpaal werden 
naaat de reeda afgeachafte fi>kertuigen ia het graf der algemeene ver- 
aohting faegdivra.. Ea de maataohappij is ruatig en veilig gebleveu. En 
de verdedigera der lijfatraffen — waar zijn ze? 

In onze dagen ziet men van de miadadigera er van tijd tot tijd een aan 
de galg veraoaoren en de overigea worden op 'ataatakosten geplaatat en 
onderhouden la eeae van die lagere, middelbare of hoogere acholen der 
booabeid, in eeae vaii dia fabrieken van oadeii^pden^ meer bekend onder 
den naam. van genieanachappeliike geviaagefldaaen. 

Bs daar kontra. ae wedera de nooit voldane //aophisten'' en //regtsver* 
diaaiera" -^ en^ doer die grijze faaren van hun hoofdaian tegen het ver* 



852 A. E. J. MODDERHAN 

wijt van jeugdige onbezonnenheid beveiligd, roepen ze uit: wij hebben 
het regt niet eene straf toe te passen die — 't zij ge haar noemt, met 
de mannen der theorie, eene //simple privation de la vie", 'tzij ge haar 
noemt, met de mannen der praktijk, eene //uren, dagen, weken, maan* 
den lang durende pijnigende foltering der doodsangsten" — den mensch 
het vervullen zijner bestemming onmogelijk maakt. Veel minder nog 
kunnen wij bevoegd zijn om, door gemeenschappelijke opsluiting, de 
laatste kiem van deugd moedwillig te verstikken. En al hadden we ook 
tot dit een of ander het regt , ons eigen belang zou vorderen ^ dat we de 
proefneming staakten met een stelsel, dat overal en altoos onmagtig bleek 
de misdrijven uit te roeien. Laat ons dus ons schavot en onze tuchthui- 
zen vervangen door cellulaire gevangenissen. Of wel, zoo wij ons den 
goeden ouden tijd tot voorbeeld stellen» laat ons dan ten minste conse- 
quent zijn, zooals onze voorouders» consequent in de wreedheid. Alies 
of nietsl Brandstapel en rad en geeselpaal en galg en gemeenschappelijke 
gevangenis zijn vrucht van dezelfde gedachte, uitvloeisels van 't zelfde 
systeem , middelen tot 't zelfde doel. Of de dood aan de twee laatsten , 
of de herleving van de eersten I 

Ook thans wordt in naam der //voorzigtigheid" protest aangeteekend. 
Doch de tijd zal komen , waarin ten derde male de vrees als raadsvrouw 
zal worden afgedankt, waarin de publieke moraal en de private moraal 
met elkander zullen worden verzoend. En waarin de straf zal ophouden 
een waarachtig kwaad te zijn^ zonder nadeel voor de regtszekerheid en 
zonder dat men het oude strafregt zal betreuren I 

Dat is eene gissing ? Neen , dat is de onverbiddeiijke logica der 

feiten. 



Edel Achtbare Heeren , Burgemeester , Wethouders en Raden dezer Stad I 
Weet Oij wat mij den moed gaf hier ter plaatse beginselen te verkon- 
digen als die Gij zoo even van mij hebt vemomen? Het was de weten- 
schap, dat Amsterdam sints onheugelijke tijden de koesterpiaats is geweest 
van de humanitaire beginselen op strafregtelijk gebied, bet oentrum 
waaruit de Nederlandsche beschaving tegen de Nederlandsche strafwetge- 



REDBVOERING. 853 

ving verdedigd werd. Het was Amsterdam, waar voor 40 jaren de nog 
altijd bloeiende maatschappij tot zedelijke verbetering der gevangenen 
werd opgerigt. Het was Amsterdam, waar, op aandrang van een veriicht 
deel der ingezetenen, nog v66rdat de wet de afiEonderlijke opsloiting had 
ingevoerd , de eerste Nederlandsche oellulaire gevangenis verrees. Het waa 
Amsterdam, vanwaar steeds protesten tegen alle halve maatregelen uitgin- 
gen. En eindelijk^ om van de levenden te zwijgen, het was het kiesdis- 
trict Amaterdam , dat jaren achtereen ter Tweede Eamer heeft afgevaardigd 
dien voortrefFelijken , helaas te vroeg ontslapen en dezer dagen ook door 
U in 't bijzonder betreurden man, die, waardig vriend van den edelen 
Soringar, bij uitnemendheid in 'sLands vergaderzaal het penitentiair stel- 
ael vertegenwoordigde ^^). En, wanneer ik tusschen beide, met het oog 
op den smaad waarmede de zoogenaamde philanthropen worden overgoten , 
de pen moedeloos liet zinken , dan ontving ik weder kracht door de hoop 
dat mijne b^nselen, hoewel paradoxaal in Nederland, welligt eenige 
aympathie zouden kunnen vinden in Amsterdam. 

Het heeft U behaagd mij, op jeugdiffen leeftijd, tot een werkkring te 
roepen , die pligten oplegt en eene verantwoordelijkheid geeft welligt zwaar- 
der dan eenige andere. Gij hebt daardoor een wissel getrokken op mijn 
vlijt ; terwijl ik dien dankbaar heb geaccepteerd , geef ik U de verzekering 
dat het /rqui accepte paie'" ook mij tot wet zal wezen. Uwe kennis van 
de menschelijke natuur zal U doen beseffen , dat het waarheid is wanneer 
ik U verklaar dat ik mij nooit zoo klein heb gevoeld, als sintB den dag, 
waarop mij een titel werd toegekend, welken ik mij eerst door jaren en 
jaren aanhoudende studie zal kunnen waardig maken. Maar aan den an- 
deren kant zult Gij wel willen gelooven, dat in mij, bij diep besef, zoo- 
wel van de beperktheid der menschelijke kennis in 't algemeen, als in 
't bijzonder van de zwakheid mijner eigene krachten , die heilige «rTrieb nach 
Wahrheit"' woont, in welks aanwakkering bij anderen de hoofdpligt van 
een leeraar bestaat. 

Deze dankbetuiging en deze verzekeringen waren ook tot U gerigt, 
EdelAchtbare Heeren Curatoren der Doorluchtige SchooU Door Uwe aan- 
beveling hebt Gij U ala 't ware borg voor mij gesteld. Moge het mij ge- 

46 



354 A. B. J. HODDERMAN 

geYen zijn Uw vertrouwen niet al te zeer telear te stellen I Moogt Oij , — 
bijgestaan door een hooggeachten Secretaris, wiens meer dan gewone wel- 
willendheid door mij op den hoogsten prijs wordt gesteld , — het aan Uwe 
sorg toevertrouwde Athenaeum Bteeds bloeiende zien! Moge de toekomat 
?an het Vaderland Uw loon zijn voor den arbeid door U aan het Vader- 
land der toekomat tekoste gelegd. 

Den Hoogleeraar Buys te vervangen is eene zware taak, want volgena 
eenparige getuigenis' van allen, die hem hier hebben gekend, zulien wei^ 
nigen er zooals Hij in kunnen slagen het ideaal van een Hoogleeraar nabij 
te komen. De hoogachting, de liefde, die Hij zich bij zijne leerlingen 
heeft weten te verwerven, is echter voor zijn opvolger een gunstig en be- 
moedigend voorteeken. Moge de nieuwe Leidsche Hoogleeraar daar ginds 
zooveel geluk ondervinden, als Hem hier te beort vieli met zooveel vrucht 
werkzaam zijn als waarmede Hij hier heeft gearbeid, in zooveel sjmpathie 
zich verheugen, als die Hij hier heeft opgewekt! 

« 

Hooggeleerde Heeren, Hoogleeraren aan het Athenaeum en de Semina- 
ria^ van wier achtbare orde ik thans de eer heb lid te zijnl De weten- 
schap is ^n gelijk de waarheid. De verschillende fiaculteiten zijn van 
elkander even onafsoheidelijk als de verschillende wapens van een leger. 
Wilt gelooven M. H., dat Uw nieuwe wapenbroeder, wel verre van zich 
met U op ^ne lijn te stellen , op Uwe reeds zoo ruimsohoots ondervon- 
dene welwiliendheid ^ op Uwe voorlichting ^ Uw raad» Uw steun, de hoop 
bouwt zijne zware taak op eene niet al te onwaardige wijze te vervuUen. 

In 't bijzonder rigt ik deze woorden tot U^ veelgeachte medeleden der 
Regtsgeleerde faculteit! 

De verdiensten te malen van U, Hooggeleerde de Bosch Kemper, van 
U, wiens gevierde naam door alle weldenkenden met eerbied wordt ge« 
noemd , zal ik niet beproeven. Uwe geschriften zijn mij in meer dan eene 
thans aan mij toevertrouwde wetenschap tot leiding, tot vrucht geweest. 
En hoewel ik , mij niet durf vleien , dat mijne beginselen in alle opzigten 
Uwe goedkeuring zullen verwerven — dit is mij toch eene streelende 
gedachte, dat het hoofd-denkbeeld 't welk mij bij de beoefening onzer 



REDEYOERING. 856 

iretenschap besielt, 't hoofd-denkbedd » dat door de uitgesprokene rede 
was geweven — Aarmome tu^aehen regt en sedetdeer — dat dit d^nkbeeld 
in U steeds een warmen verdediger gevonden heeft. Op U, die een- 
maal de taak vervuldet tbans op mijne schoaderen gelegd, heb ik, meer 
dan op iemand anders , met hoop en vertrouwen het oog geveatigd. Het 
verleden is mij een waarborg^ dat de schatkamer van Uwe kennb en van 
Uwe ervaring — kuit ik er bijvoegen de achatkamer ook van Uw hart — 
ook voor mij ateeds zal oprastaan. 

Met U tot hetzelfde doel saam te werken, Hooggeleerde des Amorie 
van der Hoeven I beschouw ik als een groot voorregt. Hadden Uwe talen- 
ten mij reeds lang eerbied ingeboezemd , de alierhartelijkste wijze , waarop 
Gij mij van Uwe welwillendheid hebt verzekerd, zij me een voorteeken, 
dat ik mij eenmaal op Uwe vriendschap zal mogen beroemen! 

U, hoc^geschatte Asserl waardeerde ik sints lang als een trouw vriend. 
Moge onze vriendschap zioh hier steeds openbaren in een gemeenschappe- 
lijken ijver voor alles wat waar^ schoon en goed is. 

Gij allen M. H, , die door Uwe t^nwoordigheid te dezer plaatse van Uwe 
belangstelling hebt doen blijken, ontvangt daarvoor mijn opregten dank. 

In 't bijzonder is ket mij eene beho^ een woord te rigten tot U, 
leermeesters in 't verleden, tot U, leerlingen in de toekomst 

Hooggeleerde Heeren de Wal en Goudsmit! Hoezeer Uw bijzijn in 
deze ure door mij op prijs wordt gesteld behoef ik U wel niet te verze- 
keren. Deze plegtigheid ware niet volkomen geweest, indien daarbij had- 
den ontbroken vertegenwoordigers van hen , die van mijn geluk de midde- 
lijke bewerkers zijn. Aan het voortreffelijk onderwijs, dat ik te Leiden 
mogt ontvangen, aan de leiding, d^ aan mijne studies gegeven, heb 
ik de onderscheiding te danken mij zoo vroeg te beurt gevallen. Neemt 
Gij thans, zoowel voor U zelven als voor Uwe ambtgenooten , de betuiging 
van erkentelijkheid aan , die ik hier openlijk jegens al mijne vroegere en 
latere ieermeesters uitspreek. Gaat, bid ik U^ voort mij te beschouwen 
^ een leerling, wiens betrekking tot U alleen in z66verre veranderd 
is , dat op hem thans in dubbele mate de pligt rust zich de eere Uw 
kweekeling te zijn niet geheel onwaardig te toonenl 

46* 



856 A. E. J. MODDERMAN REDEVOERING. 

U in 't bijzondw, Hooggeleerde de Wall wenBch ik toe — en ik weet 
dat ik hier de tolk ben van velen — dat de Abnagtige U herstelle in 
't bezit Uwer vroegere gezondheid en Uw dierbaar leven nog lang voor 
Uwe betrekkingen » de maatschappij en Uwe ontelbare vrienden bewarel 

M. H. Studenten die U hier ter stede op de wetenschappen toelegtl 
Een gids van eene schitterende fakkel voorzien, verdient ongetwgfeld de 
voorkeor boven den leidsman, die zich nog met een zwak licht behel- 
pen moet. Toch kan de laatste diensten bewijzen, vooral dan wanneer 
de weg , waarop hij anderen geleiden zal , nog zoo kort te voren door hem 
zelven werd afgelegd, vooral dan wanneer hij het voomemen heeft opgevat 
zich zoo nauw mogelijk bij zijne metgezellen aan te sluiten. 

In een opzigt kan en wil ik mijn voorganger reeds dadelijk navolgen — 
hierin, dat ik, wel verre van mijn werkkring tot een bloot coUegie-geven 
bepaald te achten , Uw vriend wil wezen. Geene verstandelijke samenwer- 
king immers kan vrucht dragen, waar de harten aan elkander vreemd zijn. 

Ook tusschen ons bestaat harmonie van belangen. 

Laat ons slechts met liefde voor de wetenschap en genegenheid voor 
elkander^ van beide zijden onzen pligt vervullen — en Hij, de Oorsprong 
van alie waarheid, Hij, de Vader der rede, de Souverein van 't verstand 
en de Meester van den wil — Hij zal het overige doenl 



AANTEEKENINGEN. 



^) De reden waarom B. deohts ten deele en hier en daar bedektelijk aan zijne 
heryormingside^n aitdrokking dnrfde te geyen, wordt door hem zehen med^ed^d 
in een schiijven aan den abt Mordlet, a^dmkt in de door HAie bezorgde aitgave 
Tan het werk. {Introduction, bl. y en yi.) 

Beccaria was den 16^ Maart 1788 geboren. Zijn werk ▼erscheen voor 'teerst 
in den loop van 1764. 

') Het hier medegedeelde is een samenBtel van fragmenten uit §§ 22 en 26. Op 
het voorbeeld van Hdie {Introduetian , bl. xzxix), heb ik mij, kortheidshalve, in 
de redactie eenige vrijheid veroorloofd, zonder in de beteekenis iets te veranderen* 

*) Bepaaldelijk door de school van Krause, in 't bijzonder door hare twee voor- 
naamste vert^nwoordigers B5der en Ahrens. De eerste wijdde hieraan reeda in 
1889 eene afzonderlijke commentatio; gon poena malum osh dd^eat^** — Waarom 
ik de strafiregtstheorie van de school van Eranse^ ook die van den voortreffelijken 
Sdder^ niet in allen dede aannemelijk aoht, is bij de ontwikkeling mijner denk- 
beelden genoegzaam aangednid. 

«) Lessing, Goiomm. WerU, IX, 97. 

*) Het bekende argamenty dat hiertegen pleegt te worden aangevoerd, zoa alleen 
diin bewijskracht hebbeni wanneer de mensch alleen een wilsvermogen bezat. 

*) Hij die verschil kent tasschen oiufmcheiden en a/%cheiden, zal ait 't geen 
hier gezegd wordt, ongetwijfeld niet afleidenj dat de schrijver, die overal eenheid 
Boekt, den mensch in eene stoffelijke en eene geestelijke helft zoa willen splitsen. 
Se naawe betrekking tasschen lichaam en geest wordt door mij met zoovele 
woorden erkend. De voorstelling van de ontwikkeling van 't lichaam als bat^ 
moyen — van die van den geest als bat^a/ is daarmede volstrekt niet in strijd. 
Die voorstelling troawens strookt met de algemeene opvatting. Onder al d^nen, 
die den Ghristas als den volmaakten mensch vereeren, is er* zeker nooit iemand 



358 A. E« J.^MODDERMAN 

geweest^ die zich vooraf de vraag heeft gesteld, of bij Hem ook de Tennogens van 
bet Uchaam den hoogsten tiap van volmaaktheid bereikt hadden* En Eij, die aan 
een ongeneeaelijk lichamelijk gebrek lijden, zouden zeker zeer verbaaad zijn te ver- 
nemen, dat voor hen het vervullen hunner beatemming onmogelijk was. 

7) Alleen tot het voorkomen van onregt ia het strafregt, strafbedreigingi zoowd 
ala strafvoltrekking, een middfel. Het herstellen (in den eigenlijken zin des woorda) 
van onregt kan bf niet bf slechts langs een anderen weg geschieden. 

') Bij een weinig nadenken zal men b. v. aan het vegen van een schooisteen de 
qnalificatie: ^ymiddelijke, stoffelijkei positieve voorwaarde voor een aan zgne be- 
stemming beantwoordend leven^' niet betwisten. Indien men welligt polidestraffen 
bedreigd vindt op handelingen of omissien, die met het eenig bntrfinal in geenerlei 
verband staan, dan bewijst dit alleen^ dat ook de wetgever zich vergissen kan. 

*) Het is merkwaardig, dat de eerste straf, die, volgens den Bijbel, op aarde 
werd uitgesproken, in eehijn een iwaad, in werkelykheid een goed is. De den man 
opgelegde arbeid is voor hem inderdaad een zegen. De smart| waartoe de vrouw 
wordt veroordeeld^ is voor haar, voor het huisgezin en das ook voor de maat» 
schappij eene weldaad. Zonder haar zou noch de moederliefde, noch de eerbied 
voor de huisvrouw geworden zijn wat ze zijn en wezen moeten. 

10) gLapolitique univenelle/' 1855, bl. 188. 

11) Noch de ruimte gedoogdci noch het onderwerp vorderde hier het zuiver oel- 
hilair systeem tegen het lersche gevangenisstelsel te verdedigen. In looflbegineH 
bestaat er tusschen beide stelsels geen verschil; zij zijn diism eenstemmig, dat het 
slechter-worden moet worden belet en de verbetering bevorderd; zij verschillenaOeen ten 
aanzien van de wijze, waarop men dit dubbele doel moet zoeken te bcveiken. — Yerre van 
mij het lersche stelsel onbepaald te verwerpen; waie ik een Brit of een SruiSi ik 
zou mij welUgt eenigzins aansluiten bij de Heeim Grofton en von HoltEendoiff. De 
cellulaire opsluiting alleen kan niet dienen als poena movti proiima; zij moet wor- 
den gevolgd df door deportatie, 6f door gemeenschappel^ke opsluiting. Voor groote 
staten is deportatie onraadzaam en dus een gemengd gevangenis-stelsel eene noodiUh 
kelijke transactie. Dat echter de deportatie voor kleine staten, bepaaldel^k voor 
Nederland, onraadzaam zou zijui is nooit bewezen. Overigens zou vooral bij gede- 
porteerden een geleidelijke overgang tot den staat van vrijheid mogelijk zyn. — 
Hoelang het verblijf in de cel duren kan, is eene vraag die alleen door mannen 
van rijpe ervaring kan worden beantwoord. Tot zoolang ik zelf mij op ervaring be- 
roepen kan, houd ik mij aan de uitspiaken van hem, die van al onze landgenooten 
op dit gebied de meeste ondervinding bezit, van W. H. Snringar. Deee na ziet in 
een 8 ii lOjarig — niet emuMom, maai itffmderUjk — - verblijf in de cel geen bezwaar. 

1*) Het afeetten van het been b. v. is geen noodzakelijjk kwaad^ maax een pqn- 
Iqk goed, even als de straf. 



REDEVOERING. 359 

^') Bepaaldelijk de ceUolaire opsIoitiDg levert hier nog een derde voordeel op. Heb- 
beD wetgever of regter zich een weinig in de maat vergist^ welnn, er is in de cel 
een regnlateur, die de gelijkheid berstelt — het geweten. Bij gemeenschappelijke 
opslaiting is het al weder juist omgekeerd; zij drukt des te zwaarder^ naarmate het 
geweten minder bezwaard is. 

^^) Dr. J. H. de HeSy ^Oeneea-regteiundiffe verkandeling over den kindermoord" 
Amhem^ 1824, voorrede. 

^*} ^S^' Boder, ifOrundziige dee NaturrecAte, enz., II, bl. 163. 

'*) De Brun, ^Eet procee crim., vertaald door W. van Aller, 2« bk., bl. 176. 

i^) De Heer Cool. 



INWUDINGS-REDE 



OYSS 



DE TRAPSGEWIJZE ONTWIEEELINe DEB TEBLOSEDNDE, ALS 
ZELFSTAin)IGE WETENSGHAP, YOOBirAMELIJE IN l^ERLAlin). 



DQOK 



LEOPOLD LEHMANN, 

HOOeUBBAAA DEX TEELOSKUHSX AAN DS GXNXIS-, BXXIr XR TXBLOSKUirDiaX 8CH00L 
HOXOBAIE HOOGLXXEAAE AAN HIT ATHXMAXUK ILLTWIEX TX AXBXKBDAX, 



OEHOUDBN 



DEN 21*ten NOVEMBER 1864. 



46 



— Eb iflt em grosB Ergotzen 

8ich in den Geist der Zeiten za yersetsen, 

Zu flchanen wie Yor nns ein weiser Mann gedaoht, 

T7nd wie wir*8 dann znletst so herrlich weit gebraoht. 

Paubt. 



AAN 



ZIJME EXGELLENTIE DEN HEER 



MINISTER VAN BINNBNLANDSCHE ZAKEN, 



ONZEN GROOTEN STAATSMAN THORBEGKE, 



AAN DE ACHTBARE AANZIENLURE 



HEEREN LEDEN DER GOMMISSIE VAN TOEZIQT 



OTSS Dl 



AISTBt»AI8CIE UINISCIB SCIttL, 



AAN 

HEEREN GURATOREN DER DOORLUGHTiaE SGHOOL. 



XN 



HEEREN REQENTEN DER BEIDE GASTHUIZEN 



WOEDT 



DEZE REDE M£T VEBfiCHULDIGDEN EEBBIED 



OPOEDRAOESN. 



46* 



AOHTBARB. AAN2IENLIJKE MANNEN, DIBN HET TOEZIQT OVER 
DE KLINISCHE SCHOOL DEZER STAD IS AANBEVOLEN! 

WEL-EDEL.GESTRENGS HEER REFEBENDARIS BIJ HET HINIS- 
TERIE VAN BINNENLANDSCHE ZAKEN BELAST MET DE ZAKEN 
DER GENEESKUNDE! 

EDEL.GROOT.ACHTBARE HEEREN LEDEN DER GEDEPUTEERDE 
STATEN VAN DIT GEWEST! 

EDEL-ACHTBARE HEEREN BURGEMEESTER, WETHOUDERS EN 
LEDEN VAN DEN RAAD DEZER STAD! 

AANZIENLIJKE TERZORGERS VAN AMSTERDAMS DOORLUCHTIGE 
SCH00L1 

ZEER GELEERDE, ZEER ERVARENE HEEREN LEDEN DER PRO- 
VINCIALB EN PLAATSELIJKE K0MMI8SIE VAN GENEESKUNDIO 
ONDiERZOSK SN TOEVOORZIGT! 

£DBL EN BERBIEDWAARDIGE HEBBBN REGENTEN DER BEIDB 
fiASTUUiZEN I 

HDOGLEBRARBN DER DOORLUCHTfdE SCHOOL BN VAN DB 
ONDERSCHEIDBNE GODGELEBRDS KWBBKSCHOLEN, HOOGOB- 
ACHTE AMBTGENOOTENJ 

ZEER GELEERDE EN ERVABENE HEEREN BEOEFENAARS DER 
GENEESKUNDE, HEEL- EN VEBLOSKUNDIGEN , LEERAREN 
VAN LETTEREN EN WIJSBEGEERTE , VERDEDIQERS VAN HET 
REGT! 

WEL-EERWAARDE HEEREN, LEERAREN DER GODSDIENST! 

LEERGIERIQE JONQELINGEN, BURGERS DEZER DOORLUCHTE 
EN KWEEKELINGEN DEZER KLINISCHE SCHOOL! 

GIJ ALLEN VAN WELKEN RANG OF STaND. DIE DEZE PLEG- 
TIGHEID MET UWB TEOENWOQRDIGHEID VEREERT! 

ZEBR 6EACHTE. VEEL GBWENSCHTE TOBHOORDERS! 



' Danende jmw^ 200 lang menscben ^eae n&rde bewmen, werd het 
viBrloBkaiidige vak beaefend en aietteniiB ligt de tijd nog betrekkelijk zoo 
n&ij, dat deee tak der omvsftgdjke geneeiikumt door het licht eener ware 
wetensdiap bnlraald werd. Lang reeds beaat de inwendige genee^nnst^ 



i 



866 L. L E H M A N N 

lang de heelkunde hare geschieJenis , lang hadden beide reeds dien trap 
bereikt, van waar het oog fier eenen roemrijken blik in het verleden kon 
werpen, toen de verloskunde nog in de wieg der kindsheid sluimerde» of 
naauwelijka daaruit ontwaakt nog een zeer laag standpnnt had ingenomen. 
Eenen geruimen tijd moest er eerst verloopen, voor en aleer men aan 
een vak, waaraan het vrouwelijke organisme onder alle hemelstreken van 
onzen aardbodem , onder alle omstandigheden zoo dringende behoefte ge- 
voelde, en welks beoefening uit den aard der zaak van den beginne af 
aan zich alleen in vrouwelijke banden bevondt , de zoo verdiende achting 
kon schenken. Oorspronkelijk alleen en uitsluitend tot de verrigting der 
baring beperkt, werd de verloskunst, zelfs toen artsen en heelmeesters 
begonnen waren zich met haar bezig te houden , steeds gering geacht en 
yerwaarloosd. Zonder eenig juist begrip van de zoo gewigtige verrigting 
der baring, zoo als die door de uitdrijvende krachten volbragt wordt, 
vergenoegde men zich slechts in moeijelijke gevallen de noodige hulp te 
verleenen, die of in het gebruik van enkele meestal zeer zonderlinge ge- 
neesmiddelen of in de toepassing van sommige kunstbewerkingen bestond, 
naarmate medici of chirurgi tot hulp en bijstand bij de barende waren 
geraadpleegd. Het kon niet missen of eene voor het verloskundige vak 
zeer nadeelige splitsing moest zich bij dergelijke denkbeelden vormen, 
doordien aan den eenen kant vrouwen zich de beoefening der verloskunde 
hadden toegeeigend en aan den anderen kant medici en chirurgi beurt 
om beurt den hijstand bij verlossingen verleenden, zoodra die niet meer 
aan vrouwelijke handen kon worden toevertrouwd , allen met hoogst ge- 
brekkige empirische kennis. Zoodoende ontbrak er gedurende langen tijd 
elke vrije zelfstandigheid en bleef de verloskunde zoo verre bij de inwen- 
dige geneeskunde en beelkunde ten achteren, te meer daar de medici 
zelven met minachting op haar nederzagen , als wilden zij reeds eene latere 
uitspraak van eenen le Bon regtvaardigen : //haec enim ars viros dedecet." 
Bij zulk eene onvolmaaktheid van het vak, dat verre van als zelfstandig, 
boogstens als een gedeelte^ appendiz der heelkunde, algemeen werd be- 
schouwd, een denkbeeld dat trouwens zich nog tot in de latere iijAea 
heeft staande gehouden, kon van eene wetenschappelijke beoefening dar 
verloskunde wel niet ligt sprake zijn. Slechts onvruchtbare onderzoekin- 



REDEYOERING. 367 

gen over meestal nutteloosse onderwerpen werden hier en daar ondernomen 
en daarentegen de enkele lichtpanten der grijze oudheid, die nog voor 
eene verstandige uitlegging vatbaar tot betere inzigten en gevolgtrekkingen 
hadden kunnen leiden, over het hoofd gezien en verwaarloosd. Maar in 
de toekomst bestaat steeds vooruitgang, zoowel op inteliectueel als op 
stoffelijk gebied en het is juist de stroom des vooruitgangs , die allen 
onwillekeurig medesleept. De nevelen kunnen de zon der wetenschap 
niet altijd blijven verduisteren en zoo moest de dag ook eindelijk aanbre- 
ken, waarop het licht der wetenschap voor de verloskunde werd ontstoken. 
Bevrijd van de kneilendc banden der heelkunde, begon zij weldra een 
zelfetandig geheel te vormen en als wetenschap» die op hechte grondzuilen 
rust meer en meer gewaardeerd te worden, zoodat zij thans eenen belang- 
rijken tak op het gebied der omvangrijke geneeskunst heeft iugeaomen en 
in rang niet meer behoeft voor anderen te wijken. Zij toch grijpt meer 
dan elk ander in de teederste famiiiebanden in, en de verhevene woorden 
die eens de groote Roderer haar toevoegde. «^Marito dulcem reddit con- 
iugemi proli matrem, matri dolorum mercedem, uniuersae familiae sola- 
men/' zulien eene eeuwige lofspraak voor haar blijven. 

De tijdrekening eener zoodanige gelukkige hervorming ligt echter nog 
betrekkelijk zeer nabij aan de onze, en aangezien elke leer zonder de 
kennis van hare geschiedkundige bronnen zoowel de levendige wijze van 
beschouwen mist, als de meerdere duidelijkheid , zoo zij het mij vergund 
thans in korte trekken de trapsgewijze ontwikkeling der verloskunde als 
zelfstandige wetenschap te schetsen, waarbij ik voornamelijk zal doen uit- 
komen wat Nederland voor hare beoefening gedaan heeft. 

Schenk mij daartoe M. H. voor korten tijd uwe welwiliende aandacht. 

/i^Im Anfange war die Tiaat" zoo als de groote Gothe reeds lang geleden 
in zijnen beroemden Faust heeft aangemerkt, zoo werd ook het praktische 
leven , de kunst ^ de voedende moeder der wetenscAap, Door de ondervin- 
ding moesten eerst de feiten met hunne oorzaken worden erkend , voor dat 
het gebouw eener theorie of wetenschap kon worden opgetrokkeu. 

De eerste sporen der verloskunst verliezen zich iu de tijden der grijze 
oudheid, en even als de herinnering aan de eerste jaren der kindsheid 
gewoonlijk ons ontsnapt, zoo hebben ook de eerste inspanningen van den 



868 L L E H M A N II 

geest, die aan onze kuDAt het leveD gaf^ eleehta flaauwe afXHrea achtac* 
gelaten. Zij verliesan aich in mythen en l^eadeEKL De ware ooraproDg 
echter van elken tak van menschelijke kennis moet vooraeker op dea klaa» 
aieken bodem van Griekenland gezocht wordeo. Daar werden ten nuuate 
ook de saadkorrela van alle geneeskundige wetenacbappen , welke vaa Azie 
en Afrika vooral uit Indie en Egypten naar Europa gekomeo waren, door 
den Griekschen geest bevrucht, om van daar in het westen van Eoropa 
allengs eene hoogere vlucht te nemen. 

Uit de geschriften van Hippocratea» die met regt vdof den vader dei 
geneeskunst gehouden wordt, kan eenigermate ook de toestand der ver* 
loskunde in den toenmaligen tijd beoordeeld worden , die gedurende vele 
eeuwen (tot op Celsus) genoegzaam dezelfde geblevea was. Het uitoefenen 
der verloskunde bestond slechts in hulpbetoon bij barenden en waa geheel 
in handen van vroedvrouwen , die in Griekenland in groot aanzien stonden. 
Zij moesten vooral voor de diaetetische behandeling dezer phyaiokgische 
verrigting zorgen en bedienden zich daarbij niet alleen van uitwendige 
middelen, maar wenden ook eene menigte weeen-opwekkende middelen 
aan. Na de verlossing namen zij de verzorging der jon^eborene en 
kraamvrouwen op zich, maar riepen in moeijelijke gevalieo, die boveo het 
bereik van hare kunst waren, mannelijke hulp io. 

De hoogst gebrekkige anatomisch-physiologifiche keonis van de genitalia 
en het beloop der baring in den toenmaiigen tijd , gepaard met de ondoel- 
matig uitgevoerde operatieve hulp moet menige oiinoodige eo nadeelige 
handeling verontschuldigen , die zoowel door deze vroedvrouwen ala door 
de ingeroepen verloskundigen in het werk geateld zijn. Ten bewijze kan« 
nen dienen de heerschende denkbeelden over den partua agrippinua, die 
steeds voor zoo gevaarlijk gehouden werd en bij ievende kinderen de kee- 
ring op het hoofd, bij dooden daarentegen de embryulcie vorderde. Even 
zoo ruw^waren de voorschriften ter losmaking der secundinae. Ofschoon 
de perforatie en embryotomie bij levende kindereD niet aanbevolen waa en 
van genoemde kunstbewerkingen slechts bij dkx)de vrochten gerept werdi 
zoo is het buiten twijfel, dat de dikwerf berhaalde vcucbtelooQe pogingen 
tot de keering op het hoofd den dood der vruchi. moeaten ten gevolge 
hebben, om dan door verkleining de verlwsing te kunndn vcibiAd^n. 



REDEVOERINa. 369 

Voor de verloskondigen van den toenmaligen tijd bestond geene gelegen- 
heid regelmatige baringen waar te nemen; in de laatste oogenblikken 
meestal geroepen om op eene wreede en vemielende wijze dezen actas te 
voleinden , kan het niemand verwonderen , dat hunne kunst soo als zij die 
oitoefenden, meer gevreesd, dan geacht was. Overigena mag het niet 
worden ontkend , dat veel belangrijks aangaande de ziekten van zwangere 
en kraamvrouwen in de Hippocratische geschriften is medegedeeld ^). 
{Janm. I). ^ 

De Alexandrijnsche school oefende weldra niet alleen op alle beschaving, 
maar op de geneeskundige in het bijzonder eenen grooten invloed uit. Uit 
deze kwam onder anderen* Herophilus *) voort, die behalve dat hij de 
grondlegger voor de anatomie der oudheid genoemd moet worden, reeds 
met de verschillende ge^teldheid van het ostium uteri in den zwangeren en 
niet zwangeren toestand bekend was. Zijne vraag over het dooden der 
vrucht heeft gedurende vele eeuwen tot de noodige debatten aanleiding 
gegeven en is nog niet voldoende bealist. Ook werden door hem eenige 
opmerkingen over de beweging der vrucht en de lactatie gemaakt. 

Toen het vrije ieven van het Grieksche volk begon te kwijnen. en zijn 
einde naderde, de Romein daarentegen zijne alleenheerschappij poogde uit 
te breiden» werd bijna alies wat van de Grieksche beschaving van voor* 
heen was overgebleven « naar den Romeinschen bodem overgeplant. Die 
bodem was echter voor de Geneeskunst noch voor de Verloskunst bijzon- 
der gunstig. {Janm. II). 

Als haren eersten repraesentant moeten wij Gelsus begroeten (ten tijde 
van keizer Augustus , 80 v. Ch.) die ons in zijne geneeskundige werken , 
waarin alles het verloskundige vak betreffende onder de operatieve heel« 
kunde bij de ziekten der vrouwelijke genitaUa wordt afgehandeld» haar 
standpunt als een gedeelte der chirurgie aanwijst» quae manibus cnrat. 
Wanneer de hulp van vroedvrouwen in gewone gevallen niet toereikende 



Zie dis CMmrUkml/t dst E^poeraUt dargetieU Ton Eitgen» in Oemeinittm deuiteke ZeUtekri/t 
/. OeburUktmde, Ton Ba8ch n.8.w. Bd. lY. 8 Heft, 18S9, S. 489. Bd. Y, en£., ens. 

^ Ciroa yan 886^880 a. Cli. Zie iBensee, Oude m Middel-Oetekiedemt wm de Oeneethmde^ 
bewerkt door L. Ali Gohen, Groningen 1847» p. 164. — Sprengel, Vertuek eiMier praffmaiiteke» 
Oetekiekte der Aniieyhmde, 1 Th., 8 Anfl. } 64» 8. 688. 

47 



hf^ L. LBfiRAIIN 

WM, werden chirorgi geroepen, die door maniiale of inatrumentale halp 

het kind trachten ter wereld te brengen. Deze hulp bestond of in de 

eitractio munualiB of in de voleinding der verlossing door baken en haken*- 

mesaen^ g^Hjk wij te reeds in de Hippocratische geschriften vermeld vin^ 

den. Van een hulpbetoon bij levende kinderen wordt naauwelijks gerept. 

AIb een vooruitgang vinden wij echter door hem behalve de keering op 

het hoofd ook die op de voeten aanbevolen met opvolgende extractie, die 

op een dwarschbed moest worden uitgevoerd. Buitendien worden de raad** 

gevingen voor het inbrengen der hand goed beschreven, wordt de waarde 

van de eiploratie op haren regten prijs geftteld, en zijn zijne voorschriften 

ter verwijdering der 6ecandinae zoo al8 ook ter verdere behandeling van 

kraamvrouwen veel doelmatiger dan vroeger ^). Hoe ver de denkbeeiden 

van de ftnatomuache verhouding der vrouweltjke genitalia zich in dien tijd 

uitstrekten , daarvan geven ons de gedcbriften van Rufus van Epheaus en 

Soranud eenig uit&luitdel. Het werk van Soranus over de ziekeUjke toe- 

standen van het vrouwelijke geslachtsleyen is voorai daatom van groot b^ 

lang , omdat het 't eenige oorsponkelijke is over dit gedeelte onzer weten- 

schap door de oudheid ons nagelaten. Het eoude mij eohter te ver voe- 

ren ih bijzonderheden daaromtrent hier te treden *). Zijn waardige leer^ 

ling Moschion heeft de denkbeelden zijns meesters in een werk de Mukerum 

pamofriiw ontwikkeld ^, en isoo doende het eerste leerboek voor vroed^ 

vrouwen daargesteld, waaruit het ons geoork)ofd is eenen helderen blik op 

den toenmaligen toestand der vroedvrouwen te werpen. 

De beroemdste arts echter van het oude Oriekenland , dit in de tweede 
helft der tweede eeuw n. Ch. geieefd heeft en vooral in Rottie zi^en roem 



>> Zie ftnusdttibttg SoUUftr, di ArU Obttek^ OM, QdttiBg. 18S7> u y. SiebokL, rernek 
emer OnekickU d. QebmrUk. I Bd. { 61» 8. 143. 

^ Zie J. Pinoff, Diuert. inaMff. Ariii ObiMriciae SoraiU JBpkem dodrina ad efut Ubrum girt^z 
fVfiAttimw iraa&p*^ naper re^Hm espOtOa. Yratfldav. 1840, eS H. HaeMT, Leeri. v. A OmeUO' 
demi der Oeaeeik., door A. H. Israels, 1859, p. 108, $ 87. 

^ Zie 7. O. Dewes, MoickioMii de muUeruM pauiombui Uber. Yiennae 1793. De anatomie 
diir ttottlre^e genltldili, Volgen» dn toenmaliga kennisi de diaeletuDht befaMdjtting yaa smn- 
gere kraamnoalirti& €n. j&hggbhbtnlieB. tlAdet 1»^ in dit w«rk btyat, iiet aanwijabg Vaa ^ het- 
geen de YtbedtrrOietweti tqAoa d« btting te verrigtefla kebbin, «ier ^«ttkbrhig nog al iJb ceer 
nilBebteid woidt beMlitmtrd, ddOtdten xick de behandding taa ttle Ttaawettiektea daacin iu% 
waa opgenomen. 



KBDETOERING. 871 

heeft gebaDdhikafd , was onbetwiBtbaar Glattdios GalenaB ^). In hem heeft 
de theoretisobe geneeskunde der ondheid haar culminatiepiuit beveikt. Uil 

9 

sijDe geechriften straalde als van eene heldere Bon het ichitterende lioht 
naar alle werelddeelan , om gedorende meer dan 1000 jaren de baak te 
btijven der geheele piaktMche geneeakunde. Hoeseer ook de Terdiensten 
yan Galenua ten opsigte der verloskonde gering mogen genoemd worden, 
doordien deae tak als appendiz der beeikonde slechttf weinig door hem was 
beoefend, boo behelaen niettemin sijne werken soo vele belangrijke feiten 
en opmerkingen over de anatomie, pbysiologie, pathologie der vronw, de 
wording en ontwikkeling der vrucht, al zijn aij ook met talrijke hypothe- 
sen doorspektf dat Galenaa ook over de verloBkunde de lente der theorie 
deed opdagen, wier bloeitijd vooraf moest gaan aan de herfstvruchten van 
latere kennia ^). 

Na Galenua raakten weldra met het verval van het Rqmeinsche rijk 
ook de wetenBohappen in verval. Een Aagustns had het Romein6che rijk 
door BomuluB gegrondvest op het toppunt van zijnen bloei en luister 
aanschouwd» een Romulus Augufitnlus zag het ab de laatste sbhaduw 
keisser te gronde gaan. De verloskunde deelde spoedig in het lot van 
alle kunsten en weteuBchappen. OribasiuB '), lijfartB van keizer lulianua 
de JfvaUige, volgde alechU nog het voetspoor van zijne voorgangers Ga- 
leujas en Soianua en Aetius van Amida, een Christe&jk medicus uit de 
6<i« eeuw , verzamelde te Constantinopel de voor hem bestaande verloskun- 
dige geschriften, voomamelijk die van Philumenus en Aspasia» waarin 
behaive de reeds bekende nog enkele goede raadgevingen , zoo als de 
keering op de voeten, doelmatige voorsobriften voor de behandeling van 
het tijdperk der secundinae met hare abnormiteiten , en voor vrouwen en 
geslacbts ziekten gegeven worden en zelfs eene plaats gevonden wcHrdt, die 
in de verte op do hoedanigheid van bet bekkra schijnt te duiden ^). Ook 



') Geboren 181 p. Ch., te PergamQa en OYerleden omstreeks 208 «Idaar. 
^ Zie 7. B. Osiander^B Lehrh. d. EnibindtMMi. I TL IdUer. u fragmat. Quekiekie. Gotting. 
1799, 8. 69. 

3) Zie Oeuvret d^Oribaae. Texte Grec en grande partie inWi Collation^ anr lee mannflcrits, 
tradoit pov 1» pr^tee &b m Fraafaia par lea Dootea» Bnseemaker et Daremabeig, Tom. 
JJl, P«JB 1858 V. mf^ ni4c^ P. 89 aeqf. 

«) Zie T. Siebold, Qetekiekte d. Oebmiek. Bd. I, ) 87, a 816. Oehuriikii&lkke lekreu bei AMoM. 

47* 



872 L. L E H H A N N 

Panlas van Aegina, de laatste Grieksche schrijver van dit tijdvak, die ook 
als verloskondige in het grootste aanzien stond , schreef nog een uitvoerig 
werk over de vrouwenziekten , hetwelk helaas verioren is gegaan en welks 
degelijkheid ons nog blijken kan uit eenige afdeelingen van zijn leerboek, 
dat wel tot ons gekomen is. Ofschoon zijne verloBkundige kennis in be- 
trekking tot het mechanische hulpbetoon zich siechts weinig van de aloude 
kunst onderscheidt , zoo verhieven zijne mededeelingen aangaande de ziek- 
ten van den uterus intusschen zich aanmerkelijk boven de gewone denk- 
beelden vooral ten aanzien van de onsteking en van de ziekelijke afwijking 
der menstruatie. Geene organische ziekte van den uterus wordt door hem 
afgehandeld, zonder de resultaten van het plaatselijk onderzoek er bij te 
voegen, zelfs bediende hij zich van een speculum uteri {dionxQia/ibg) , 
waardoor het hem gelukte zijne diagnose tot eene hiertoe ongekende duide- 
lijkheid te brengen ^). Maar met dit alles was geen wezenlijke vooruitgang 
met de verloskunde gedurende dit tijdvak te bespeuren , doordien de goede 
raadgevingen meestal verI(N*en gingen of althans niet opgevolgd werden. 
De enkele veel belovende vruchten aan den jeugdigen boom waren spoedig 
weder verdroogd , en aan het einde der 7"*^ eeuw was nog slechts de stam 
met zijne ontbladerde takken overgebleven. De verloskuude had weldra 
een bijna nog lager standpunt dan te voren ingenomen. 

De magt der Arabieren had zich middelerwijl door Mohamed (622 p. Gh.) 
bijkans over het halve wereldrond uitgebreid. De stem der wetenschap, 
door de voortdurende beroeringen en oorlogen der volkeren onder eikander 
gesmoord , kon zich eerst weder verheffen , toen rust en vrede waren terug- 
gekeerd. De overwinnende volkeren trekken door hunne grootere magt 
en meerderen voorspoed de wetenschappen tot zich, die door de overwon- 
nen zijn verlaten, dit heeft althans de Grieksche en Romeinsche geschie- 
nis geleerd. Onder de wetenschappen , waarop de Arabieren zich toeleg- 
den, nam de geneerkunde in haren geheelen omvang eene eerste piaats 
in. De Arabische artsen met haar door de werken der Grieken bekend 



1) Zie Paoli Aeginetae, KeHei opera a Joamne OmUmo Jndemaco ogereU. Commeatame Jr- 
peaioraH per Yuendelinnm Bibeliam. Anno xdziji. Lib. III de part. difficili, Cap. loxvi et 
Lib. YI, Cap. isziv. 



REDEyOERING. 378 

geworden « hebben haar in de helft der 8>^« eeuw , toen in andere landen 
weinig of niet daaraan gedacht werd , zeer bevorderd. De Arabische litte- 
ratuur, die gedurende bijna 500 jaren bloeide, heeft dan ook op den 
Yolgenden tijd eenen grooten invloed uitgeoefend. 

Er werden geleerde scholen en bibliotheken door de voortreffelijke Abas- 
aiden gegrondvest, en de eerste vorsten uit dezen stam deden zich als 
groote beschermers der wetenschappep kennen. {Janm. III). Zij legden 
in het bijzonder aeer veel ten koste aan het oprigten en doelmatig inrig- 
ten van hoapitaleu, waaraan de grootste Arabische geneesheeren werkzaam 
waren en waardoor de cultuur der geneeskunde niet weinig bevorderd 
werd. Deze bloei der .wetenschappen bereikte haar hoogste toppunt in 
Spanje onder den zachten scepter van de drie Abder Rahmans en Ai-Hakems, 
alwaar de beroemde zetel dqr Musen Cordova (omstreeks 980) werd ge* 
grondvest en in de lO^* eeuw de grootste bibliotheek van het westen ge- 
vonden werd, werwaarts van verre en nabij weetgierige leerlingen stroom* 
den, om kennis in alierlei vakken te verzamelen ^. Van de beroemde 
geneeskundige geleerden van dien tijd, wier werken gedeeltelijk tot ons 
zijn gekomen, moeten wij hier, in zoo verre zij ook tot de verloskundige 
wetenschap betrekking hebben, gewag maken van Serapion, Rhazes met 
den bijnaam van den Arabischen Galenus» Ali-Benabbas (flOSC), Avi- 
oenna (1994), met den eerenaam de vorst der geneesheeren » Abulcasem 
(t 1122) en vele anderen. Volgens het algemeen aangenomen denkbeeld 
hebben wij aan deze geieerden voornamelijk het overbrengen van de wer- 
ken der Orieksche geneesheeren te danken , die zij echter door verscheidene 
feiten verrijkt hebben. Het theoretisch gedeelte der geheeie geneeskunde 
werd onbetwistbaar met grooten ijver door hen beoefend» maar hunne 
eigene theorien bestonden meer in Aristotelische spitsvindigheden , dan in 
jttiste pathologische studien of in eene scherpere diagnose ^). En slaan 
wij eenen blik op de verloskunde in het bijzonder» die in ai hunne ge- 
drukte geschriften als afzonderlijke afdeeling der chirurgie werd behandeld, 



1) Zie iMDBee, Ouds m MidtMjfeaekiedemi, o. 1. p. S81. — Fr. Relim, Eandb. d. OeeekielUe 
det MU^laUer». 1, Marb. 1821. II Abth. KaMel 1838. 

s) Zie G. A. Wunderlich, Qeeehichte der Medicin, Stuttgart 1859, die Mediei» im MitUlaUer. 
8. 47. 



374 L. LEHHANR 

aoo moeten wij\ na de verkregene resultaten ait een critiach oog be* 
schoQwd te hebben, voimondig erkennen, dat sij slechtB weinig ¥orderin» 
gen had gemaakt, en dat haar standpunt aan het einde van den Arabi« 
schen tijd genoegzaam hetzelfde gebleven wae^ ais in het begin van dit 
tijdvak. Enkele heldere blikken mogen ecbter niet onopgemerkt blijven. 
Zoo kende Rhazes de omboiging van den aterus en ried de repositte 
daarvan aan, en maakte Abulcasem ouder anderen meiding van een merk« 
waardig gevai van graviditas extrauterina. In het algemeen was het th^ 
rapeutisch gedeelte der kunst door de veie geneeemiddelen , die overal in 
hunne geschriften werden aangetroffen in zoo verre verbeterd, dat aithaoa 
8oms pogingen werden aangewend, om de stoomissen der baring op zachte 
wijze te bestrijden^ tioewei het technische gedeelte door de veelvuldige 
perforatiezucht nog even wreedaardig werd gehandhaafd. 

Zoo betrekkelijk veel in het oosten voor de bevordering der wetenschap» 
pen in het algemeen , voor die der geneeskunde in het bijzonder gedaan 
was» zoo weinig werden deze nog in het westen beoefend. In de christ^ 
lijke landen heerschte nog overal duisternis, en de nacht werd door geene 
sterren verlicht. De geneeskundige zaadkorrels van monniken en scholasten 
vielen alleen op den akker van het vaderlandsche Buropa, dat gedurende 
de kruistogteo en de verovering van het heilige land geheet (mbebouwd 
was blijven iiggen. Geen wonder, dat de middeleeuwen op den braak 
liggenden bodem geene andere planten dan onkruid konden voortbrengen* 
Maar zelfs nog op de woeste vlakten der middeleeuwsche geschiedenis laten 
zich nog eenige oasen opsporen. Wij vinden zoodanige in de school te 
Salerno, de eenigste plaats in de 11^« eeuw, waar men althans trachtte 
de Arabische geneeskunst na te volgen en uit de bronnen van Hippocrates 
en Galenus begon te putten. Constantinus Africanus (f 1087) , die op 
zijne reizen door Azie en Afrika met de Arabische geneeskunst bekend 
was geworden had haar naar Italie overgeplant. Uit de Salemitaansche 
school is in de 12^* eeuw een werk over verloskunde voortgesproten van 
Eros of Trotula, De pamonibus mulierum ^) , hetgeen echter slechts uit 
slechte compilatien van vroegere schrijvers bestond en bmtendieB met eene 



1) Zie Traiulae Curand. aegrUMd, muUebrium anie m ei jmi parim UbeUm. LiptiM 1778. 



REDEVOERING. 375 

iwks van zonderlinge en bijgeloovige niiddelen was zamengesteld. Een 
ander niet veel beter werk van dien ttjd , Be secretari^ mulierum , was af- 
komst^ van Albertus Magnua (f 1289) ^) , een geleerde monnik en bis- 
fichop te Regenaburg, betgeen uit Grieksche, Romeinsche' en Arabische 
schrgvers was zamengesteld en waarin de oude raadgevingen van de keering 
op het hoofd en de embryulcie werden aangetroffen. Niettegenstaande de 
toestand der verloskunde allertreurigst was, alleen in handen van geheel 
onwetenschappelijk gevormde vroedvrouwen en de therapeutische behande- 
ling nog bovendien door ailerlei soorten van bijgeloovige middelen over- 
laden» die door priesters en monniken vaak werden aangeraden werd in 
deeen tijd (1180) de lex regia de inferendo mortuo hemi^uwd. Synoden 
en concilien hadden bevolen zwangere vrouwen na haren dood te openen 
om zooveel mogelijk het kind nog te kunnen doopen. De geschiedenis 
heeft ons dan ook de namen van enkeie voomame mannen bewaard, die 
op deze wijze als ingeniti ter wereld zijn gekomen. 

De 18^ eeuw werd door de stichting van geneeskundige scholen te 
Napek en Messina (1196—1250) wel is waar iets gunstigers voor de bevor* 
dering der geneeskundige wetenschappen « maar niet zoo voor de verlos- 
kundfge, die door medid en chirurgi thans geheel waren verwaarloosd. 
Te vergeefs zoekt men dan ook in de gesohriften, die uit deze eeuw tot 
ons zijn gekomen na de behandeling van een verloskundig onderwerp, 
met uitzondering alleen in het werk van Roger van Farma, waarin echter 
slechts twee onbeduidende hoofdstukken , die difficultate partus en de 
secundinis ^) hoogst gebrekkig uiteengezet zijn. 

Berst later in den loop der 14^<^ eeuw hebben de vorderingen in de 
attatomie, aangewakkerd door Mondino de Luzzi (f 1825) en die der 
chirurgie door Ouy de Chauliac (1868) met de oprigting van talrijke uni*- 
versiteiten in Frankrijk en Spanje iets meer tot haren vooruitgang bijge- 
dragen. Toen werden ook wederom door de schrijvers in hunne werken, 
OQderweffpen vao vexioskuodigeii aard bebaudeld. {Aatm. IV). Niet weinig 
merkte men ook weldra de weldadige gevolgen op van de uitvindiag der 

1) Amstelodami 1665. 

^ Zie Praeiica medMnUi, ftadt. II, Cftp. 6» en 70. 



376 L. L E H M A N N 

boekdrokkunst in de Ib^^ eeuw (1420 — 1480) op den vooruitgang van 
alle takken der geneeskundige wetenscbappen , waardoor de resultaten der 
nieuwe onderzoekingen door bet letterkundig verkeer voor iedereen gemak- 
kelijk toegankelijk gemaakt werden. {Janm. V.) Overigens bevond zicb 
bet verloskundige vak nog steeds in de banden van vroedvrouwen en waa 
bet voor den arts of beelmeester, die meestal alleen in wanbopige gevallen 
geroepen werd, slecbts een deel uit de leer der vreemde ligcbamen, dat 
der beelkunde toegevoegd was. 

Eerst in de 16^« eeuw poogde men deze onnatuurlijke verbinding los te 
maken en de verloskunde baar regt op eene zelfstandige bewerking te 
verzekeren. Het was een gewigtig verschijnsel voor bare beoefeningy toen 
Eucbarius Roslin , geneesbeer te Worms , op verzoek eener duitscbe vorstin 
in 1518 de uitgave van bet eerste leerboek voor vroedvrouwen in bet 
werk stelde , onder den naam van der Zwangere Frauen u. Hebammen 
Bosegarten. De vele editien van dit duitscbe werk en zijne vertalingen 
bijkans in alle landen van Europa, leverden bet beste bewijs voor de 
groote beboefte aan een zoodanig werk voor den toenmalige tijd. {Ajoam. VI). 
Bij ons waren zij gedurende meer dan twee eeuwen , blijkens de vele ber- 
haalde uitgaven ^) , de voornaamste vraagbaak onzer Nederlandsche vroed- 
vrouwen. AIs eene der vroegste nabootsingen van dit werk, boewel van 
minder waarde» verdient terstond een gescbrift van gynaecologischen in- 
boud van een onzer landgenooten Jason a Pratis of eigentlijk van der 
Velde, arts te Zierikzee, genoemd te worden ^). {Awm. VII). Onbe« 
twistbaar hadden echter de vorderingen der ontleedkunde , door de ijverige 
studien van den bekenden Vesalius, Sylvius, Fallopius, Guntber v. An- 
dernach, Eustachius en anderen, waardoor voornamelijk de beelkunde, en 
wel bet eerst in Frankrijk^ eene belangrijke bervorming onderging ook 
op den vooruitgang der verloskunde eenen grooten invloed '). Hierdoor 



1) Zie Caialogu9 der Boeker^ der Nedevlandieke MaaUchapp^ M beeordering der Oeneeekmui. 
AmBterd. 1861 » p. 170 seqq. 

>) Ubri II, de ateris. Antwerpiae 1524 et Amstelod. 1667. — • De parieiUe et parta Uber. 
1627 et Amstelod. 1657. 12«. — De areenda eterUUaia et frogigfmdit Uberu, Lih. I. 1681, 4». 
AmBtel. 1657, 12». 

s) Zie Sprengel'8 Fenuch einer pragm. Oeeck, o. 1. m Th. § 47, 8. 49. 



REDEV0ERIN6. 877 

toch werden de grootendeels verkeerde voorsteUingen' omtrent den boaw 
en de nog £Eibelachtige verrigtingen der vroawelijke genitalia door jaiate 
denkbeelden vervangen en gewijzigd en menige nattige opmerkingen daar« 
omtrent met betrekking tot de verrigting der baring gemaakt, waaronder 
wij hier kortheidahalve slechts het terugwijken van het staartbeen wiUen 
aandniden , en even als wij dikwijls na eenen nachtelijken storm het mor- 
genrood heldere stralen zien werpen, zoo werd ook door deze geschriften 
van lieverlede meerdere deelneming voor het verloskandig gedeelte der 
kanst opgewekt, die eene gelukkige en betere toekomst voor het vak 
moest ten gevolge hebben. Het duarde dan ook niet lang of het mecha- 
nisch gedeelte der kanst op het gebied der verioskandige kanstbewerkingen 
begon zich in belangrijke verbeteringen te verheagen. Deze vooraitgang 
was bijkans alleen aan de heelkandigen te danken, die geheel alleen, hoe 
zeldzaam ook^ in de gelegenheid gesteld waren een werkzaam deel aan de 
verlossingen te nemen. 

Op Franschen bodem, waar de heelkande reeds in hoogen bloei stond» 
zag men in de 16^* eeaw ook eene verbeterde verloskande, met haar door 
vaste banden nog vereenigd door Ambroise Par^ (f 1690) ontkiemen ^). 
Het wederinvoeren der keering op de voeten zoowel bij een voorliggend 
hoofd als ook bij schoaderliggingen , reeds lang voor hem door Soranas 
onderwezen , maar geheel in vergetelheid geraakt , was de eerste stap tot 
dezen vooraitgang. Deze leer met de noodige voorschriften door Pierre 
Franco bijna woordelijk herhaald werd vooral door den waardigen leerling 
van Pare, Gaillemeaa (f 1613) op nieaw uitvoerig aiteengezet en meer 
algemeen verspreid ^) ; zij is nog tot op den haidigen dag in zwang en 
zal niet ligt ooit door eene andere vervangen worden. Ook eene andere 
kanstbewerking , de sectio caesarea, die reeds van de oadste tijden af 
aan overledene zwangere verrigt en zelfs tot wet in die gevallen gemaakt 
was, werd tbans op levenden volvoerd. (Janm. VIII). De levendige deel- 
neming waarover de verloskande zich thans in de helft der 16^« eeaw mogt 



D0wr Limrei de Chirurgie, PariB 1578. 

') Zie Oe$ekiekU der FoirekmgeH uber deit OebuHmeeAamemui o. L I B. S. 171 seqq. J. GhuDe- 
meau, de la Otoeeeeee et AecouehemeiU det lemmee, FariB 1690. 

48 



078 L. LXH1IAM3( 

varheiigdii , wu (ook nog gekemuetkt »dMr aoM vemmelkig vitti gjnaeeo* 
jDgiscbe ^erice&^ die door Oonrod GeBner voorbereid, voommielijk doeir 
-Gbsper Wctf tot stend gelaagt^ door Baufainus., leEaei Spach en andefien 
mfenrtrand m Teoneerdenl inerd. Hierdoor waren ivoamtinel^ de laiekton 
tder «baonnoeder en de abnormiteiten iwn zirangesBdhflp on ikrBanfaed in 
-een hcdder licbt gdtredea en was aeUis de yerrigting der ibariig^ ni ooo 
treive haiB afirfjking op dynamisohe sAoonniesen beniete en tphnnaoeiitiBQhe 
vnddelen ier beftr^ding eisohte, onede aa dan uitgebreiden haa% nan on- 
^rzoekingen getroldcen ^). Yooral heeft mch echter ten .aaosien vui xfe 
imatomie en ph^Biokigie , («Is xiok ^pathdlogie en tiierapie van het <¥ax>uwelijk 
wgamsme, de beroemde Portugees Roderik a Gastvo gtoote verdieneten 
"Mrwopveii, door zijn betongrijk weik, Be nmvena nmUerum medicima A)^ 
^wijl ook 4en ^aaneien vaa de phjoiologpe van den foetafi len landere tot 
^e verloBkunde biihoorende (Gndwwerpen^ AianttiiB (f 1689) *) len SaveriniiB 
Pinaeus (f 1619) ^) te Parijs verdienen genoemd te iworden.^ en dn aan 
praktisdh opzigt iFabideius «b AxpK^eBdeitte (f i619) '^) , ee Fabr. .ffiildanus 
{f 1684) zioh hebben otidersdbnden. 

Weldra wrkeerde dn ife 17^ eeuw de ^verloBkunde in Erankrijk in eenen 
Ihoogst ifaloeienden toestend. CariJB wcrd tfaet iichtpunt (waaffdoor epoedig 
^e middeleeuwBche nevBfen vetdweDen waren »en /het dourde niet lioig (of 
geen ander vak werd m^ zulk eenen ijver bestudeerd. De vroedvrouiMen 
verkregen in de leerste pfeaitB cene veel betore opleidiqg door eene in het 
;Hdtol Dieu i^erigte BohooL Onderocheidene Ikwedcelingen deier achool 
sag men weldfa als sebrijfBters opteeden , zoodfit tzelfis buiton JFrankrijk haar 
>roemvolfe naam luide verkondigd werd. Onder dcze (veoitwen ^dfe Bioh 
zulke biJBondete verdieiiBten ma bet TOrtodcundige mk /verwosven hebben 



>) Zie lialMttie ^erk, p. 1A6. OTiiaeoolagk» m iroii aiebold. Fwnmk itmer 
M. n Bd. S. U8. 

^ Hambnrg» 1004. ^ leefde in het begin der 17<^« eeuw te Hamborg en is aI£laar'I6B7 
in hoogen onderdom oYerleden. 

<) Ik Immtmo foetu, Yenet. 1687. 4». et L. B. 1664, 12«. 

«) De FirgitiUatU notU graMUate ei pariu L. B. .IBSB, aBil,>Mer ffitet : JfavMttiokie 7)e /or- 
mU. foSiai, >nitgege7au 

^ Ik formato foHut Yenetiie 16861 



mMten hiar hovenH Loow Bbuflgen»^), bedkige) vm Aem gmifien Ptnc 
em later ▼nNdwNwr win ]iwi& ^afli MedioiB, eE; ook Margnerite de Jn 
linohfr^), geooQHid wordM. Het onde vocirooDdoBl togen de ttitodeoing 
va» het: vak doer laaiinieD gAig than» ook meer en meev tedorea ').. Ondea 
db Itenariie vedoaknndigen dei 12^ eeuw bddeeddmi voofnamelijk F]»nr* 
cois MaQmeao (f 1700)> eenei earate phats^ Steunende ep eene gnooto 
andemnding^ m bcft Hdlel Diea opgedaan, tracbtte hiji de groQdelqgen dtos 
verloskunst op eene naauwkeurige kennis van den anatomisch-pkysk^logiaeli 
ea patUbgieofaeD.* toeetaad itm gmitaliii en ep de^ Tolmakingr van de kunst 
VB» het verkekimdfy ondraodi: te doen raetem, al vfwea aijae opmevkingea 
duEomttaot oeik nog vrij algemeen en slechte veroioe^ns eenev waari:iejjd, 
die nog niet tot rijpheid was gekomen. Hij. vestigde tenrena agne aan?^ 
chcht ep het uithafeQ van het afgeseheurde hoold, eea hoogpBt belettgrijk 
punti in &e verioakundige praxJs (Sev dagen, toen men aeo dikwijla gebrttik 
ma dei keering nHudEte en de tang nog onbekend wee en scbaarde awh 
b^ de hevige: tegentendm der seetio eaesarea in vivo^. Docrr lynea 
ti^genooi Fanl Fortal (f 170S> w^ hi; waard^ ter iijde geatoaa» welligl 
m het eiiDranen wl de weikzaamheid der Mtufnr bij de baring nog ovec* 
«loffen «X Oek IfianM (f 1094) % Peu ^) (f 1709) , AmAttd (f 1720) &) 
ea Pievre Dienis (f 1718) ^), stonden ak verioekusdigen gedwmde dil 



^^^^■^mmm*m^ 



^) Iioiuiei BoweiMi», ditei Bonfmi. C^mmi, Hmm, mr h ^MUid, p^rU d^^fimU^ fe&mH 
acetmehm. ei maiadtes fe^ fjmmn ei eBfamie, eie. FaxiB 1609, 1626^ 1649L In het HollAiidsoh, 
Dblft, 1668. E^ b^ e» dea %iiga$ig van aUe mmeekm m ie Wereldf yertoald ea yezmeerderd 
door G. GoriB» Leyden 1707. 

*) Margaerite de Tertre» Vewe du tieur de la Marohe, Ineirtieium /amUi^ ei iree faale^ 
J^iH pat Qmii<m 4 J^fmeee^ «^, V$n 1617, IZIO^ 

^) Nadat Jules Glement, een mtstekend rerloakimdigei Mad. la Yali^ m niBerdeKi kQ«iak«v 
letM* pii i miim big e i all M a had» eo. edfii mammeimk w» Malcil gwmad. imt W de» srmidin 
TW Xhiliifna H hQstaiid te hMen» en^ Mdavt d# Troedwnw CqivMiik t» Eirqii vreg(m> wa« 
dadjc^ aidreYeft ea doideiii 6m. vmoht Ugt d(Mi vriii ywmiMA CllMO.)i V» S» S|pinad« «k L 
4. 7b. & 606.. 

*) Des maiadiei det /emmee grome ei acemcMee, Paria 1668. Hollflttiiitei V<Wwe> 49^1481 
«t daK £. Gas^. Ami 1769. 

») LapraHque dee Jmmcknmm eie.^ Paiia 1686, BDOmlmk^ijatlklWK 

^ Obmmmi. mnr in fraji. dm Jm., Park IWl • 17«. 

^ JC» Pftf^Ni dlM .liiiPiwiwmif, Pacii 1694^ 

^ JfawMtfit Q im rv aM» ne. eiokp tmk Vfli^ 

^ liraii^ghMd^JemMok^Tbmkmi. 

48* 



880 L. LEHHAnN 

tijkvak in groot aannen, maar bovenal onderBoheide sach nog de la Motto 
(f 1787) ^) ak een man, die om de zelfstandigheid sijner wetenachappe* 
lijke gevoelens, door sijne leer van het vemaauwde bekken ak atoomis 
der baring, wegens zijne verdiensten in de voimaking der keering, 
wegens zijn ijver waarmede hij het gebruik van snijdende werktuigra 
bestreed en de onder zekere omstandigheden uitgevoerde keizersnede, in 
alle opzigten den naam van een uitstekend verloskundige zich waardig 
heeft gemaakt 

Uit Frankrijks wereldstad der beachaving werden de verloBkundige denk- 
beelden naar Duitschland, hoewel nog spaarzaam overgeplant ') , terwijl 
ook Scandinavien door Johannes van Hoom (f 1724) aan deze vorderingen 
een merkbaar aandeel nam. 

Maar nergens in geen land der wereld vierde tegen het einde der 17^ 
eeuw de verloskunde eenen achitterender triumf, dan in ons Nederland. 
Hier, waar de verioskundige nog met zoovele ingewortelde vooroordeelen 
te kampen had en het vak in de helft dier eeuw nog in eenen zoo bitter 
treurigen toestand verkeerde, waren naast de vroedvrouwen vooral de heel- 
meesters als vroedmeesters werkzaam, waaronder sommigen wel ia waar 
zich niet ontzagen, in allerlei pamphletten eikander uit wangunst met 
amaadredenen de grofste beleedigingen toe te voegen *). Als de verdien- 
stelijksten onder deze deden zich echter reeds toen kennen, Hendrik van 
Roonhuijzen, die in zijne voortreffelijke verloskundige mededeelingen ak 
kampioen voor de keizersnede optrad ^) , Cornelis Solingen ^) , wiois ver- 



>) TraUS eomplei det Aee. naiwtek lum mi. ek.» FariB 1721. Yeigel^k ▼. Biebold, n D. 
Lo. p. 148» { 61 seqq. 

^ Het werk der bd:ende TroedTioaw Jiutme SKegeDnmden» geb. DitiriohiiL Die Ckm. Bnm- 
4mAmrg%aeh0 Hoff-W^Mitiier , dae iH em hoeksinoikiffer Unierrieki m. s. w. CoeUn 1090, heeft in 
dien tqd niet weinig tot ▼oornitgang der knnBt, yooral ten aansden van de keering op de Toeten 
bqgedragen, van minder beteekenia was het werk yan Anna Elisab. Horenbnrgin, geb. Gnlden 
Appfeln in 1700 nitgegeyen. 

^ Zie TteieiiekH/tem over de taak van Andr. Boekelman en B. yan Bortmont aangaande kd 
a/halen vam een doode vmeki^ Amsterdam 1677^78. 47 BtokB. I Band. 8^. 

*) Zie HeeikmuUffe AanmerkUiffen beirejfinde de gebreken der Vronwen^ Amsterdam 1668. 

^ JBmbryuieia ofle Afkaiinge eenee dooden vruekis door de kandi van den Heelmeeeier, 'BGrayen- 
hage 1678, 19^. MamuUe operaUen der Ckimrgie heneffen» kei an^i en pOgi der Froedvromeen, 
AmBteidam 1684, 8^ Jlie de med, en ekirwg. werken eie., Amsterdam 1698, 4P. 



REDEYOERING. 881 

loBknndige BtelUngen evenwel no^ te zeer eenen chirurgischen geeat adem- 
den en die alleen in de hand en de instramenten het voorname heii zocht, 
Samael Janson ^) , die in zijne geschriften zich vooral als bestrijder der 
eectio caesarea post mortem deed kennen en door Dionjs van der Sterren ^), 
als haren ijverigen voorvechter spoedig wederlegd werd en Abraham Cyprian 
hoogleeraar te Franeker, die voomamelijk de gastrotomie bij graviditas 
extraaterina in bescherming nam en het vooroordeel tegen deze operatie 
trachtte tegen te gaan ^), zoo als ook C. Kelderman, die vooral voor de 
vroedvroawen trachtte nattig te zijn ^). Maar de grootste onzer landge- 
nooten, die zich ooit aan de verloskunde hebben toegewijd, die voor Ne- 
derlands roem onsterfelijk gebleven is en als schepper van dit schitterend 
tijdperk der verloskunde overal werd gevierd, was Hendrik van Deventer. 
Doordrongen van de juistheid der stelling, dat geene wetenschap op zulke 
krachtige zuiien der waarheid steunt als de verloskunde, was hij het^ die 
deze grondzailen yoor het op te trekken gebouw zelf gelegd heeft , door 
ons eene leer van het bekken te leveren zoo als een verloskundige behoeft 
en waarvan de juiste kennis voor eene vroedvrouw door hem als volstrekt 
noodzakelijk werd geoordeeld, om barenden hulp te verleenen. Zijne ge- 
achriften bevatten niet siechts eene opsomming van waarnemingen , die 
getrouw naar de natuur geschetst zijn maar tevens resultaten in eenen 
meer dogmatischen vorm, welke eene eeuwige waarheid verkondigen. 

Van niet weinig belang is tevens al hetgeen door van Deventer over 
den uterus en de vagina werd voorgedragen ; naauwkeurig heeft hij de 
verhouding en ligging van den eersten tot de laatste bepaaid; de meerdere 
ontwikkeling van de wanden van den aterus gedurende de zwangerschap 
werd door hem tegen Mauriceau volgehouden^ en vooral op de verander- 
lijke ligging van den uterus gravidus de aandacht gevestigd. Eigenaardig 



^) Kbrie m hondige verhandeUng van de voortieelinff en *t kinderbaren mei den aankkven van dim, 
IL platen. Amsterdam 1680, ^^ drok 1686, 3<>« druk 1688. 

^ FooreMUnff van de noodtahd^hheid der K^zerlyke Snee, Lejden 1688, 19^. 

^ JJwflaAi hieioriam exhibeni /oeine hnrnani poei XXI m. «p nieri inba maire ialva ei ntpeniiie 
endH, L. B. 1700. 

«) ToA Onderwiji voor aUe Vroedvronwen] raeekende hnn\ Jmpi ende Pliehi, Bnigghe 1697, S^. 
Zie ook cfaf Froedvromven Ferreteyker, Amsterd. 1690, IS^'. 



382 L. D E H H A N Bl 

blijft zeket zijne vQDEstdliDg' vma den Mtuft obii<yitti8 aten^ vima' nadeeVga 
gevolgen op de vemgtiug det bariBg. en.de abnonmale Uggingefi der vfuoU 
wei ie iraaff met te zwarie kleureiL geschetat zijn,. maar nielteinin moefc 
het nagfisladxt aslfs de^ uiitvoerige behandding' van ditonderweip met danlD<^ 
baarheid nog erkennen , te meer omdat ec kbw voortrcffdigker reanltateiE 
wor de praktijk uit zijn vaortgevloeid.. TJitnuintendr ia dbor' hem de aauf 
wijzing voor de* verloskundige expbratie uiteengezet^ waarvan eeaejoislB 
ksnDis* ala volatrdLt noodzakelgk werd ingezien , en wearbq men; oveni im 
hem den geoefendra practieua herkent ^ die- alles wat faif tec neder sehreef 
mm eigene ondervinding had getoest. Zijne 14 voocwaarden.^. die voor heb 
beloop eener natuurlijke baring worden gesteld , ajn daor hem zao voUedi^ 
opgegeven , dat da acheiipste kritiek er niebs meer had kunneni bijvoegenL 
Hoogst eenvoudig vinden wij de vocr vroedvrquwen t& vefleenea hulp bi^ 
regelmatige baringeni faeaehreven*. Dat bil- en voetliggingen door hemi ala 
regelmstig worden beachouwd « die derfaaive aan de notuurfcraefatoi dienraL 
te worden eevergekten ,. kan van zuik eenen meerter dsf kuuist niet andeni' 
verwacht worden , daarentegen moet bet een^ verwondering baren , dafe 
de aaogezigtsiiggingen nog voor moeijelijk en gevaeriijk wofden geheoden^ 
saBodat eene verbetN*ing dezei hoofdliggijig wordt aangeradeo^ evenwel kaft 
men duidehjk oatwareD, dat de tijd oek hierin leeds den meest^ betM. 
onderrigt heeft VoorlreffiQUjk wearschuwt hijt voor het osaioodige en vooi- 
berige bveken der ^liezen, wier nut tot voorbereidmg der geaitalia door 
hem meer^ dan doer eenen zijner vooi^angers* was ingezienL De kentae«' 
kenen^ en de behandeling- h^ placenta praevia en de oongaken van. prokqssifiv 
foniculi zija door henn zeer jttist roorgesteld en degdijk. behandeld:, eit 
kenmerict hij zich in het algemeen ab^ een g^eote lofmdanaar vais i» kee<N 
ring op de voeten, die hij overai, waar de verbssing voleindigdi nmef; 
worden wil toegepast hebben, terwijl slechts in hoogen nood haken en 
perforatoria dienen gebruikt te worden. Bij anomalien der weeen waar- 
schuwt hij voor db zoogenaamde. medicamenta ecboHca, f^ en geduTd. 
zijn ook hier ak de gDOQtste middelen> afinbesvdML. Maac bet ift bMr de 
pbats niet nog in meerdere biJTOnd«rfaeden* t» treden , eir ifr mi^ niiet 
langer bij de gedenkteekenea van dezen beinemden^ man stilstaan.^ Mc^en 
zijne groote verdiensten , ook in heC buitentend a^femeen eriMad, neg eenei: 



KEDEirOERiN& 9t8 

idoor^emi «tandbeeld in deii .nederigen, XSode gew^tjden tenipel te Voorbui^, 
wmr .z^ne ^aaaohe riiBt» veieeamgd jsn in leivendige herinnering bij faast 
oageslachi ^houden worden, «n daarop met gouden letteiB de mei*kwaar- 
)dige woorden gegrift, die Mj zetf 'eeoB «Uen toeriep, die belang Btelien in 
het heil van den staat in het algemeen en in de veriosknndige wetenschap 
in .h(it ;bijzonder en haar eohoon mnrgenrood too treffend verkondigea: 
«rSartii$ )non iit mortiS;» «ed vitee janaa constderetur/' {Aanm. IX). — 
Ifi 'dezen triamf der 'wetenfloh(|p deelden tegen het einde der 17^^^ eeuw 
'odc ;nog iandere ihekmme manneB, waarop one hmd steeds roem kan dra- 
.geHv soo ak iF..Buy8ch (sedaet 1666, f 17S1) en gedurende 65 jaren hoog- 
Jearaar .der joiaitoBiie aan dQze doorluchte achool. Zijne hoog geschatte 
'anatomiscfa^fpfajBiologisdheondeEzoekingen, die zicfa over alle deelen van faet 
jBeBacheHjk tigohaam uitatrekten, hadden ook voomamelijk betrekking tot 
de vrouwelijke genitalia , den embrye en de secundinae % Ook nam hij 
•een warkzaam deel aan de parBktiscfae beoefemng van faet verloskundige 
«ak en jfaet 'mofit zeker worden betreurd» dat juist in de hoedanigfaeid van 
<iwIoskujidige ziJB ikarakter als menscfa zicfa niet van de voordeeligste zijde 
>faeeft sdoeB keniieB. ~- JBelangrijke onderzoekingen » voQrnamelijk over de 
leer "van ifaet «oBtstaaB ea %de Dntwikkeling van dieren en menscfaen, die 
.nc^ ^ZOD ^ehed in duisternis was gehuld , hebben wij in dien tijd aaa 
onze laBdgenooteB Deusiag^) faoQgleeraar te Oroningen, Langlj, van Home 
hoQgleearaar te Leiden (rf 167a)'^) en de Graaf (f 1673) ^) te danken, die 
'dopr JSarweyts^) gtoote ontdekking^ waardoor het uitgangspunt vm elke 
.csitwikkeling in het .oiganisme^ in het ei der moeder gezocht moest wor- 
den , ^m^ het /Efomne >vivum ex ovo" aangespeord , die verder faebben ver- 
viidgd jen daarover een fadider licfat verspreid. Nog eene aanmerkelijke 
Mhrede ^jUMrmarts wecd de ovobgie door tde BOVgmLld%e OBderzoekifigen 



') OnihedkuMdiffe verkand. over de vinding van een spier in de grond der baarmoeder, Amst. 1725. 
jQpw» omma mmLmed, eMruf^sc. % 2 E(m., ^st 17il,<#. 

I) ^hmm mcroecomi.em de^^genenUmne fotiine m ukro ^BisaerL, 'GraiiiBg. '1856. A. ^nisiBgiiiay 
Eui. foetue extra vterum in ahd. geniti etc^ Grodios. IISSL, <vn fgeim Mmeix^mnkmi ea^ 
utermn in ahd. gemUt^QtmL 1S6A. 

^ {Sb Fraiamm '0kmmai..8murmnmna ^rtm^emtake^m ukoi^ vm, L. B. 1678. 
• ^) .Ik m ul mu m 4»ffaim generationi^imereieniibm inmt. mov., L. B. 1672. Opera lomnia, L. B. 1677. 

^) Sxereitat. de generatiom ammaUum ete., London 1651. 



884 L.LEHMANN 

van Swammerdam (f 1680) ^), eenen voormaligen stadgenoot^ gebragt, die 
zich buitendien over de ontwikkelings-geschiedenis der inaecten en plantmi 
vele verdiensten heeft verworven, terwiji ook nog Nicolaaa Hoboken, hoog- 
leeraar te Harderwijk, voornamelijk over den uteras en de secundinae 
heldere denkbeelden trachtte te verspreiden '). 

Op dergelijke feiten werd de leer der ware generatie geschoeid'), die 
eerst na hevigen strijd het burgerregt heeft verkregen. en wel vpomamelijk 
nadat Lodewijk Ham, een student te Leyden (in het jaar 1677) de sper- 
matophoren ontdekt had, waarin onze groote Leeuwenhoek (1632 — 1728) 
alras de eigenlijken kiem van den toekomstigen embryo meende te kunnen 
ontwaren ^). {Janm. X). Jammer dat het gezond verstand door de ijverige 
microscopische onderzoekingen beneveld, zich tot de ongerijmste hypothe- 
sen liet vervoeren» die eerst in onzen tijd weder gelouterd door ware en 
heldere denkbeelden over dit onderwerp zijn vervangen. 

De schitterende resultaten onzer Nederlandsche en ook Fransche verlos- 
kundigen moesten ook spoedig op andere plaatsen heibsaam werken, van- 
daar dat ook Engelsche en spoedig daarna ook Duitsche krachten door 
gemeenschappelijk zamenwerken den blik op de bevordering van dezen tak 
der geneeskunst gevestigd hadden, die met zulk een schoon morgenrood 
aan den horizont verrezen was. Het mengelmoes van meestal willekeurig 
naast eikander geplaatste stellingen en regels zonder vasten grondslag noch 
zamenhang was toch gezuiverd , de leersteiiingen hadden reeds eenen weten- 
schappelijken vorm aangenomen, en zoo was het in het begin der 18^ 
eeuw eindelijk gelukt de verloskunde tot eenen zoodanigen rang te ver- 
he£fen, die haar niet alleen toen reeds een waardig aanzien moest ver- 
schaffen, maar ook voor de toekomst een nog hooger standpnnt kon ver- 
zekeren, daar elke wetenschap, wanneer zij eenmaal eene zekere hoogte 



1) Miraeulum naimrae $, de uieri muUeru /abriea^ L. B. 1679| en *t Memekm le^m verkmi 
i$i de Uiiorie van ket haft of oeveraae, Amst. 1675. B^bel der Natmare of Metorie der meecten 
ioi eekere toorien ffebraeki, Leiden 1787 m 88. 

>) Jnai. seeund. humanae. Ultraj. 1669. Jnai. vOulinae eeeund. Ultraj. 1675. 

3) Zie Dion. van der Sterren» De yemeraJi. e» ovo^ De moneirorum produeOonet Amst. 1687. 

^) Zie H. Halbertsma, Disseri» de LeeuwenhoekU meriiu in quaedam pariee anai* mieroeeep^ 
L. B.. 1843. 



REDEVOERING. 88& 

heeft bereikt, onophoadelijk vooruitsnelt ea hare volmaaktheid ^ zoo verre 
die bereikbaar is, meer nabij komt. Het vak had thans beoefenaars ge» 
vonden, die haar alleen en uitsluitend hunne krachten begonnen te wijden, 
de verloBkundige denkbeelden lagen niet meer zoo verspreid soms onder 
andere vreemdsoortige onderwerpen begraven^ maar in afzonderlijke wer^ 
ken» alleen aan de Verloskunde toegewijd, waren aij thans voor iederen 
beoefenaar gemakkelijk toegankelijk. Zij bevatten geenszins louter theore* 
tische bespiegelingen of phantasierijke hypothesen , maar ook feiten en leer« 
stellingen aan eene rijke ondervinding getoetst van eenen echt praktischen 
stempel. Theorie en praxis stonden in eene betere harmonie tot elkander, 
al werd ook hier en daar nog vastgehouden aan de oude overleveringen , 
daar het der menschelijke natuur steeds zoo moeijelijk vait, eenmaal aan- 
genomene begrippen weder te laten varen. 

Zoo naderen wij tot de 18^« eeuw. 

In het begin toch van dit tijdperk kunnen wij reeds onder onze vader- 
landsche Verloskundigen , die den door hunne voorgangers reeds gevestig- 
den roem hebben gehandhaafd^ in de eerste plaats Jaoob Denys ^) ver- 
melden, die ons in zijne verhandelingen veel, zoowel op het anatomisch- 
physiologisch gebied der vrouwelijke geslachtswerktuigen gedurende de 
zwangerschap en baring heeft nagelaten, als ook menige wenken^ die tot 
het praktisch gebied der kunst behooren en in de school des levens dobr 
hem, te Leyden waren opgedaan. Nog meer schitterde in dien tijd Johan- 
nes Huwe^) (f 1724) (Aanm. XI) als een ster van de eerste grootte aan 
den verloskundigen hemel. De leer toch van het bekken, door van De- 
venter voor het eerst zoo voortreffelijk verkondigd, vond in hem> een 
Haarlemschen geneeskundige, eenen beoefenaar, die door zijn talent de 
nog overgebleven leemten wist aan te vullen, waardoor zijn naam in de 
annalen der kunst vereeuwigd is. 

Hij toch was de eerste die afmetingen van het bekken heeft opgegeven, 
waardoor de uitvinding van den pelvimeter werd voorbereid en zoo doende 



1) Zk FerhatMiii^ vtm M ampt der Vroeimmten em yroederamoen mei tummeriw^ dertdeer 
hmet raakende ete, - Met Platen. Leyden 1788, 4*. 

^ Im Omferwifi der Vnmwen aangaamie iei &wwi, Haarleiai by Isask En8ohed6, 1727, 8^ 
en 2«^ geheel onverandeKde dmk. HaarL 1786, 

49 



tM JL. lEBtMABH 

d^'wafe grondJegger eener leer geworcbn iai waamii i» verloakuiMlie jw« 
jMiitMm ngtiog tfi dankea haeft. Qok onze vroegere «tads^moQt Amoi 
Ii«nbfeokta ^) verdienA wegens ^e beknopte compUatie van liet tbeoretisdi 
gadeelte der mfeskunde vaa den toenmaKgen tijd mmeld te^ w>rden, eD 
BMer nog iMefib »ch op anatQmiflcb-physiQkigiaefa gebied WiUaKA Noortwijk *) 
onderachfiiden^ die het aersit het Mrband der eivUezen met de binnenw^d 
dev baanameder beeft aangetooiid , een onderaoek «^ dat eerst lAter door den 
grooten Kmter weder op Aieaw wjord opgevat» terwijl ook HoottuTn ') m 
Ten Haaff^), aoavd dooir ooraproDkelijke geiQhriften abk Mertalingen, voor 
het cmderwjjs wa vroedvroawen in dmi tijd Qog nuittig m leerzarai ge* 
weeai aDJiu 

De verloriconde v«d •eokter reeds eecst geheel zelfstandig en \me ver- 
binding met de heelkunde voor goed verfaroken na de uitvinding van den 
hefboom en de tang, de weldadigste weUigt, die ooit gedaan eijn, waar- 
door «eiie nieuwe a£ra voor de prakttsebe verfeakunst geopend word Deze 
heikame uitvindiag der iBngekoke £smilb Chamberlen, w«rd als een ge»- 
heim faiar ier atede aaii Rogier ¥an JKoocdiay&en » zoon van den reeds 
vioeger vermelden Hendxik van &oonbui^efi verkooht, terwi|l sommigw 
ook nog bl^en bewere», dat van Borahuiieen zelf de uitvioder van den 
kdPboom geweest i& Van daar dat ons laad en voomamelijk deze stad 
zoo niet als de gelioortepkato , 4ea jninete ala de bak^nnat dier voortrQC- 
fiiiijke kulpimddelen moet besohiMiwd wovdmi, die op de krfig^vaUBn der 
vwrloakiuxfe ate kuaat eonen zoo j^ooten invloed hebhee uitgeoefeiid. 

Sinds di&a tijd en gedmrende bijna de geheele IS^*" e^viw speelde dan 
ook bct geikeiuainnig gebniik van den befboom onder den naam van het 
Roonhuysiaaiisch gehdim eeM bdangrijke roi in de ptaktische verk>dcunde. 



1) Zie MamtdueHo chiteirieanUiim of ffandleidin^ der VerJoek,, vaarin yetfaflxtdeld irotdeB alle 
de TToowdigke deeleii eu. ena. Aasl^xdaii 3781» 8*. 3L pL 

^ Uim hvmam gravidi OHaiome et hieioria. L. B. 1748, 4». o. Tab. 

^ Zie Het heeehs^den deel der Vroedwtouwen ofle een Koribondig onderwj/B voor otfende en lerende 
Vroedvrouwen, ene, Amst. 1761, S^ 

^) Zie J. van Hoora, /Sipira en Tna of Omderw^nnff in A Vroedkmde., uit het HoogdiiiiBch 
na de S<i« uitgaye yertaald door Qerard ten Haaff^ heelmeeiter te lUiftteDdAjn. Amatexd^ 1768. — 
Be eente vitgaye yenofaaen in Iwt Zmedaefa in 1715, 4 iaKea Ukvf de tweadei d^ deide is in 
het Hoogdnitsofa nitgegeyen. 



KEDETOERINO. 889 

Dit geheim hes/kmi in dbn «envoadigta hlmdgreep «m met den hef boom:» 
welligt wJk met de tang^ htsd hoofd der vtmfat mt ie/ hilM en wetd riecht^ 
in teer bepevkle kriogen ^n begnnetigm bewaoni {Janm. XII). De 
geecfaMen» heeft ^ms tot onwti spijt geene oervolle bkdnjdke ofver hel 
krveif en iMfke» van ^tese iMeetere der kotist mi ona land gednteDde dien 
ttjd nagelaten. Het mo edeie veflosknadige T«k waa door ie meeste oiider 
hM tot ^ ambacht verbagd ^ dat alleen veor gelc^ veil vru. Het lie£de« 
}(m& karttkter , cte kneveiarijen eft het winatibejag dier vroedmeeeters > werd 
reedfi door h«!ine tijdgenooten die niet in het geheim derfden , ae^ gehakb 
ES^ werden vMk ato wreede^ ontaarde en geklgierige vroedmeesterB uitge* 
kreten , die hunne diensten , die sAy aan batendeti faewecen , aiet aUeeo 
tegeii goad opwogeiii maar die ze dikwijb, wanneer gees geld genoeg 
kon gegeven worden aan haar lot overfieten >). MeriLwaardig genoeg z^ 
eetiter der v<ele aehatten, door woeker faij elkander gebragty meeetal niet 
eens tet het derde of vierde Hd kunner fiunilie gekomra *). Hetgeea 
men eoo dikwijU in het maatschappdtjk bven aiet gebeureB^ werd ook 
hier weder beveetigdr Het eerate geslaoht wae rijk, bet tweede lui^ het 
derde dbm en het vierde werd a»m en dealde tot den bedelataf al 

Nadat bijkana gedurettde 70 jafen dit geheim onder het toeftmaKge 
tmedmeeelers gild verbotgen wae gehoudeni werd bet eindehjk (in 1758) 
door Jaeefa de YissGber en Hugo van de Fdtt ondekt en bekend ge^ 
vMBkt ^ » nadat reede vooraf door lUthlai:^ ^) , Sehlichting ^) en Ah 
Titdifigh ^), vrucbtelooee pogingen daartoe mxen aangewend; maar des^ 
niettemin heeft sidli de kum^re^ ndi den bef boom als een geheim zich 



• Mt ^ i m,, !!■ IJMMJU 



^ Zie hetielfde werk» p. 70. 

^^2» M JhmMiUfmuck ^Oeiw^ «r ie FroMmde^ tmMU LeUhtt ms» hL met 11. en 
Eei oiUdekt BooMhuieiaatuck geheim im de Froedkimd^ nMd^ t^jNiMeri «» heee Utg i* LBidea. 
176», a^» IL 1 pL 

*) Hei berugte gekeim m de Froedkunde van B. Eoonke^ten ontdeki mi. iuditeidam 1747, ea 
BepUeq. d. i. oniwnfeikare eektkeid en veUigkeid mm M here^ gekekm, em, AMuAaOem VJitl. 

'> AA)mMi mnm dhMfafi, oT onte ImI meun^ m •abelteD^ ^h teittiae MMndeliBge tm. 
ens. Anuterdam 1747. 

6> £ie JWriw» owrtMfa i rf i M gekeim der dmaaeem^ «» eick Ff^eJmeeeiem i^ommeh Sei eeren van 
Chirozgia. Amsterdam 1760, ^. 

49« 



888 L.LEHHANII 

nog tot het begin deser eeuw staande gehoaden ^). Reeds lang voor dat 
het geheim bekend was gemaakt, had J. Falfijn, Lector te Gend, die 
welligt op zijne reizen in Engeland en ons land van de wonderbare wer- 
king van Ghamberlens geheim gehoord had, door eigen nadenken eene 
verloskundige tang in eenen nog zeer onvolkomen vorm oitgevonden en 
bekend gemaakt ^) , die toen spoedig de noodige wijzigingen en verbete« 
riugen heeft ondergaan en weldra de tegenwoordige volmaaktheid had 
bereikt. In dien tijd toen nog door onze verloskundigen slechts in het 
gebruik der nieuw uitgevonden instrumenten « die zij als monopolisten ak 
geheime middelen aanwenden, het eenige heil der kunst gezocht werd en 
door Comelis Plevier •) , de Bruas ^) , Paul de Wind ^) , (Janm. XIII) 
en van Dieden (f 1749) de reeds eenigzins verbeterde tang uit Frankrijk 
herwaarts was overgebragt, verscheen de groote Petrus Camper (f 1789), 
die als Hoc^leeraar , eerst in Franeker , daama hier ter stede en vervolgens 
te Groningen zoowel onder de ontleedkundigen als heel- en verloskundigen 
eene eervolle plaats onder onze beroemde iandgenooten inneemt. Met de 
Fransche en Engelsche school al spoedig bekend geworden, hebben wij 
aan hem voortreffelijke onderzoekingen over het bekken en over het ver- 
Bchil der kindshoofden te danken, ofschoon zijne gevolgtrekkingen aan- 
gaande het mechanisme der baring en de ligging der vracbt, door onzen 
Folkert Snip reeds moesten wederlegd worden. Hij was het ook vooma- 
melijk , die de werking van den hef boom juist begreep en overtuigrad aan- 
toonde, hoe die moest worden aangewend ^), waarin hij door Matthias 
van Geuns ^) waardig werd ter zijde gestaan, en waardoor de sluijer 

>) Zie de Bree aan M Fnhlieh ncpeiu ket doar hm venoehie (mUlag. AmBt. 1800 en Aitru 
ier Commime ete. 

^ De prioriteit deser nityinding weid hem tentond door GDleB le Boox, heelmeeBter te 
Iperen^ betwist. 

3) De ffegmterde rroedkoaet. AmBterdam 1751, 4^ Pl. IV. W. 19, en Neunmk. Opmerkmgen 
ef euivere OedaeJUeH. AmBterdam 1751, 8^ 

^) Eet gdfruik der lepels hersteld of Kori herigi omirefU eenige imirtmmim d iei m d e «i d$ 
Vroedkunde. Middelb. 1755. 

^) V Oeklemd hoofd geredi. Middelbnrg 1751, 8». 

^ Zie fradaat van de eiediena der ewatigert vrouwent door t. Mtturioeau, yertaald door P. 
Camper, 2(1« dmk. Amsterdam 1759. p. 39. 

7) Zie Vergelijkende afbeeldingen en beseirijving der voomaameie Moonhuieiecie werktmgen ene. in 
Verhandel. van hei Virechieeh Qenooieehap. II Dl. Utrecht 1788. 



REDEVOERING. 389 

waarin nog steeds het Roonhuijsiaansch geheim gehuld was, geheel en 
voor goed was opgeligt; ook de verloskandige tang werd door hem naar 
waarde geschat en in bijsondere gevallen aanbevolen. AIs eene groote 
dwaling moet echter zijne bijzondere vooringenomenheid voor de synchon- 
drotomie genoemd worden *) , waardoor deze operatie , die in andere lan- 
den wegens hare ongunstige resultaten spoedig na baar verschijnen weder 
in miscrediet kwam ^) , bij ons bijzonder gunstig werd ontvangen , meer 
dan elders werd uitgevoerd, waartoe in de jaren 1778 — 1805 voornamelijk 
Michel ^) , Oroshans ^) , Bleuland ^) , van Munster , Damen ^) , Bolsius 
en van Wij ^) , bijdragen hadden geleverd , het langst zich heeft staande 
gehouden, tot dat eindelijk ook hier, tijd en ondervinding het anathema 
over Bene kunstbewerking hebben uitgesproken , die thans nog slechts als 
eene historische merkwaardigheid herdacht wordt ^Felix quem faciunt 
aliena pericula cautum 1" 

De denkbeelden van Camper werden voornamelijk door zijnen vriend 
Jan de Reus ^) getrouw nagevolgd^ terwijl in denzelfden tijd ook Wouter 
van Lis •), Gallandat >»), Schutte "), van de Laar "), Maas i«), Ja- 



1) Zie Nieuwe VaderUmdiehe Letieroefeniiigen van 1771« p. 386* Brief aan D. van Gesscher. 

^ Zie M. Sue le Jeune, EuaU hUioriquei LUi, ei Critqui tur Vari dee Accotichemens eie. 
Tom.L PariBl7799 p. 876. § XII. Eeflexiona hist. et critiq. snr 1'op^ration, dite la section de la 
Bjmphise du pnbia. 

^ J>e Sjfndumdroiomia pMs Co mmmi . Amaterdam 1783. Nadere Gphelderiagen over de hieiorie 
en hei mti der Behaambeemnede mi moeijeUjke verL Lejden 1781. 

*) Zie Be» zesial verloikundige operaiien en vaamemiagen, door Johannes y. MnnBter. Amater- 
dam 1804, p. 6, waaroit men ontwaren kan dat Oroahana, Med. Doct. te Geertraidenbeig> 
op den 10 JTonig 1778 het eerat in ons raderland deze kanstbewerking heeft ondemomen. 

^) Ferhaal tfan de kumibewerHng , behandeling en gelukkige uHilag der doonnijding ene. Gonda 
1798. 80. 

^ Verhaal van de kuniibewerking en den gelukkige uUilag eie,, gedaan op 20 Oct. 1782, mede- 
gedeeld door P. Camper. 

De uUvoerl^kheid en nutiigheid der iehaambeentn^dimg. Amst. 1806. 

^ NaoMwkemig anderwgi in de Vroedkunde. Met eene Voorrede yan P. Camper. Amat. 1771. 
8«. 2^* druk 1778. 

^) Zie Qeneei- en Eeelkundige Oefemngen op de rede en ondervinding iieunende. Middelburg 
17^8. p. 669. 

i<0 Qrondbegim^ der Vroedkunde. MiddeLbug 1766 en 2<ie drok 1772. 

") De wel onderweten Vroedvrouw of grendig en beknopi onderwgi em. Met pl. 's Grayenhage 1771. 8<^. 

>^ Seheii der geheeie verloikunde. 2<i« drok. Met pl. 's Grayenh. 1777. 8^« drok. 1778. 

>s) Geldenehe Caieehiimui der Verloikunde. Nymegen 1782. 8^. 



890 L. L£HMAI«lt 

cobs >) en de Gorter *) door hunne min of meer omvangrijke geBcbriftca 
en handboeken het vak hebben bevcH^erd {Aanm. XIV) « en zich wonM* 
melijk Cornelis van den Ende ') , door zijne telrijke vraamemingeii en aam» 
merkingen als een nooit te hoog te prijzen practious beeft doen kanneai 
wiens zeklzame gave van getrouwe wsamemingsgeeBt nog beden bewondo" 
ring opwekt en door zijnen tijdgenoot Soek ^)» niet koii worden ge^ 
evenaard. 

Ald voorbeelden van ware klasaieke geleerdheid en ecbt praktischen geedt 
verdienen in dezen tijd ook nog twee academische proefBchriften van va& 
Eem ^) en van Leeuwen ^) genoemd te worden, die onder de leiding vn 
den grooten E. Sandifort en van Doeveren bewerkt^ het standpvBl det 
verloskunde in vergefijking met vroegete tijden^ zoowel met betrekking 
der regelmatige als onregelmatige baring zoo uitmmitend geschetst hebben 
en iets later van Solingens ^) voortreffelijke redevoering hebben voorbereid 

De groote vooruitgang waarover zich de v^Ioskunde in de tweede helft 
der 18^« eeuw had te vetheugen, waa onbetwistbaar in de stichtiag va 
talrijke inrigtingen te zoeken , die bijkand in alle landen voor het onderwija 
in dit vak dienstbaar gemaakt werden. Het goede voorbeeld waarmede 
Frankrrjk was voorgegaan Werd spoedig ia Bngdand gevolgd, i» Duksch- 
land bijzonder uitgiebreid en ook in Denemarken gew&ardeerd {^im. XV) 
In alle deze landen bestonden reeds lang verlcskundige scbden, toen het 
nog in Nederldnd met het tfnderwijs ifi de verloskunde dlraievig gteateld 
waa ®). De leerling was bier nog geheel aan den goedien wil van den 
BAmtet en 2»jn gelukkig geeftemte evergelaten. ZeUa^ t^efi zeeB groola 
sommen gelds konden sommigen geen onderwijs in de verloskunde vafif 
toen bestaande vroedmeesters , die een gild vormden, verkrijgen, hetgi 



>) Vroedhmdige Oe/emckool. Met pL ^f^Bi lfB4. 

">) lCort hegtip der Vtoedlnmde. AniBterdam 1^86. m^Mfeg$ geHhtlk d^ ^ Mmi wm mU uuifl^^ 
verbeterde behandelingen in Kraamvrouwen, Amst. 1768. 8^ 

^ TetUnkunMge Waarmmhgen 4n AanmerHiegfeik Vttmhi tk lnirtwito 1769. d DL 8\ 

*) FerlosL Waammingen tan tware teldzame en opmerh. gevallen, i^ Uitg. M. Pl. hiffdm Iffli 

^) Zie DissertaHo de Jri. oM. hodiemanm prae peierwm pr auMh fvt. pmri, mkh^l^ WSa. 

^ Zie Dieserl de Jrt. obst. hodiem. prae teter. praeet. rai, park dij/ie, L. B. Ifaa* 

Oraiie immg. 3e praeetanHa retentiofmn 4a Jbie okt^, progmmmm, Mtdkk 1(99^ 

>) Zie C. Teme, Lueimat o. L p. 6t. 



RIDSyOERING. 891 

BfOg in het begin dezer eeow door voorbeelden gestaafd kan worden. Bin- 
delijk werd ook in deee Jang gevoelde behoefte voorzien en in deze stad 
was in het laatst der vorige eeuw de eerste plaate in ons land , waar prak- 
tiach onderwijs in eene datrvoor bestaande inrigting, ons tegenwoordig 
St PieterB gaethais gegeveu wevd, en de eerste hoogleeraar, die srieh 
tevena zoo lofwaardig van dezen taak heeft gekweten was 6. Vrotik 
(ITTft — 1860), wiens verdiensten wij gtraks zullen vermelden. 

Bi| dit alles mag met wordeo ontkend, dat de groote vooruitgang der 
verioskuBfde voomamelijk op* de operatieve zijde van bet vak betrekking 
had en hoeseer ook doov de betere werktuigen het gruwelijke hulpbetoon 
van vroegere tijden verdrongen was en eene oneindig zachtere, humane 
behandeling de vroegere , ruvere had vervangen , zoo was daaruit ntettemin 
eene sehaduw^ijde voorl^esproten , namentlijk eene te werkdadige be- 
kandeKng , eene te groote zucht om in te grijpen , in plaata van meer 
op de hulp der natuur te vortrouwen. Het ontbrak nog ateeds aan eea 
helder inzigt in de groote verrigting der baring, die tfaane te menigvuldig 
door voorbarig kunstmatig ingrijpen gestoord werd. Allengs leerde men 
BOg aaauwkettriger ook deze groote hulpmiddelen kennen; die in vele 
schijnbaar wanhopige gevallen het organisme ten dienste staan om de ba- 
ring zonder eenige tuesehenkomst der kunst gelukkig te volbrengen. Eene 
beetere kennie der phystologie van het mechanisme der baring vulde de 
gaping aan ea gaf aan het vak den echt wetenschappelijken stempel, 

Van lieverlede vormde zidi zoodoende eene school, die het begineel was 
toegedaan, om in overeenstemming met de lessen der ondervinding , bo- 
venal de werking der natuttr bij de baring te laten heerschen en alleen 
im y wantieer deze geheel ontoereikend was , tot kunstmatige hulpraiddelen 
zijne toevlugt te nemen. Het flaauwe Ucht in dit opzigt reeds door Fil- 
ding Ould (f 1789) ^) in Engeiand ontstoken, verkreeg in Frankrijk door 
den grooten Solayres de Renhac (f 1772) *) en zijnen waardigen leerling 
Baudelocque (1746 — 1810) meerderen gbed, die weldra door den be- 
roemden Boer (17&1 — 1885) in Dnitschla&d zich in een brandpunt ver- 



1) Zie die Lehre vm Meehanimus der gebwrt. von H. Er. Na^ele» Mainz 1838. S. 78. 

*) DUeert de partu friribue materms absoluto. Parisiis 1771. Ook door ▼. Siebold uitgegeyen. 1891. 



392 L. L E H M A N N 

eenigde^ van waar dat heldere licht, dat thans nog de verloskunde aU 
eene exacte wetenschap bij uitnemendheid bestraald, zich over alle ianden 
van Europa verspreid heeft (Janm. XVI). 

Naarmate wij met de trapsgewijze ontwikkeling van het verloskundige 
vak meer den tegenwoordigen tijd naderen^ wordt het veld ruimer en 
omvangrijker en waarheen de blik zich thans ook wenden mag, komen 
terstond de herinneringen voor den geest van zoo vele mannen^ die of 
door mondeling onderwijs of door geschriften zich eenen welverdienden 
naam om het vak hebben verworven. Ik zoude misbruik van uw geduld 
moeten maken , wanneer ik de afzondelijke verdiensten van ailen hier wilde 
schetsen. Hetzij genoeg slechts eenige namen te noemen en in Duitsch- 
land, waar onze w^tenschap thans haar hoogste toppunt heefb bereikt op 
de Asclepiaden familie der v. Siebolde^ op Froriep, Stein^ Jorg, d'Ourre- 
pont, Carus, Busch, Kilian en zoo vele anderen te wijzen. AUeen den 
grooten Naegele (1777 — 1851) kan ik niet met stilzwijgen voorbijgaan, 
wiens geest in helder lichtgestalte nog over alle landen zweeft^ waar eene 
wetenschappelijke beoefening der verloskunde wordt aangetroffen. Door 
hem werd eerst het bewijs geleverd, dat de verloskunde noch een apendiz 
der genees- noch der heelkunde is , maar dat zij als een afzonderlijke tak 
der omvangrijke geneeskunst gehandhaafd moet worden. 

Doordrongen van de waarheid der stelling, dat eene juiste kennia vaa 
het mechanisme der baring de grondslag voor elk juist begrip van de 
stoornis dezer verrigting en derhalve ook voor elke doelmatige behandeling 
aan het verlosbed zijn moet, onderwierp hij dit merkwaardig proces aan 
een naauwkeurig onderzoek en werd zoodoende de nieuwste reformator 
eener leer^ die alle vroegere gedeeltelijk nog onvolmaakte denkbeelden 
overvleugelde en op den huidigen dag overal bevestigd is geworden. Nie- 
mand kan het buitendien ontgaan zijn, die de voortgaande ontwikkeling 
der verloskunde in het laatste tiental jaren van onzen tijd heeft gevolgd , 
van welk eenen grooten invloed daarop de physiologische onderzoekingen 
en ontdekkingen aangaande de leer der generatie en embryologie, zoo ab 
ook de gynaecologibche studien geweest zijn {Aanm. XVII). Ook ons land 
was bij den grooten vooruitgang in het begin dezer eeuw, waardoor het 
verloskundig vak eerst werkelijk tot den rang eener exacte wetenschap 



REDEVOERING. 698 

▼erheven wae , niet ten achteren gebleven , en het nieuwste tijdvak in Ne« 
derland moet met Adriaan van Solingen (f 18S0) beginnen ^). Zijne po* 
gingen om aan de destijds nog nieuwe leer van Solayres van het mecha- 
nisme der baring, die na diens vroegtijdigen dood door Boudelocque met 
geringe wijsigingen was aangenomen^ meer bestendigheid te geven, doot 
haar op eenen mathematischen grondslag te plaatsen en met passer en 
duimstok te bewijzen , wekten niet alleen hier maar overal in het buiten- 
land de grootste belangstelling , en ofschoon zijne herleiding van het werk- 
tuigelijke der verlossing tot een grondbeginsel , dat bij aile veriossingen 
in elk tijdperk de kleinste afmetingen van het hoofd der vrucht overeen- 
komen of invallen met de voordeeligste afmetingen van het moederlijk 
bekken^ weldra weder veel van hare waarde verloor, zoo was toch de 
oplettendheid der verloskundigen door hem op dit gewigtig punt gevestigd 
geworden *). 

Nog grootere verdiensten heeft zich O. Vrolik (f 1860) verworven, wien 
het voorregt mogt te beurt vallen om gedurende meer dan de helft eener 
eeuw hier ter stede (1797 — 1860) als een vroeger sieraad onzer door- 
luchte school zijne krachten aan de beoefening van verschillende weten- 
schappen te kunnen wijden. Behalve de vele geschriften, waardoor hij 
de weienschappelijke zijde van het vak, bovenal de leer van het bekken ') 
verrijkt en zich eenen grooten naam ook in het buitenland heeft verworven , 



Zie ket werhMgdyk9 der verlouitiff verklaard^ hetoogd m kerleidi iot em alffemeen grondbe- 
fmsel, Leiden 1799. 8^ Das Meehamsche der Gebwri erklart «. «. te. Ans dem Holl&nd. nbeneti 
Ton Q. Salomon. Hannoyer 1801. 

^ Zie C. B. TilanaB, B^drage tot de statistiek van ket werkt. hekop der kariag, in VerkatM. 
van ket Oen, tot Bevord. der Oeneesk, 11 D. 1 St. Amsterdam 18Q5.vp. 6. 

^ Proeve op ket aehtentiiwijken des keUigbeens too tn ongesekonden bekiens als na kei doen der 
sekaaMbeensmiding im N, Ferkand. van kei Qen, i, Bevord, der Heelk, ie Jmsterdam. I). 1. 1808. p. 49. 
Kie Besckomeing van ket versekil der bekkcns in ondersekeidene voikssiammen. Met PL Amsterdam 
1826. Ook in de Enmsche taal nitgegeTen. Over eene volkomene getpriektsverstijving der keilig, 
darm en sekaamsbeenderen sonder eiekie. Amsterdam 1841. Met 8 Fl. Over ketgeen bif den mensek 
na onkersielde kenponiwriekiing, keieij aangeboren, keieij na de geboorie verkrtgen, wordt ieweeg 
gebragi, in N. Ferkand, d. eersie Klasse van kei Kon, Ned. Insi, D. Yin. 1840. p. 49. Beioog 
over de wervelkolom en kei bekken van den mensck ene., in Tijdsekr. v. Wh- en Nai. Wetensek. door 
de eersie Kl, van ket Kon. Ned. Inst. D. IIL 1850. p. 1. ffoe men tiek de doormeHngm van kei 
vrouwel^k bekken bif den mensek bekoori voor ie stdlen. Met 1 PL in Ferkand. d. l^ Kl. vam 
kei Koninkl. Ned. InstUni. 8<>« Eeeks. 4 DL Amat. 1861. p. 189. 

60 



IM L.LBHIIANn 

WM hij niet mindar op het pvaktis^ gebied werkBaam, Door sijne ijverige 
pc|;iDgeQ kwam de door Levret ea Smellie veel verbetarde verbskuDdige 
tang meer fklgemeen btj ons te lande in gebrnik en werd vooml aan het 
monopolieatebel der Amsterdamsche vroedmeestem de bodem voor goed 
ingeslageo. Het kan niet vreemd achijnen^ dat zijne niteuwe lew eerat 
veel tegenstand hier ontmoette. Reeda spoedig wiat hij echter over ujne 
tegenatanders te triompheeren , die aiechts door hatelgke pamphletton sijne 
kennifi op zijnen oog jeogdigen leeftijd trachton aan te randen en ver- 
dacht to maken ^). Ook de vroegtijdig door kanst verwekte bariog vond 
in hem al spoedig eenen warmeo verdediger en reeds in 1825 werd de&e 
qMratie door hem hier vemgt *) , terwiji hij daarentegen het nut der ajn* 
ohondrotomie , die aoo zeer bij ons in bescherming wm genomen , op voor- 
treffelijke wijae traohto to wederleggen en het meeat er toe heeft bqgedra- 
gen^ dat deze kunstbewerking ten laatste ook bier to lande weder van het 
verbskundig tooneel verdwenen is. 

Niet minder verdirasto had $i}n tijdgenoot G. Salomon ia Leyden, cUe 
bng reeds met het mlver der jaren geitooid, eerat voer weinige maanden 
op roim 90*jarigen leeftijd (f 1864) Bijoe roemvoUe ioopbaan heeft geSin- 
digd^ Ook zijne geB(^ften dragen deo stempel van veeladjdige geleerd- 
heid en praktiach weten. Ais een der laatsto verdedigers nog der syn- 
cbondrotomie ^), was hij tovens ook een k)fredenaar van den pairtus aito 
praematurus ^). Al hetgeen vooml op duitschen bodem over het verlos- 
kundige vak verrigt was^ werd door hem in zijn handboek ^) opgenomen 
m zoodoMde onder onze langeDootan de kennis daarvan ajgemeen verspreid. 
. Zoo als Bake ^) en van Rees ^) zich als goede onderwijzers van vroed- 



1) Zie ^ wimipe w^fu m F meimmiU n U ma l m m M eerMk ifmHg pam An (n^lnUj^n uU- 
d^, door J. i» &E«e. imi 1601. J. de Scoe, jUm J^jmbUek^ 1800 eivk 

^ Zie Wamrmmmg emmr 4omr kumi mnoMe Jbofing op ^eki maamim dragk^ jn JK> Ferkatid, vm 
id QeimUeL ttr ^Beveri. der Eeelkm^. D. lY. p. 168. 

^ Omr de imiHgMd der miaaa^eemmie in Nimme Prijmeriani «. i. 0«. 4. JSmitf. d, Bmik 

nDL Amfll 1819L 

^ Zie ^Qemeekmdige fiifdragmt door €. Pinyi Taa dfir Bfimta, lipgger, SeiBwac^t e» Salomon. 
I D. BeUt 1«S6, p. 1 ea n D. p. «1. 
^) MamUeidmg iat d$ FerM.ibAi^l Asmitmiim 1017 (Bn 24* dmk U96.-» U. 
^ JHeeri. d. Fjtrloek. Met P). L^de» 180C». 
Kateekiimm der Ferloek. Utrecht 1807^ 



ItEt>K?OBltING« 

tMaWdn babben doen kenMu , Bakker ^ <1^ Miii *) de loer vtn ket 
bekkeo en vaii het mechimieme der baring hebben bevordeid, de Ko* 
ning ^) en Themmen ^) door hanne verloekimdige MnnierkingeB en wtar^ 
nemingen zich hebben onderscheiden , vaa Eklik ooder vele andere getohiif» 
ten ^, den arbeid vati Wigand en Naegele» die in DdtBcbkad ailer aan^ 
dacht had getrakken , onder ons nog meer bekend deed wordeo , Bbm ^) 
de hooge waarde der auecaltatie , ook aia een groot diagnostiech hulpimiddel 
roor do vertoskunde wiet te erkennen » Kist f) en Wellenbergh ®) de pel*- 
vimetrie hebben vermeerderd, Potgieter ^) en Pool ^^) zioh met de studie 
der kraamvroawenkoorts hebben onledig gehooden , Ludeking ^^) met de 
kennk en bebandeling der stuipen , zoude ik nog zoo vele maiineD kun- 
den noemen, die meeetal nog in leven, zoowel door hunne mededeelingen 
en verriagen in tijdscbriften en brodiaren, ak vertalingen van verloskun- 
digd bandboeken van Duitechen, Bngelschen en Franschen ooraprong, 
krachtig tot bevordering det verloskofnde als welenzohap en kuBst in ona 
land hebben medegewefkt, wier naamlijet af te leeen ik eehter vervdend 
en onnoodig acht (Aanm. XVIII). 

Zoo ligt het verleden helder en rie voMndigd aditer ona. Wat de uit* 
komst geweest is heb ik U uit de gescbiedeni» aangetoond» de spiegel 
van menschefijk verauft, maar ook van menschelijke dwalingen. 



^irfMb^tartk. 



)) Ie<m. pelmt fmm. Gromngeii 1816. Dmer^io iemU peh. Zib ook 0. BflidLer^ ForMkmg 
zur Srlangu^g emer gromrtn OevusieU i» der AMmest^^g des obenten geraden Burehmeuere de$ 
veiblieh. Bekkene, in yon Siebold^s Joumal f. QeKmrU. Bd. I. 8 Heft. 1816. S. 437. 

>) Verlosk. verhandeling over de CMtoortena. Met 2 Fl. Ankhem 1884. 

3) FerlMk. JanmerkiMgen. Met 1 Pl. Zaltbonunel 1884. 

^) Ferlosk. Waamemingen. Amsterdam 1895. 

») Zie Ferh. over de verloek. tang in N. Pr^everh. v. h. Qen. i. Bevord. d. Oeneetk. Amsterdam 1884. 
FerM. FeriimMingen. Amitevdam 1891. 

^ FerhandeL over do gehoorondereoeking io^epasi op de Ferloek. Xiel 1836« 

Sistoria eriUca jpelvimemorum. Diueri. L. B. 1818. 

^ Proeve over den doeUnaHgtten Felvimeter met waam. Met 4 PL Botterdam 1881. Ook in het 
Hoegdiiitseh. JbhandL nber einen JPeivimeier. Haag 1881. 

^ Ondereoek naar de oortaken, den dard en de kenmerken der Kraamvromoenkoortt. Met PL 
Leyden 1888. En Bedenkingen tegen eenen hrief ent. Leiden 1880. 

^) ffandleiding toi de erkenning en gvneeing der Ztaamvromeenkaorit. AmiL 1887 ea Mlettwe 
niigaye. IVan. 1831. 

") Oordeelkmtdige betehomring van de kenmit en behand. der ttmpen, weike in de mangerheid onder 
en na de tmrl. voorkomen. Bottecdflcm en Biiei 1840. 

60* 



/ 



m L. LEHMANN 

In het yerleden ligt het heden. De tegenwoordige tgd is nog in vqU» 
werking, meer dan ooit worden boawstoffen overal verzameld en verwerkt^ 
de leer van het bekken, de exploratie en auscultatie, het mechanisme en 
dynamisme der baring , de ontwikkeling der vrucht , de pathologie van het ei » 
de leer der konstbewerkingen , in het bijzonder de kephalothrypsie , de partus 
arte praematurus en abortuB artificialis, het puerperaalproces in physiologi- 
Bchen en pathologischen toestand en de gynaecologie in haren geheelen om- 
vang worden met eenen vroeger ongekenden ijver beoefend. Overal in ona 
land, zoowel aan, de 8 Academien te Leyden, Utrecht en Groningen, als 
de onderscheidene Elinische scholen wordt thans verloakundig onderwijs 
gegeven en is zelfs voor 3 jaren^ in 1861« hier ter stede nog eene Rijks 
kweekschooi voor vroedvrouwen in het leven geroepen. Zoo bieden in de 
Bchoonste harmonie de verschillende plaatsen in ons land elkander de hand, 
om in roemvoUen naijver met het buitenland krachtig mede te werken tot 
den reusacbtigen bouw eener wetenschap, die in de tegenwoordige eeuw 
reeds zulke schoone vruchten draagt. Met langzame maar bedaarde schre* 
den wordt haar vooruitgang steeds voorbereidi om op den reeds vrucht- 
baren akker nog altijd meer te ontginnen. 

De weg der wetenschap kent trouwens geen einde. Het streven naar 
meerder licbt is diep in de menscheUjke natuur gegrondvest en alieen 
door eene voortdurende navorsching der waarheid kan aUengs eene ateeds 
toenemende voimaaktheid worden verkregen. 

Moge het ook mij nog eenmaal vergund zijn, iets daartoe te kunnen 
bijdragen. 

Ik zoude thans kunnen eindigen, maar ik heb nog eenen aangenamen 
pUgt te vervuUen en gevo^l mij gedrongen in de eerste plaals het woord 
te rigten tot Z. Exc. den Minister van Binnenlandsche Zaken, onzen 
grooten staatsman Thorbecke. Uwe Exc. hebt zeer juist ingezien^ dat 
bij den schieUjken vooruitgang en de uitbreiding der wetenschappen in den 
tegenwoordigen tijd ook de kring waarin de heel- en verloskunde zich be* 
weegt te omvangrijk is geworden oip nog in het vervolg door een persoon 
te kunnen worden ingenomen en beide takken , zoo als het behoort en reeds 
lang elders ge^hied is^ in twee deelen gespUtst, waarvan ieder no^ ruim 
genoeg is om aUeen te worden beoefend^ en mij waardig gekeurd voor 



REDEVOERING. 397 

gewigtige betrekking, door mij eerst tot honorair eo thans tot ge- 
voon hoogleeraar te benoemen. Ik stel deze onderscheiding op hoogen 
prijs en behoef wel naauwelijks de verzekering te geven, dat ik steeds zal 
trachten de pligten aan die betrekking verbonden naar eisch te vervuUen 
Moge de voorname plaats door Uwe Exc. in 'slands bestier zoo eervol 
ingenomen nog lang ons rijk tot roem verstrekken en het nagesiacht ten 
aUe tijden de pogingen blijven zegenen, waarmede Uwe Exc. met uwe 
bekende voorliefde voor alles wat naar vooruitgang streeft en den stempel 
der regtvaardigheid draagt, met uwen helderen biik^ gepaard aaii krach- 
tigen handgreep in de teugels van het bewind , de welvaart van ons vader- 
land en zijne dierbaarste belangen behartigt. 

Ook aan U WelEd. gestrenge Heer Referendaris die ik als eenen vriend 
hoogschat, en die mij door uwe tegenwoordigheid des Ministers afzijn 
vergoedt, zeg ik mijnen opregten dank voor uwe ijverige medewerking tot 
deze mijne benoeming. 

Eene zoodanige dankbetuiging heb ik ook U aan te bieden^ aanzienlijke 
en achtbare Heeren Leden der Commissie van toezigt over deze schooU 
Sedert een 15 tal jaren reeds als docent aan deze school verbonden, mogt 
mij door uwe voordragt de onderscheiding van deze statige professorale 
toga te beurt valien. Ik zie daarin een bUjk van tevredenheid over mijn 
Btreven nuttig te zijn voor de beoefening der wetenschap, die mij tot 
spoorslag kan strekken» om op den ingeslagen weg voort te gaan. Gaarne 
wil ik hier ook de verzekering er bijvoegen, dat Gij U in mijnen ijver 
voor de school niet zult te leur gesteld vinden en dat ik steeds mijne 
beste pogingen zal blijven aanwenden om bij haren toenemenden bloei 
onder uwe voortdurende zorg veelvuldige vruchten tot rijpheid te helpen 
brengen. — Bovenal gevoel ik mij afzonderlijk nog jegens U Hoog Edel- 
gestrenge Heer Roell, Commissaris des Konings van dit gewest en Presi- 
dent der Commissiel ten hoogste verpligt. De welwillendheid en kiesch- 
heid waarmede gij mij menigmalen zijt te gemoet gekomen^ hebben mij 
steeds op de aangenaamste wijze verrast. Ik zal mij daarom geluk- 
kig achten nog eenmaal in de toekomst door daden te kunnen toonen» 
nwe bijzondere genegenheid en uw vertrouwen niet onwaardig geweest 
te zijn. 



89S L. LEHVANN 

Aantfienlijke venefgers van de doorluohte •chool! Ik g«rrDel 1119 meerd 
door uwe voordragt, bekraehtigd dmr den Ed^ aohtbareo nuui dMer 
8tad , waardoor ik met den vereereodeii titel vaii honorair Profeseor aa» 
dit Athenaeum verbonden ben« waar ik eens ak kweekeiisg mijne oplei*-' 
ding mogt ontvangen. Ik beschouw het als een verblijdead teeken, dat 
de zorg dezer doorluchte school, die sedert btjkans twee en eene halM 
eeuw den vaderlandschen roem in kunsten en wetenaohappen aoo zeer 
heeft helpen schragen , voortaan aan xulke krachten is toevertrouwd , die 
bezield met de zucht tot vooruitgang, overeenkomstig de behoeften vntt 
onzen tijd en noodzakelijke hervorming ; door nitbretdi^g vooral van het 
geneeskundig onderwijs^ waartoe de bouwstoffen zoo ruimachoots hier aan« 
wezig zijn» stellig meer dan vroeger zullen bewerken, dat Amateidam, 
een centraalpunt van handel, door zijn kapitaalmarkt veeds zoo gvoot ctt 
aanzienlijk, ook nog eenmaal door zijn Athenae«im een vemieawden Uoei 
en luister op het veld der wetenschap te gemoet ga eii i^ne vleagek ovw 
alie deelen van ons land uitbreide. Mogra uwe pogingen daaitoe weldia 
met het beste gevolg bekroond worden. 

Edel en eerbiedwaardige Heeren Regenten der beide gastbuizenl Sdel 
is voorzeker uwe roeping en schoon de taak , die op nwe schoudeiB rust, 
belangloos aan de verplegiag uwer lijdende stad- en natuiu^enooten , wa»- 
neer zij door armoede en gebrek niet meer in hunne behoeften kmraeis 
voorzien, uwe zorgen te wijden en een laatste, onmisbare toevlagteooid 
voor de arme en de ongelukkig gevallene vrouwen te openen. Gedimiid« 
de reeks van jaren, dat ik onder uw regentschap het beheer OPter de 
kraamzaal mogt voeren, luid ik alle redenra mij over uwe welwillendfaeid 
te mogen verheugen. Ik wensch de voortduring der goede gezindheid, 
omdat zij mij prikkd, kradit en rigtsnoer zal zijn op dra mij aangewezen 
weg voort te gaan. Moge het U vergund zijn nog lang tot heil dct 
menschheid, uwe even moeijelijke als gewigtige betrekking te vervullen^ 
de tranen van dankbaarheid en erkentelijkheid door zoo vele daiiendea 
gestort zuUen paarlen in uwe kroon vlecliten. 

Hooggeleerde Heeren , waarde ambtgenoten 1 Met de meeslej aww reeda 
sed^ 2 jaren van nabij bekend, en opgenomen in uwen kiing, behoef 
ik niet beschroomd en angstvallig U te naderen. Ik mag vertrouwea dafc 



KEDEVOERING^ 390 

iiw yrieiideiikring thans hoe la^ger hoe meer sich voor mij opent en daar- 
mede het heerUjke vesschiet eener aangename , onder linge verhouding , eener 
vedersijdsche belaugsteiUng in elkanders studien, van een gemeenscbap- 
peUjk werken tot faet verkrijgen van kennis en waarheid. Bovenal reken 
ik in dat opzigt op U HooggeL H. H. Suringar en van Geuns I Poor 
eenen naauwen band in onzen gemeenschappeUjken arbeid aan het Binnen* 
GaatbuiA verbonden, moet het doei toch van ons eensitemmig streven gerigt 
zqn, soowel op uitbreiding en volmaking onzer kunst, de ontwikkeUng 
onzer jeugdige kunstgenoten als ook op de zorg vopr het leven en welzijn 
onser zieken , welk doel wij niet dan door onderUnge ondersteuning kunnen 
bereiken. Deze drijfveren van ons onderUng bejang zijn te edel^ om niet die 
genoegelijke vriendschi^ en eendragt verder voort te zetten, die wij reeds 
sedert lang hebben aangeknoopt en waarin ook gij , door gevorderden leeftijd 
gla ons eerbiedwaardig hoofd , zoo ruimschoots deelt HooggeL Heer Tilanus ! 
OnmogeUjk kan ik de gewaarwordingen schilderen^ die zich opditplegtig 
Qogenblik van mij meester maken , wanneer ik U , mijnen eenig nog over^ 
geblevenen leermeester, mijnen ouden vaderlijken vriend, thans opentUjk 
ids mijnen ambtgenoot begroet. Onze taal is te arm, om slechts .eene 
flaauve schets te geven van hetgeen Gij steeds voor mij geweest zijt, van 
hetgeen ik steeds aan uw voorbeeld « aw woord^ uwe hartelijke teregtwij* 
ziAg van mijnen studietijd af aan > gedurende de reeks van jaren dat ik 
ooder uwe leiding de verloskunde beoefende tot op den huidigen dag ver- 
scbuldigd ben. Vrees niet, dat ik U ijdele loftuitingen zai toezwaaijen 
over de vele verdiensten^ waardoor u naam als wetenschappelijk en liefde- 
rijk arts aan 't ziekbed , als geoefend operateur , als geleerde bij uitnemendo 
heid, als rusteloos ijveraar voor al wat goed en edel is sedert lang reeds 
Qchitterd ; over uwen onvennoeiden arbeid , waarvan de voortrefielijke vruch- 
ten in alle plaat^en Viw ons land en verre buiten het grensgebied met 
gretigheid worden geplukt. Maar eene onwederstaanbare behoefte dwingt 
Qiij het hier opentlijk Ae moeten verkondigen , wat ik alias aan uw karn- 
achtig onderwijs te danken heb , boe ruim Gij mij hebt doen deelen in de 
kostbare schatten van uw hart, hoe vaak Gij mij hebt gesteund in zoo 
vele omstandigheden des levens , hoe helder vooral door uw voorbeeld mij 
het begrip is geworden der harmonische ontwikkeling van hoofd en van 



400 L. LEHMANNREDEVOERING. 

hart, van geest en gemoed. Gij badt reeds lang gewenscht, dat ik aw 
opvoiger zoude zijn in het verloskundig vak en deze wensch is eindelijk ver- 
vuld geworden. Aan U heb ik in de eerste plaats te danken, dat mij deze 
eervoUe betrekking is ten deel gevalien, dat mij eene loopbaan is openge- 
ateld, waaraan ik mij voortaan onverdeeld kan toewijden. De hemel apare 
U nog vele jaren voor de wetenschap en de menschheid, voor uwe 
dierbare betrekking en God geve, dat Gij nog langen tijd de werkzame 
getuige moogt blijven van den arbeid^ van uwen U hoogvereerenden , 
eeuwig dankbaren leerling. 

Wanneer ik eenen blik in deze talrijke vergadering om mij henen werp, 
ontwaart mijn oog zoo vele kunstgenoten en vrienden, waarmede ik of 
mijne loopbaan hier ter stede heb begonnen , of waarmede ik dikwerf in 
afzonderlinge kringen pogingen tot bevordering der wetenschap en beoefe- 
ning onzer kunst heb aangewend. Ik houd mij overtuigd^ dat gij allen 
mij de waardigheid^ waartoe ik geroepen ben niet misgunt, en gij kent 
mij ook te goed, ais dat ik het nog zoude noodig hebben het U eerst te 
verzekeren, dat dit onderscheid in rang niet in staat is, zelfs eene enkele 
schrede mij van U te kunnen verwijderen. Onze vriendschapsband blijve 
ongestoord. Op mijne hulp en medewerking kunt Gij steeds rekenen, 
zoo als ik steeds op de uwe zal blijven vertrouwen. 

En wat ten laatste U betreft , voortreffelijke jongelingen « burgers dezer 
doorluchte school^ die uw leven der wetenschap hebt toegewijd en U, toe- 
komstige beoefenaars der genees- , heel- en verloskunde ! Welken welkoms- 
groet behoef ik U nog wel in 't bijzonder toe te brengen? Sedert ver- 
scheidene jaren reeds mogt ik aan velen uwer onderwijs geven. Wij zijn 
elkander dus niet meer vreemd. Gij hebt het buitendien reeds gehoord, 
dat aan dezelfde school» waar Gij studeert, ook ik eenmaal het onderwijs 
heb genoten. AIs een oud student keer ik thans geheel in uw midden 
weder, om met U gezamentlijk met vereende krachten als uw leidsman 
aan de bevordering van onze wetenschappelijke ontwikkeling te arbeiden 
tot heil der menschheid en tot roem onzer school. 

IK HBB OBZBOD. 



AANTEEKENINGEN. 



Aanmerl. L Gioot zijn ook de vexdiensten van Aristoteles (geb. 884 te Stagira, 
1 822 a. Gh.) in wiens werken wij zoo velerlei vinden, dat voojral op de physiologie 
der verloskunde betrekking heeft. De rijkste bron hiervoor levert ons zijne hUioria 
animalium op. O&choon zijne onderzoekingen ook voomamelijk het leven der dieren 
ten doel hadden^ zoo wordt bij vergelijkingen volgens analogie ook van den mensch 
gewag gemaakt. Hig kende onder anderen reeds van de bekkenbeenderen het aceta- 
bahim, beschreef de zachte gedachtsdeelen der vroaw volgens analogie der dieren, 
erkende reeds zeer joist, hoewel niet zonder eenige dwaling, eene der hoofdverrig- 
tingen der vroawen de menstraatie, en zag de st^riliteit als het gevolg van haar 
gemis aan. Yoortreffelijk schetst hij de teekenen der paberteit^ de veranderingen 
der borsten in de zwangerschap en enkele andere wijzigingen in de verrigtingen 
van het voedingsleven en wederlegt ook reeds de hTpothese, dat de meisjes aan de 
linker, de jongens aan de regterzijde in den ateras gevormd worden. Ook de weeen 
en han invloed op de verrigting der baring en de behandeling der navelstreng wor- 
den door hem nagegaan. Zie nog nadere bijzonderheden bij E. C. J. von Siebold, 
rersuel einer Geeehichts d. GaurUhHl/e. I Bd. Berlin 1839. §47. S. 99. E.Isensee, 
Oude en Middel-Oeeehiedenia van de Oeneeikunde^ bewerkt door L. Ali Cohen. Gro- 
ningen 1847. p. 138. 

Aanmerk. VL De Mythologie der Bomeinen wijst ons in het begin op eene 
menigte godinnen^ wier halp door barende werden aangeroepenj terwijl later men- 
schelijke holp van vroedvroawen werd begeerd, die allengs een groot aanzieu ver- 
kregen. Ak eene verloskandige stichting nit den oad-romeinschen tijd verdient hier 
de zoogenaamde lex regia de inferendo mortao genoemd te worden, die ons in de 
pandecten bewaard is gebleven en die gez^ wordt van Nama Pompilias (715—673 
a. Ch.) afkomstig geweest te zqn. 

51 



402 L.LEHMANN 

Aatmerh. III. Onder het Ealifieuit der Abasriden werd vooral Bagdad (761 p. Ch.) 
gegrondveat, later Baasorai Eofaj DamaskuB^ lapahanj Samarkand enz. enabvoraten 
nit dezen stam hebben sich onderscheiden Al Mansur (f 774), Hanm Al Baschid 
(786 — 808) en Al Mamum (812 — 888). Ook de beroemde school Tan Alexandrie 
werd wederom herateld; in Fez en Marokko bloeiden kunsten en wetenachappen 
onder de Edrisiten. Zie verder Sprengel, Fenuei einer pragmal. QeeehieUe der Arznegh, 
e Th. S Aufl. § 54. S. 848 aeqq. 

Aanmerh. IV. Zoo als door Bernard van Gordon, prof. te Montpellier {LiHim 
wiedieinaef de morb, prope omnium eurai. geptem particulis distributum, Lugd. 1574. 
part. YII. Gap. XII, XYI en XYII; Nicolaas Bertrucci, die onder anderen het kunst- 
matig breken der Tlieeen met de nagels of het mes heeft aanbevolen; ChauUac die 
den raad gaf het ostium uteri door een speculum te yerwijden en dan het kind uit 
te halen; Frana van Piemont^ die vr^ yan ieder bijgdoof en kwakzalver^ de kzach- 
ten der natuur zeer goed wist te waaideren, ofschoon hij tevens bij atoomiasen der 
baring van inwendige geneeamiddelen de meeste hulp verwacihta; J. M. Savanarola, 
Benedictns en nqg zoo vele anderen. Zie Siebold» Vereuch einer Geechiehte d^ Oeb. 
Bd. I. S. 881. § 185 seqq. en QeeehichU der Forsehemsien uher deu Qeburtemechof^ 
niemue van C. Stammlex enz, I B. Qiesfien 1857. S. 95 seqq. 

Aanmerh^ Y. De gescbnfien der Gzieksche geneesheeren, die men tot doa ver 
slechts in Arabische vertalingen of commentariSn beoefend bad, werden nu in de 
oorspronkel^ke taal gelezen of in naauwkeurige latynsche overzettingeny waarb^ men 
tevens ontwaaide dat Avicenna en andere groote lichten der Saraceensche sohdlen 
menigmalen de leerstellingen der ouden of slecht ventaan of verdraaid hadden; 
thans putte men uit de bronnen zelven. 

Aanmerh. YL Het werk van Eucharius BSslin (f 1526) was slechts eene com- 
pilatie der yerloakundige denkbeelden van Hippocratea, Oalenns^ de arabiache artaen, 
voomamelijk Avicenna, en ook van Albertus Magnua, waarin ook de laerstellingen 
van Aetius, Oordon en Savanarola bevat waren en getuigde dat zijn schrigver aeer 
weinig eigene ervaring bezat, doordien tallooze geneesmiddelen ter bevordering der 
baring aanbevolen daarin de belangr^kste rol spelen, en vooral zijue mededeelingen 
over de abnormale liggingen der vrucht door zonderlinge figureui blijkbaar bat uii- 
vloeisel van phantasie, geenszins van eene getrouwe waameming der natuur, gebeel 
yerkeerd zijn voorgesteld. Niettemin bleef hei werk eene verdienstdQke onder- 
nemingj en als een belangrijke vooroitgang moet het in ieder geval aangemftTkt 
worden, dat Boslia de keering op de voeten in hare regten weder begon te 
herstellen. 



RBDEVOERtNa. 40S 

dammtrk. VIL TMnijl de airiofe gidgksooflige irerktti vsn Watter Seiff^ Bjff 
of Bif Schwimgmr ^t^men B&Benforten^ FMmkf. 1646| 16^1^ 1669 etok, en TAii 
Jfloob B«eff. Zfirieh 1&64| meer fds nayolgeHngen yan Bddin bekend, nieti nienws, 
Bodi ieta beteie Invittem 

Jamarin VIII« Yolgena het reihaal van Caaper Banhinna^ had Jacob Ntilnr 
hXP^^f^i te Siegefihansen in het Zwiteerscihe kanton ThnTgau^ omatre^ 1600, 
aan aijne eigene Yrotiw deze operatie met gdakkig gevolg yoot moedear en kind 
?ttitigt. Sints omatredts 1640 ad^jnt deae knnatbewerking niet aelden meesial dooor 
barbiera Terrigt te aijn , doordien de toevlngt tot faaar telkens werd genomen , zoodra 
de geboorte ?a& het kind na het gebmik der van onds bekende middelen niet volgde. 
Het dnnrde echter nog lang, zelfs nadat een z^standig werk door Vran^s Bonsset, 
l¥aii^ nameau de Fkfiterotamotokie ou enfantemmt eaeearien, Paris 1681^ over de 
aectio caeeaiea was verschenen , alvorens de voordeelen dcK^ operatie algemeen erkend 
werden, hetgeen wel te wijten mag geweest zijn aaa de groote ligtzinnigheid waar- 
mcde zij door stoutmoedige^ ruwe, geheel onwetenschappelijk gevormde routiniem 
ondemomen werd en het slechte gevo%^ dat meestal dusdanige ondememingen had- 
den. Ook Far^ ^) behoorde nog tot hare krachtige t^nstanders , die volstrekt geen 
gdocf wilde hediten aan de met gelukkigen afloop venrigte gevallen. Niettegenstaande 
bate velerlei iotgevallen verkreeg zij eene blijvende plaats in de rij der veiloskun- 
dige kunstbewefkingen, waamede de verloskunst in de 16^*eenw kan gezegd worden 
verrijkt te zijn en heeft haar als een laatste toevlugt in die gelukkig zeldzame ge- 
vallen, waarin de vefiossing langs den gewonen weg 'Onmogelijk geworden !s, tot 
ep den huidigen dag geliandhaafl, 

Aanmef%. IX. Yan Deventer, geboren te ^s Gravenhage (16 'Haart 16S1) en 
tel z^n 17'* jaar goudweiker, woonde als trouw aanhanger en sprekend broeder 
der Labadisten aedeit 1676 in het Friesche dorp Wiewert, gelegen tusschen Leeu« 
warden en Bobward, waar hij de heel- en verloskundige praktqk nitoefende; later 
irtudeerde faij te Oroningen en werd (1 Nov. 1694) ^ na het verde£gen eener dis- 
sertatie over de breuken, tot doctor in de geneeskunde gepromoveerd. Daama 
vestigde h^ zich te 'sGravenh^^ waar h^ de verloskundige praxis met zolk een 
gelnkkig gevolg uitoefende, dat Christiaan V, koning van Denemarken, hem 
meermalen naar Xopenhagen riep. Hg stierf It Bec. 1724 te Voorburg. Het 
scli^nt dat zijne reizen naar Denemarken eenen grooien invloed op z^e verioskun- 
dige rigting hebben uitgeoefend. Als geneeskundige in den Haag gaf hij eerst in 
M96 een JDageraiU der Froedvroutpen vdt, en in 1701 Bet nieuwe hgt voor VroeS^ 



7i» de la genmd, Se Phmm et manOre fettraire U$ eafaaU du veidre ie teur mke. Faris 157S 

51* 



404 U LEHMANN 

meeiten m Froedvrauwen , waaryan allengs veTBcheidene mtgaven 1719, 1784 , 
1746 1 1766, 1790 in de HoUand^che en ook in de Latqnaclie, L. B. 1701, 
Doitaohe, Jena 1704, Eranaclie, Panjja 1783 en 84 en Engebohe taal, Lond. 1716 
TOBchenen zqn. De voor de verrigting der baring zoo gewigtige as van het bek- 
ken werd door hem daidelijk aang^ven, seoo als ook de afwijkingen van de ver- 
schillende bekkenvormen, zoowel de naauwe als wijde met hnnne nadeelige gevolgen 
voortreffelijk zijn afgehandeld, zonder echter nog van de lengte der verschillende 
doormetingen ergena gewag te maken, eene leer, die onbetwistbaar ala eene der 
gewigtigste met betrekking der praktische verloskanst moet worden bescbonwd. 
Aan onzen landgenoot J. J. Kiestra, heel- en vroedmeeater te Ee, komt de eer toe 
de nadere kennis van van Deventers leven, zijne verdiensten en geachriften onlangs 
in een helder licht gesteld te hebben. Zie zijne opstellen in Ali Cohen NieuwpralU. 
Tijdaehrift 1849, bl. 119, 816; Nederh lijdseir. v. Ferloei. lY, 1868, p. 296; 
Tijdechrifi der Maaieeh. t. b. d. Oeneeei. 1868, lY. i^ afd. en 1864, Y. 2^ afd. 
bl. 164 seqq.; ook Oeneeel. Omrant, 1861. W. 26, 42. 

Aanmerk. X. Ofechoon Willem Langly, doctor te Dordrecht in 1667 de ware 
beteekenis der ovaria ontdekt had, hebben Steno, een Deen, maar stodent in 
Leiden, en van Home hoogleeraar aldaar, deze zaak eerst openlijk bekend gemaakt 
en de tot hiertoe genoemde testes mnliebres met de ovaria der ovipara gehed gelijk 
gesteld, terwijl B^ems de Graaf het eerst het bewijs had geleverd, dat zoowel 
menschen als alle de overige vivipara even goed als de ovipara honne ezistentie 
aan het ei verschnldigd zijn. Op zijne onderzoekingen steonende verdedigde hij de 
loo gewigtige stelling, ^ovnm ante coitnm in mulieram testibos existere'' en had 
leeds met juistheid opgemerkt, hoe de in het ovarium aanwezige folliculi aan het 
getal der toekomstige embriones beantwoorden , bersten, hun inhoud ontlasten en 
zich daaroa in het corpus luteum veranderen, zelf vermoedende dat de foUicuE nog 
niet als ovula moeten worden beschouwd. De ware bron der testes en zaadblaasjes 
benevens het eigentlijke doel der ovaria en der' Fallopiaansche trompetten was zoo- 
doende door de Oraaf beslist, die tevens de eerste schijut geweest te zijn die het 
ovum der zoogdieren in de tubae heeft gezien. Zie verder over een en ander 
Donders en v. d. Boon, in Nederl. Laneet, 1868—64. p. 429, 480, 644. 

Aanmerk. XI. Het kan niet worden ontkend, dat in het werk van Huw^ bij 
de vele goede opmerkingen ook zonderlinge denkbedden voorkomen. Zoo wordt 
onder anderen het bekken als nooit te eng opgegeven, (p. 276) het moeleren der 
Bchedelbeenderen , de inwijking der hoofdpan, (p. 278) gedurende de baring 
voor eene dwaling gehouden, het gebruik van werktuigen geheel verwoipen, 
(p. 410) de uitdrijving der nageboorte geheel aan de naiuur overgelaten, (p. 602) 



REDEYOERING. 405 

terw^l bg bUgeboorten de eztxactie ids steeds noodzakelijk wordt aanbevolen, 
(p. 488} ems. enz. 

AamMfh. XII. Het waren vooxal in deaen tijd Plaatman^ yader en aoon, 
A. Boekelman, Alb. Titeingli, de Bniini B. Boom, aUen geaathoriseerde vroed- 
meesters te Amsterdam^ de hoogleeraar Fr. Buysch, J. van Dieden vroedmeester te 
Utrecht, Paolas de Wind te Midddbo]^, zgn broeder O. de Wind te Amsterdam, 
Pians van Booqi B. H. de Moor te Qouda en later nog de Breci Schreader, Berk- 
man en anderen te Amsterdamj die zich van dit instroment bijkans aitslaitend 
bedienden in die gevallen, waarin het. hoofd der vracht, zoo ale zij vooi^ven, in 
het bekken beklemd waa, hoewel het meeetal werd gebezigd, wanneer het hoofd 
voor den aitgang dea bekkena wegens gebrek aan weeen was opgehoaden. Zie hier- 
over breedvoerig A. H. Israels, Leefh. van de geeeiiedeHu d&r Oeneeei. door 
H. Haeser , 1859. bl. 785 seqq. en M. O. Herbiniaax, TraUd eur divers Aeeaueke^ 
wme laiborieux. T. I. Braxelles 1782. Chap. L EieU rakon. du levier de Boonh. 
p. 17 seqq. 

Aaumeri. XTII. Behalve dat door Paalas de Wind over de verloskandige tang 
belangrijke medededingen zijn gedaan, heeft hij zich om de bekkenmeeting vele 
verdiensten verworven. Nadat door Oald de oplettendheid daarop was gevest^ 
dat de ingang van het bekken in de regte rigting naaawer zoade zijn^ dan in de 
dwarsche en de aitgang eene omgekeerde veriioading zoade daarstellen, werd deze baan 
door hem verder vervolgd. Hij kwam door zijn onderzoek tot de gevolgtrekking 
dat de aitgang van het bekken 1'^ naaawer was, dan de ingang en verklaarde 
hierdoor de beklemming van het hoofd in den oitgang. Hij had ook opgemerkt, 
dat het achterhoofd op het oogenUik van oitdrijving eerst onder den schaambeens- 
boog komt te staan, voordat het voorhoofd over de bilnaad te voorsch^n treedt. 
Zie zijn werk: H gehlemd Eoo/d geredt, Middelbm^ 1751 P p. 85—87 en p. 96. 

Aanmeri. XIY, Het verdient ook nog opgemerkt te worden dat door M. van der 
Haage de vroedkandige werken van W. Smellie oit het Engelsch werden vertaald. 
Amsterd. 1766 — 66, eene kweeksekool der vroediunde ie Amaierdam 1778 werd nit- 
gegeven, waarin verzamelingen en waamemingen, ait de beste en nieawste schrijvers 
getrokken, wor^ aangetroffen. Baadelocqaes QrondbegimeU der verloeiunde ten 
umUe der vroedvrouwen ien platten lande, werden ait bet Pranach door C. S. 1779 
vertaald, terwijl zijn groot werk eerst latei door A. Soek 1790 — 91 in onze taal 
werd overgezet. Ook de geschriften van Slears, Vroed' en werituigi. proejnemingen, 
waardoor de iefboom verbeterd wordt, Utr. 1783; O. J. van Wij, Beiendmaiing en 
mededeeling van eenen nog onbeienden veetie^ Utrecht 1784; J. de Breci Feriandeling 



406 L. LEHIANR 

^MT M gehruik van 40» B^auA. k^hoom in Fe^iaud, v. A. thn, t» h* d, Sfelik 
II. 1793 en L. J. Koedijk^ Verhandelmg van de Seet. Caeearea, Utr. 1774, waami 
de schrijver beknopt aantoont l^'. de bijzondere gevallen^ welke dese operatie ver- 
eiflchen, i\ den tijd, WBimeer deaeive te doeo, S^. de plaats, waar dezelfB te Ter- 
rigten m 4^. de mmier, boe dflnive te doen, yerdieneii hiei nog koitefijk ttnneld 
te worden. Zie ook nqg veider JoL Mnlder, Bkt. liU. et mi. fmipmn et veei, 
oheieir. L. B. 1794, met pL waarop later door 3. L. Eijmiael, Oroning. 1888 het 
yenrolg van 1794 gdeverd ib. 

Aammerk. XV. Onder de Terloaknndigen, die het eent de waarde der niettW 
nitgevonden verloakundige tang erkenden en moeite deden die te Terbeteieni yerdich 
nen twee geneesheerw te Farijs Gregoire vader en soon en Dns^ hiA aeiBt Termeid 
ts worden. De meeste toch schaarden sicb onder het groote getal der tegcmtandenr 
van het instmment en vele zeljb degelijke verlosknndigen konden elechta na lang 
aflrzelffli beslniten aan het nog zoo onvolkomen w^tnig hnn zegel te hechten en 
daaraan een voorregt boven de keering toe te kennen , die als een middel tot bespoediy 
ging der verlossing sedert zoo gemimen tijd bijna nitslnitend was in zwang geweesL 
Eerst nadat door de twee grootste verksknndigen in Frankriik en fingeknd Levret 
e» Smellie, in de helft der vortge eeaw, de doelmatigsrte verbeterxng^ daaraaa warstt 
aangebragt en het inatroment door aijne bekkenbogt en shdting de meest mogriqke 
volmaaktheid bad beieikt, werd de tang algemeen in de pmktijk ingetoerd. B^ 
balve den beroemden Leviet (170S — 1780), die sich bnitendieD Tele veidiensten 
om de feer der keering, der sectio caesarea, van bet rhachitische bekken en voond 
de piacenta praevia verworven beeft, mnnten onder de fransehe verkdciindigen der 
18''* eemr de werken wn Pnzoa (1688 — 1768) nit, ook in het HoOandseh vertaaH 
door Gw Tmntza, Anut. 1762 — 68 , vooral met betrekking tot de almormiteiteii 
van het bekken, en bebben die von Astnic (1674—1768) evoi als die van Petit 
(1718—1794) en Delenrye (1737—1780) niet weini^ tot de vohnaking der leer 
van de ziekten der vronwen en jonggeborene bijgedn^^en, terwijl ook nog Siganlt 
als nitvinder eener nienwe knnstbewerking, de sjnehondrotome (1768), die eiAter 
qpoedig weder van het veiiosknndig tooneel verdwenen is, vermeldii^ veidient, en 
ook Saeombe door zijne pogingen tot bet verdringen der seetfo caesarea, begaDstig^ 
door den tnimel der fransche revolntie, eene zekeie vemaardfteid heeft^ TerkMgeii» 

Onder de Z^gehMshe verlosknndigen van deeen tqd bekleeden ee&e eerste plasrle 
fiichard Manningham en Kldiiig Onld (1714 — 1789) voomameM^ de katstei die 
deer zyne grondige stndie van de physiologie der baring de grondte^er eener 
nifittwe leer van het werktnigeKjk bdoop der baring gewoiden iSj waardoor oeM 
de verloaknnde den rang eener exacte wetenschap bij nftnemendbeid heeft veikregear 
B^na geHjktijdig wedijveide verder de nitstekende WiHiam flmellie te Londen 



RBDEVOERING. 407 

(lOSO-^llbS), dio in sapa»^ geniale Wttken en aitmimtende afbeeldingen zijne aan- 
dacht op da ▼oorwaaiden van bet normaal en abnomaal bek)op der baring^ de 
varBchillendB liggiz^gen der vracht in utero en hei mechanisme der baring heeft geves- 
tigd» en aan wien de Teilosl:nnde de reeds vermelde veibetering der tang door 
eene goede 6laiting te danken heeft, met den even grooten onileedknndigen Wi^ 
liam Hnnter (1718 — 1783)^ die sioh vooraamdijk of het gebied der anatomie en 
physiologie van de vroawelijke geslachtewerktnigen door z^ oavergankelijk werk 
cver ien bou» van dm uierua gfmimhu, eenes biiitengew<men naam heeft verworvem 
Na deze verdient nog Denman (1738«— 181&) ecoie loffelqke vermelding^ van wien 
onder andeien in het laatat der JS^^eenw het eerste denkbeeld tot het vro^ijdig 
door knnst verwekken der baring is «itg^aaa» waardoor de verloskunde met eene 
nienwe operatie verrijkt is, die alwed^ ak era groot triomf der knnst moet be- 
schonwd worden, om niet nog van de dienslen van vele andere verloskundigen ie 
gewagen, die grootendeels nit da schcol van Smellie en Hanter sdjn voortgekomen. 

In Dnitschland, waar het nog in het midden der IS^eenw met de beoefening 
der verlosknnde trenrig gesteld waa en «en aekere Deisch en Miitelh&aser als af* 
schuwwekkende voorbeelden eener ruwe, mensch onteerende kansi bemchi zijn ge- 
bleven, werd eerst later een betere toestand ingevoerd, eerst door verbetering van 
het onderwijp van vroedvrouwen^ daama vooral ook door stichtingen van talr^ke 
inrigtingen tot verktskundig onderwijs, waacaan geschikie personesi vorbonden weib 
den, die hetgeen in het buitenland geleerd werd, in hun vaderland overbragten. 
EQeidoor veriuef aich de Dnitscdie verloskunde aan het einde der 18^ eeaw tot eene 
hoogte, die zy naaawelijks op eenig ander gebied der geneesknnde beieiki heeft. 
Als de eerate verLoskundige van eenigen naam nit dit tijdvak verdimt Lorenz Heister 
(1720—1758) genoemd te worden, maar het gehed nieuwe tgdperk voor de Duiieohe 
verloaknnde begint oobetwisthaar eerrt met den beroemden Boderer (1726*^1 768) » 
de eerste hoogleeraar in de verloricunde aan de hoogeschool te Gdttingen in 1761^ 
die ook de eerste leeraar der vetloskande in geheel Doitschland kan genoemd wor* 
den, daar het voor hem nog niemand vergund was in dit vak c^ zulk eene uit- 
stekende w^ze onderw^s te geven. Zijn invloed varspreide aich door zijn voortrel* 
fdi}k leerboek, dat door vorm en inhoud alle vroegeie werk^ van dien aard over* 
trofy over alle landen der beschaafde wereld. Door aijnen grooten kerlingG. W. Stein 
(1787 — 1803) werd de verdere oniwikkeling der verioskiinde nog aanmtfkelijk be* 
vorderd docr het invoeien van het gebruik van meetwerkioigen, verbeterde ope- 
ratie meihoden en vooral juisteie denkbeelden over het gdruik dor tang. In De* 
nemaikra was de verloskande in de 19^'' eeuw door von Buchwald (1697 — 1761?), 
Boger en Saxtorph (1740— -1800)^ in Zwedra door J. van Hoom waardiglijk ver* 
tegenwoordigd en ook in Italie was de invloed onmiskenbaar^ die de IVansche ver- 
losknnde op haren tijd had uitgeoefend. Over dii «Uee kmmai nitvoeriger worden 



408 L. LEHHANN 

nagelezen: v. Siebold, Fersuek einer OeseHciie d. OelmfUh. II B. S. 292 seqq. 
Oeeeiieiie der Foreckungen Uber den Oeburtemeekaniimus von Stammler etc. 11 B. 1 H. 
Oieseien 1859. S. 65 , 9£, 113 seqq. Leerhoek van de OeeekiedeniederOeneeekunde, 
door Haeser, yrij bewerkt door A. H. Israels. 1859. bl. 790. § 554 en bl. 791—797. 

Aanmerk. XYL Met Lncas Johann Boer was in het b^n dezer eenw het nieuwste 
tijdvak der verlosknnde aangebroken, doordien de natnnrwerkzaamheid bij de ver- 
rigting der baring in hare Tolle regten hersteld was. Deze groote man heeft zich 
door zijn onderwiJB en zijne geschriften eenen onsterfelijken roem om de Terloskunde 
als wetenschap verworveni en heeft door zijnen onvermoeiden ijver^ waarmede hg 
gedurende 33 jaren zijn hoogleeraarsambt in Weenen bekleedde, die school tot de 
eerste in Duitschland verheven. De beginselen door Solayr^ de Benhac in Frankrijk 
verkondigd^ hadden bij zijn optreden reeds in Duitschland wortel geschoten^ des- 
« niettemin had het technisch gedeelte der kunst door het aanzien van Levret^ Smellie 
en hunne tabrijke leerlingen nog voortdurend de bovenhand behouden. Door vele 
verloskundigen werd van de nieuwe werktuigen^ voomamelijk de tang, zulk een 
ruim gebruik gemaaki, dat het in een waar misbruik ontaard was en het bijna 
scheen alsof de natuur van hare voortreffelijke verrigting der baring had a&tand 
gedaan^ om haar aan de tang der vroedmeesters over te laten. In krachtige be- 
woordingen schilderde Boer het onnatuuriijke en berispelijke eener zoodanige han- 
delwijze en trachte vol geestdrift voor zijne beginselen te bewijzen, hoe vele on- 
nitputtelijke middelen de natuur bij het werktuigelijk beloop der baring aanbiedt^ 
hoe zij over de grootste hinderpalen weet te zegevieren, om haar doel te bereiken 
en hoe betrekkelijk zeldzaam zij in het algemeen de hulp der kunst behoeft. Dat 
zulke eenvoudige beginselen^ die op eene getrouwe waameming der natuur gegrond- 
vest wareui eerst langzaam ingang vinden konden^ bewees onder anderen de school 
van zijnen tijdgenoot F. B. Osiander (1759 — 1822) in Gdttingen^ die, geheel in 
strijd met Boer, de operatieve rigting bij uitnemendheid was to^edaan en van 
kunsthulp bij de verrigting der baring bijkans alles meende te moeten verwachten. 
Het goede zaad echter eens door Bo§r gestrooid^ begon meer en meer te ontkie- 
men, zijne leer verkreeg de bovenhand, en de uitstekendsten onder de verloskundi- 
gen in Duitschland, die in het begin van dit tijdperk door hunne leer en door 
hun voorbeeld wezentlijk medegewerkt hebben tot de verdere ontwikkeling der verlos- 
kunde waren Wigand te Hamburg (1769—1817) en Schmitt te Weenen (1760-1827), 
waarvan de eerste steeds met het oog op de innige verbinding der verloskunde met 
de overige takken der geneeskunde en op de hooge humane beteekenis van het vak eene 
meer dynamische school trachte te stichten, die op eene rationele geneeskundige 
basis de verloskunde gelijktijdig als wetenschap en kunst moest beoefenen, en de 
laatste op de uitmuntendste wijze geheel in den geest van Boer bleef arbeiden. 



REDEV0ER1N6. 409 

Veigelijk hieroTer veider H. F. Naegele, die Lekre v. Meehanimue der Oebwrt nebet 
Beitrage eur OeeeMeAie dereelben. Mainz 1888. S. 182; von Sieboldi Venueh emer 
Oeeckieite. II B. S. 696; Haeser, leerb. d. Oeaehied. p. 874. 

AanmerL XYIL De ovologie en embryologie die in zulk een naanw verband 
met de zwangerschap staan hebben door de ijyerige studien van von Baer^ Bisschoff, 
Bnrdach^ J. Mnller, Pnrkinje. Seiler, Yalentin, Wagner^ Keberi Nienwpooit^ 
Beichert^ Ecker, Erdl, Coste^ Bathke, Bemak, KoUiker en anderen in de latere 
jaren belangrijke wijzigingen ondergaan, die meerendeels door de verlosknndigen van 
den nieuweren tijd, zoo als Sawisch von Botteraui Hohl| von Scanzoni, Braun^ 
Spftthi Chiarii Seyfferti Lambl, Eichstedt, Grenseri Spiegelberg^ Hecker enz. in 
hnnne voortreffeUjke handboeken of geschriften zijn opgenomen. Eenen o£schoon 
minder hoogen trap van bloei had de verloskunde reeds in de eerste helft dezer 
eeuw in Erankryki Engeland en de oveiige staten van Europa, ook zelfs in Noord- 
Amerika bereikt. Groot is althans ook daar overal het getal van beroemde mannen, 
die door hunne degelijke werken hebben getoondi welk een ruime werkkring den 
tegenwoordigen beoefenaar der kunst is aangewezeUi maar ook welke kennis van 
hem moet worden geeischt. 

Aammerk. XYUI. Wat de Bibliographie van verloskundige onderwerpen in ons 
land betrefti die tot het nieuwste tijdvak betrekking hebbeni moet voomamelijk 
naar de vele tijdschriften verwezen wordeUi waarin de belangrijkste stukken zijn 
opgenomeUi en waaruit blijken kan^ dat onze vaderlandsche beoefenaars nc^ voort* 
durend met vollen ijver aan de verdere vofanaking der wetenschap blijven arbeiden. 



52 • 



\ 



ATHENAEUM 



DAVENTRIENSE. 



62« 



NOMINA PBOFESSOBUM ET LECTORIS 



aui 



A. D. XVI FEBR. CIOIDCCCLXIV A. D. XVI FEBR. CIOIOCCCLXV 



DOCENDI MUNUS OBIERUNT 



IN ILLUSTBI ATHENAEO DAVENTRIEN8L 



L VAN VLOTEN, Litt. Belg. et Hist. Patriae Prof., h. t. Rect. Magn 

P. BOSSCHA, litt. Antiq. Prof. honorarias. 

L DUYMAER VAN TWIST, luT. Prof. 

V. S. M. VAN DER WILLIGEN, Mathes. et Phys. Prof. 

L. MULDER, Botan., Geol. et Oecon. ruralis Prof. 

E. I. KIEHL, litt. Antiq. Prof. 

1. 1. METZLAR, litt. Orient. et Antiq. Hebr. Prof. extraord. 

M. L COP, Math. Mag. Phil. Nat. Doct. 



8. SUSAN, litt. Hod. Lector. 



ORATIO 



DE 



DAVENTRIA, 



VBL 



INVITIS TEMPOBIBUS BONABUM ABTIUM LEBEBALISSIMA FAUTBICE, 

QUAK PITBIJCE HABUIT 

ANNE lOHAN VITRINGA, 

A. D. V. KAL. MAIAS, A. CIOIOCCCLXV, 

QUUM ORDINARIAM LITERARUM GRAEGARUM.ROMANARUM ET HISTORIAE PROFESSIONEM 

IN ILLUSTRI DAVENTRmNSIUM ATHENAEO AUSPIGARETUR. 



CONSULES SENATORESQUB HUIUS BEIPUBLIOAE DAVBNTBIENSIS, 
YIBI NOBILISSIMI, AMPLISSIMI, 

HUIUS ILLUSTBIS ATHENAEI CUBATOBES, VIBI GBAVISSIMI, 
MAECENATES OPTIME DE ME MEBITI, 

QUI UTBIUSOUE AMPLI8SIMI OBDINIS AB-ACTIS ESTIS, VIBI 
SPECTATISSIMI, 

BECTOB MA6NIPICE ET PBOFESSOBES, VIBI CLABISSIMI, 

LECTOB , VIB FEBITISSIMB , 

SCHOLABUM MULTIPLICI MUSABUM OULTUI DESTINATABUM 
PBAECEPTOBES, VIBI DOCTISSIMI, MBBITISSIMI, 

SAGBABUM UTEBABUM INTEBPBETES, VIBI PLUBQCUM VENB- 
BANDI, 

QUABUMVIS ABTIUM AC DISCIPLINABUM DOCTOBBS, VIBI CON- 
SULTIS8IMI, 

lUVENBS, UTEBABUM STUDIIS DICATI BT IN SPBM PATBIAB 
SUCCBESCBNTES, LECTISSIMI, 

CIVES DBNIQUE ET HOSHTES, SUO QUIQUE LOCO HONOBANDI» 

AUDITOBBS HUMANISSIMI, EXOPTATISSIMI 1 



Si quis res humanas rite perpenderit, nii erit quod miretur» hodie sum- 
mis laudibus circumferri, quae paulo ante despicerentur , oontra quae pa- 
rentibus ezimie placuissent» interdum ab ipsorum liberis ne respici quidem. 
Sunt enim sui fere quibusque aetatibus mores, instituta, sentiendi cogi- 
tandique rationes. Fuit tempus, quo maiores nostri omni, qua possent, 
ratione liberalium artium studia promovere. His artibus teneros puerorum 
animos informare , ad has adolescentium animos incendere conabantur. Nii 
prius, nii sanctius habebant. Putabant enim antiquitatis Graecae Roma- 
naeque monumenta typos quosdam referre, quibus recentiorum inventa et 
oogitata quodammodo continerentur. Perspectum habebant nuUum fere a 
philosophis placitum proferri, quin, ut ita dicam, eius semen in antiqui- 
tate reconditum iaceret; nuilum fidicinem aliquid spirare aut placere posse, 

53 



418 A. I. V I T R I N G A 

nisi a Graecoram Latinorumque Musis ardore quodam divino instinctum; 
quae in foro inque senatu nostro elegantius acutiusque proferrentur » fere 
ti Jiostri^ Cumque ^esuinta e^^e; si qui rerum actarnm enarrandarum 
facultate poUerent, eos poUere pifoptQrea» quod animos antiquis illis histo- 
nm l^ii4is imbuissent Eid^ectaba^t fore ut patria nostnt ita demum 
tamquam lumen orbis axstaret, si iuventus his disciplinis erudita forum, 
ouriam Qocupcgret» si bao doctrina iaformati Dai amorem da sancto sug- 
gestu concionantes in piis animis foverent, misere aegrotantes curarent, 
reis patrooittareDtur , feipublicae consulerent. Nec , quibus ipsis dulce literis 
impendere otium non concessum fuerat, eos umquam amplissima dona et 
ipuiiera ad Musarum cultum sustinendam profondere pertaesom est. Hinc 
summos belli duces^ quos oontinuo fere armorum strepitu obtusos diceres, 
munificentissiimos tamen artium doetrinarumque fautores conspieimus. Nonne 
vos subit, AA, HH. recordatio principum illorum Arausiaoorum , quorum 
primus primae in patria nostafa universitatis conditor^ quintus quinque 
academiarum rectoris magnilicentissimi titulo omatus, acerrimus patronus 
Falladis^ inter qninque sorores maxime fortunae bonis destitutae et quam 
vires iam deficere coeperant, Gelro-Zutphaniae P At ne forte minus mire- 
mini summis in civitate viris placuisse, ut Maecenates audirent, convertite, 
quaeso , animum ad mercatores illos Amstelodamenses sordidis , vulgo aiunt , 
quaestus negotiis obrutos: quo erga Musas hi animo afiecti erant! Quid 
vero, manes Vossiorum, Burmannorum, Wyttenbachiorum vel ex inferis 
surgent, si quis iUos sofdidi lacri stodii aoeuset! -^ QmntapBt^ aitki pla- 
eebant> post paraeta hosilieae foiique negotia> in aedas Muaarum cultoi 
destinatas coove&ire, ifalque daVsissimo litorarum otio ind^ilgere, in quibos 
principem fnre loeum tenet ae per totuxn orbom terrarum inclaruit id soda* 
Ucium, quGtd de Musia bene meritoe lelices pvaedieat. Quaai avide qoas 
interdiu divitiaa Meicurius attulerat, eadrum» parteoi; vespeve ad Musanun 
mysteria agenda impendebant 1 QuMn itulia feie inter splendidissimaa iliaa 
domus erai» quamm ipngia oidkiibtts margines Amsteli emalittmque ea eq 
ductoram adhue nitent, qtiin museum, pvetio^issiii^us lihronim thesMiitta, 
intus latitarei Ubi vero pvivati, quorum vitae rationem a Utenuium atqdio 
vel maxime aUeBam dixeris, mhil supra MuMvum ininistevuMn et ocaiauet 
tudinem pcm^bant, ntqB oivibates ipsas segniosi artibus. favisse eiiatitte* 



O a A T 1 O, 41« 

tia? ^ MuUttm 8«i6 abest Ut hoc xamm tefltiQMtaium p^eram, qiUB 
igQorat nobile illud inter provincias patriae nostrae Gertameb , ut eingiilie 
singulae academiae essent? Quis nescit, clarissimos praeceptores i&tepdute 
ex Gallia GeraianiaqQe arceasitos esBe , qaibus doctriiiae laudem sibi itvi- 
eem praeriporent P Quem fogit» inter tot ittiistres schokiB noonuUas oerte 
deaertaa fuisse^ niu ingens peregrinorum numeras, Germailorum at^ue 
Britanaorum , oontinue Batavorum doctrinae sedes o^ebrasset , quippe quae 
totua terrarum orl»s in ore hi^ret ? Et has» fovebant prinoipes , eurabA&t 
magistratus^ quin privati oommunis amcnis pignora ciistodiebant. Exetat 
vetus memoria^ in hac nostra urbe aliquando nonnullos cives , quibus res 
lautior esset> singulos domi suae vel septenos interdum studiosos ^jteepisse, 
quos sine ulhi remuneratioQe alerent, filiorum familias instar curarent. 
Aderant hospitia^ quibus alumni minimis plretiis habebantur^ erant etiam 
alia publicis provinciae sumtibus exstructa ao sustentata» quibus Mus^rum 
filiis teotum viotusque gratis suppeditabatur. Communis igitur ordinum 
omnium oonsensus eo tempore liberalioribus artibus et dootrinis favebat; 
omnes adolesoentes ut ad has se oonverterent exeitabat. Nec, mehercley 
patres nostri frustra tantum in hane rem opmte oontulerunt: nam » qais 
umquam deus religiose pieque odentes spleudide remuneratus est^ Musae 
profecto gratas se erga proavos nostros praestiteruut : ia nulla umquam 
Europae gente tot egregii reipublicae moderatores et cuiueque generis viri 
clarissimi floruerunt^ quorum sapientissimis consiliis et maxima ceiebritate 
patria apud cunctoe gratia, opibus» dignitate vigebat^ 

At sensim , quibus rem romanam vitiis pessumdatam esse scribit 9a<< 
lustiusi avaritia et luxuria beatos illos Batavos invaserunt; luxuria, qua 
vix taetrius, vix pemiciosius quidquam animo tibi fingere possis. Etenim 
ardens istud inanium delectamentorum , vitae domesticae ekgaatia plenae, 
aliarum rerum futilium studium quum mores corrumpit, tutn miseros oives, 
pravo sane aemubtionis genere, eo redigit, ut nil amplius curare possint^ 
quam semet ipsos, ut quicquid ad verum bonum pulchrum promovendum 
impendatur , id suis delioiis , pravo isti victus cultusque splendori detmctum 
existiment, ut ad luxuriosam illam vitam sustentandam , iure inturia , aliquis 
quam pkrimas sibi opes oorradat. Ita sordida luxuriae proles est avaritia. 
Ambae autem coniundae quoties civitates invaserunt, id effipere solent, 

58* 



420 A. I. y I T R I N 6 A 

nt cives, nil nisi lucrnm, sensnum titillationes persequentes, quod ve« 
rnm atque decens parnm curent, imo magis seria vitae studia prorsus 
despioiant 

Quid mirum igitur, si splendidissima illa Musarum templa, oommuni 
qnondam reipublicae privatorumque amore dilecta et omata , sensim minore 
leligione colerentur, moi neglecta dilaberentur , tandem fere deserta 8ta« 
lentP Nemo non videbat, quin, ubi auditoria septem gymnasiorum undique 
affluentem discipulorum numerum vix continuissent , tres duaeve academiae 
Batis superque sufficerent ad instituendoB , si qui elegantioribus disciplinis 
erudiri vellent. 

Ita Musarum ciiltus saeculi proxime antecedentis finem versus langues- 
oebat, quum taeterrima illa Napoleonis tyrannis id decreto sanxit, quod 
perditi civium mores iam diu paraverant: septem Palladiis Batavorum 
duobus modo pepercit , caetera aut sustulit aut ita firegit , ut pristini floris 
ac vigoris vix umbra superesset. Scilicet crudelis ille mortem pestemque 
spirans tyrannus liberalis atque munificus esse maluit erga mareschalcos 
Buos quam erga professores; magis in deliciis habuit adolescentes ^ qui 
Martis quam qui Minervae castra sequerentur. 

At mox, eheu, patuit, id, cuius tyrannum solum accusaverant multi^ 
non eius, sed omnino communi civium ingenio factum esse, patuit, in- 
qnam, Napoleonem illum, ut multis aliis in rebus^ ita in literis, quae 
dicuntur, classicis despiciendis » divino quodam numine instinctum fuisse, 
nt violenta manu ea dilaceraret» quae communis hominum cogitandi sen- 
tiendique ratio atque immutati mores dirutum iri iam diu portendissent , sed 
prae pudore ipsa extinguere non ausa fuissent. Nam quum beneficentis- 
simus rex Guilielmus primus , egregius artium doctrinarumque fautor atque 
patronus, vulnera, quae Franciae crudelissimus fecerat dominus, sanare 
sibi sanctum haberet , inque pristinum honorem restituere conaretur Pallades 
Ultraiectinas , Harderovicenses , Frisiorum, atque scholae Amstelodamensi 
eique, quae Transisalanorum Athenis est, prisca iura, quantum id fieri 
poterat, redderet, mox nimis, eheu, patefiEu^tum est, homines non tyranni 
nutu, sed inversis moribus a sancto Musarum ministerio avocatos fuisse. 
Athenaea enim Gelrorum atque Frisiorum ita tabuerunt , ut adversus tem- 
porum invidiam ea non amplius tueri liceret. Amstelodamenses vero et 



R A T I 0. 421 

Daventrienses sao ipsorum periculo avorum erga bonas artes pietatis mo- 
numenta colebant. Et trium de multis reliquarum academiarum si disci- 
pulorum numerus computaretur, fortasse non superaret eos, qui antea in 
nna schola humanioribus artibus operam navabant. 

Ita elegantiora studia per hos fere quinquaginta annos ex alto, quo 
antea colebantur, honoris fastigio depulsa sunt. At vero, quum natura 
pecora prona atque ventri obedientia finxerit, hominem autem talem, ut 
divina quaedam vis animo eius sit insita» qua continue ad maiora agenda 
indtetur , haec sponte cogitatio mentem nostram subit , ad quaenam studia , 
nobilissimis illis relictis, ingenium humanum se tandem converteritP — 
Et reapse quidem patet, animi impetum fere ad ea cogitanda atque inves- 
t^nda ferri, quae perspexisse et cognita habuisse maxime sua interest. 
Hinc Graecos homines, otio abundantes, philosophiae deditos videmus; 
Romani, pro practica, quae dicitur, eorum indole, nii potius habebant 
iuris studio; medio aevo, post literas renatas, hae ipsae literae omnium ad 
se oculos convertebant » tum cura rerum divinarum omnium animos diu 
occupavit. At patres nostri, patriae amore flagrantes, quum viderent, 
Batavos neque armis, nec latis imperii finibus, nec lingua pua, quippe a 
paucis intellecta, principatum inter Europae gentes vindicare posse^ id 
Btuduerunt, ut mentis acumine, morum integritate^ artium elegantia, libe- 
ralissimis institutis, quin adeo lingua ipsa» liberalis Romanorum respublica 
in Neerlandia renasceretur. Quid mirum igitur, quod, Romanorum quum 
virtuteS) libertatis atque iustitiae amorem, integros mores, invictum ani- 
mum exemplo sibi proposuissent ^ scripta, instituta, historiam avidissime 
perscrutabantur , ad haec penitus pernoscenda omnibus, quibus poterant^ 
instrumentis , pueros incitabant? At quum infelicissimis nostris temporibus 
communis patriae amor apud plerosque cesserit amori sui, vera virtus ha- 
beatur post amplos honores, morum integritas post luxuriosissimae vitae 
delicias, Gurii Fabricii Reguli post Tiberios Caligulas Nerones, Romani 
post Franco-Gallos ^ lucri studium tantum non omnium animorum curas 
ad eas convertit disciplinas, quae vulgo utiles audiunt, physicas, chemi- 
cas, mechanicas, staticas, oeconomicas, politicas, in quibus enumerandis 
si vocibus parum latine sonantibus utor, id profecto ipsarum a literis anti- 
quorum longe remotae indoli facile concedi potest. At quo tandem iure 



m A. L V I T R I N G A 

hae pfae caeteris disciplinae utiles praedioiuiturP ^ Quafii vero miDus At 
utile, aD<itiio6 veri atqM pulchri studio imbuisBe, iis^ inquam disoipliDis, 
quas fideliter didicisse emoilit mores nec siait esae feros? ^ 

Minime vero , clamitaat : id demum utile est , quo vitae tibi commoda 
efiicias, id verum, cuiuB pretmm auro commutare pessis, id bonum, quo 
quis facile sibi victum paret. Qui oorpus bene aiit, is meliotem sui par« 
tem curat , qui sibi raisque providet , is optime consulit reipublicae. Quo^ 
modo quis, amabo, maius reportabit lucrum simul et aliis prodeht, quam 
eiusmodi officinis, fiftbricas dicunt, erstruendis, ubi ad communiB vitae 
usum pertinentes res vilissimis pretiis eiaborantur? Nonne sic et ^immi 
pauperes aluntur, et omnium saluti optime prospicitur? -^ 

Videtis, AA., nec gioriationem abesse: mm divites fieri student, aed 
cives alunt; infimam turbam, meretrices, fures^ sicarios meiius ourantes, 
qnam viduas, orbos et honestos, sed pudicos pauperes, id mimine faoittftt 
ad suas ipsorum vitas, domus, opes tutandas neque ut ab omnibus consa^ 
lutentur et altioribus tollantur honoribue, sed divino quodam graeris ha« 
mani amore ducti haec omnia agunt, et niA q>ilttv^Q(»n(ndtovg ees 
appelies, mox graviter tibi mccenseant 

Ne miremur igitur, paucissimos iam iis artibus studere, e quibus Dal<- 
lum extemplo lucrum i^undaft, quae animum potius quam corpna T^pi« 
dunt, et pro exiguo disoentium numero paacas quoque superesse adholBa 
Nam res huc fere rediit, ut, Aisi res pubiica tres iilas academias msten^ 
taret ac tueretur, mox nulla fortasse firma stabifisque Musalrum aedes 
relinqueretur. Qui privati, imo, quae civitas hodie ita deliraret» ut suis 
sumtibus unitersitatem conderet? « — Multa sodalicia sfunt «d vias ferratHs 
stemendas, ad icdmmunibus sttiptibus hanc illamve materiarm ehborandam v 
ad canales ducendos, quin ad parvulos pueros pMUasque custodieiMkn 
atque erediendos. Quid vero eevisetis? Nonne societas omnibuB riaufli 
moveret, qufte id ebnsifium profiteretur, ut adoleseentes humanioribia 
artibus instittterentur ? At longe aliter sentiebant veteres ilU Batavi, qui 
in nisum studiosae iuventutis integras testamento bibliotheoas donarunt» 
catbedras ad hanc illamve diseiplinam tmdendam instituerunt , imo hanc 
nostram scholam iUustnem ftmdaverunt. laformetis Vobis afiiino homiue^ 
quales ftierutit Teylerus ille Hariemi, Thysius Ln^uni Batavonmi, TiviekekMi 



O R A T I 0. .428 

iUft in hao almft Musarom sede, pador obstat, quominus nomen, quo hodie 
a plerisque audirent^ enuntiem. 

Quum igitur res publica eo redacta sit, ut sola munus suscipiat Musa^ 
rum adversus vulgi invidiam tuendarum atque alendarum , vix iure a quo- 
quam vituperari po8$it, quod academiarum^ numerum ad has tres rede- 
git. Multo magis officio humanitatis satis superque fecisse censenda est, 
si tantum boDis artibus favet, quantum per multorum obstrepentium 
voces lieet. 

Non possum autem, quin hoc Joco id obtrectatorum genus notem, qui 
omnia cailide ad utilitatem referentes, versuti sane, summa fallacia bonas 
artos oppugnantes , contendunt unam modo academiam publica auctoritate 
instituendam esse. Speciosis sane argumentis oausam suam tuentur, fore 
scilicet ut nuUa re magis genuina promoveatur doctrina, quam variis stur 
diorum subsidiis» quae nunc pluribus locis diffusa sint» in unum coUati»; 
ita demnm fieri posse , ut praeceptorum iugenii aoumen non amplius hebescat 
pluribus iisque nonnumquam diversis doctrinae generibua tradendis ; singulis 
contra cuiusque discipUnae partibua singulos fore professores. Citant porro 
magnas iUas apud Oermanos academias^ quarum una» si respiciaa docenr 
tium et discentium numerum, tres nostras fere superet. His faUacibus 
rationibus usi, multi hodie duaa academias toUere student, quos non im- 
merito vel aoerrimos Musarum oppugnatores i^ellare ausim; multo hi 
sane magis cavendi quam rudes iUi adversarii, quorum vox crudele pulchri 
veri bonique odium spirat. Hi oontra honesta specie bonarum artium 
interitum parant , qua multos Musarum amantissimos in castra sua aUiciunt. 

At paulo accuratius, quaeso, consideremus , quid hoc sit, Musas ita io 
unum locum coercere ac rel^are, quin ex hominum conspectu atque com- 
muni vitae usu toUere. 

LiberaUorum artium studium ai in cuiusdam certis finibus circumscriptae 
vel arcanae doctrinae praeoeptis tradendis versaretur, quibus aUquis sibi 
viam muniret ad aliquod munus profitendum, nil profecto obstaret, quo- 
minus eiusmodi mysteriis in uno aUquo eoque vel remotissimo loco adoles- 
centes initiarentur. At quicumque vel primoribus labris dulcedinem nostra- 
rum discipUnarum gustaverit, quomodo tam iniquum ac perversum de iis 
iudicium ferat ? — Quis est , quin extemplo agnoscat Musas non ita morosas 



424 , A. I. V I T R I N G A 

esse, ut invideant» quominus omnes humanitatis fructus percipiant? Pio- 
fecto nihil mutatae sunt a liberali illo ingenio, quo, omnibus sui copiam 
facientes , universum Atheniensium populum ad altissimum humanitatis fas- 
tigium extulerunt. Ecquis igitur tam parum naturam earum noverit, ut 
hodie a populo eas arcere veiit; his praesertim nostris temporibus, quae 
lubenter cultissima ac humanitatis plena audiunt. Num his, inquam» tem- 
poribus aliquis Musas recludere v^iit, quasi medio aevo undique adeo bar- 
barie obsessi teneremur, ut bonae artes anxie inter parietes monasteriorum 
oohibendae essentp Dii melioral — Nisi quis forte ita statuat, literas 
graecas latinasque perinde usui fore ac linguas Sanscriticas Gothicas aliusve 
remotissimi et extincti populi, paucis igitur eiusmodi rerum antiquarum 
praeceptoribus futuris aut otiosis voluptatis causa addiscendas. Et sunt 
bene multi» qui ita sentiunt^ clamantes adolescentium animos multo ube- 
riores fructus perceptoros esse e literis recentiorum Germanorum, Gallo- 
rum, Britannomm. At non perspiciunt summos harum literarum scrip* 
tores ita imbutos fuisse Graecorum Romanorumque divino fere genio, ut, 
quicquid scripserunt^ non solum antiquitatem redoleat, sed magnam par- 
tem non nisi eius ope intelligi queat 

Certe non animadverterunt , singulas, quae in academiis traduntur disd- 
plinas , theologiam , iuris prudentiam praesertim nullas esse , nisi ab anti- 
quitate illustratas^ ex hac omnem in quovis doctrinae genere scientiam 
quasi rivulo deduci, totam igitur institutionem academicam ex eius studio 
pendere. Nec mirum. Nam ea minime literarum humaniorum vis est, ut 
futuri theologi doceantur Novum Testamentum interpretari , aut iuris con- 
sulti ut Corpus luris rite intelligant, aut medici ut antiqua illa Hippo- 
cratis apophthegmata ediscant. Profecto nisi altius quid spectarent nostrae 
literae, librorum, quos dixi, versiones et paraphrases in linguam vemacu- 
lam satis superque studiosam iuventutem molesto sane tot lexica evolvendi, 
tot regulas grammaticas ediscendi , difficiles verborum constructiones enucie- 
andi, veterum historiam, geographiam, mjrtholpgiam , antiquitates perscrn- 
tandi labore liberarent. Verum res longe aliter sese habet: non ideo an- 
tiquitatis studium per tot saecula ab omnibus fere viris doctis adoleaoentibus 
commendatum fuit, ut vocabula et praecepta quaedam addiscerent» sed ut 
mens informaretur ad recte cogitandum, animus ad recte sentiendum. Ut 



O R A T I 0. 425 

paeri apad Oraeoos in gyniDasiis variis sese exercitationibus dabant, non 
ut ad hos illosve oorporis motus artificiose institaerentur, sed ut universum 
Gorpus corroboraretur ad omnes labores sustinendos^ ita nuUa hucusque res 
inventa est, qua mens melius acui possit ad cogitandum non de una qua- 
dam, sed de quavis materie, ad quam ingenii vires applicare lubet. Quodsi 
quis existimet, eundem fructum e disciplinis mathematicis perceptum iri, 
is admonendus videtur, hominem non magis natum esse ad verum per- 
spiciendum quam ad pulchrum et bonum diiudicandum et ad agendum. 
Quod genus institutionis an disciplinae mathematicae praestare npn pos- 
sint, equidem dubito. Ac si quis contra contenderit, per literas recen- 
tiores non minus, quin multo magis quam per antiquas, veri pulchrique 
sensum excitari, vel sic tamen causam nostram facile tuebimur, arguentes 
illarum rationes grammaticas minime versari in iis difficultatibus , variis 
verborum flexionibus» iisque, quae intricatis, sed stabilibus legibus ad- 
strictae sunt, structuris, quibus ipsis salutarem illam mentis exercitationem 
ad cogitandi facultatem exdtandam contineri vidimus. 

Quodsi haec est efficacitas rite instituti bonarum literarum studii, 
quis multiplicem earum usum denegabit nostra imprimis aetate, quae, 
omnem inanem verborum volubilitatem perosa, ad omnium rerum interio- 
rem cognitionem penetrare amat^ et, acutissima artis criticae subsidia 
adhibendo, unice, quid verum sit, summopere explorat? Si umquam, 
certe non hac aetate nostra ullum doctrinae genus a literarum antiquarum 
studio seiungendum est et, prorsus contra ac miilti volunt, ad patrum 
nostrorum institutum redeundum, qui quum nuUam sine his veri pervesti- 
gationem animo sibi fingere possent, ubicumque studiorum amorem suspi- 
cabantur, academias atque athenaea condere haud dubitaverunt. 

Nec in prorsus diverso genere nostri homines aliam viam sequuntur. 
Quum unice fere attendant ad corporis commoda, (communem salutem 
vocant), eorumque sibi fundamenta disciplinas mathematicas et phjsicas 
invenisse videantur^ harum studium minime in unum locum relegant, sed 
ubicumque earum cupidi iuveniuntur^ quam liberalissime scholas, quas 
dicunt superiores civibus erudiendis, verius autem technicae inscriberentur,. 
condunt. 

Quid , estne eaquum , facultatem ad victus emolumenta procuranda para- 

54 



m A. I. V I T R I H G A 

biliorem. leddorey %aam mmXiM aiuuQpdqtte institatiQaoia ad «emim; piifchrami 
baiiam. invoatigaiidiim ? 

NuUum Qit igitur praeMdimKi quo Moaaram adiiersarii conftigiaDt , cpih 
teodeQtea plarea dQctrinae aedea ferri propterea ixm poaae , qood atadkn» 
opm ac Buiiaidii^ diffiiaa auUam amplioa utilitateub pmAbeiit.. Ne mamoram 
salataarem ittam inter vmam paofiiieiaa ac eiidtates patnae iioBteae aemola* 
tkmemji qua docti patooiiatua gloria» silod vieiaaim pcaeripereiit. Omitkam 
natoram humanam ad omnia ita cQmpaiatam eaaa» ut aemulatione aablate 
optima< qoaeque studia mox tabeaoant atque inertia iaoea&t. AJk vem» 
quis umquam audi^t, libevaliorea artes tum magis viguiBBei. qmim omni» 
^dicffttm aubsidi&^. Ubri, praMeptorea dootiaBimi, hospitia ad Btadiomm 
alumnoB vel ex remotiBBimia i^kiiiibua ezcii»eadoB , cdlata eaBent Alazaib» 
diiam et Feigamum, quam beatia ilUa temporibtta, qaum Muaae in medb' 
OraecQrum populo ledem colloGaviaBent ^ quum pauca ac iare ■olla atudio^ 
cttm Bttbaidia eBaent » Bed Binguii eive» commoni literafiioB et artnim amore 
flagrarent ? — Foterant FtolemttBi illi et Attali BumiBa liberolitate ot m»* 
nificeBtia MoBaa in apleiididisaimia moaeiB aleea^ non potecant reanBcitare 
sanctum pulchri apud populoa amdreHi iiec nobile illad caEteoieD Ittdoram 
muBicorum» qui olim Olympiae et DalphiB habebantnr. Moaaram coltiia 
non regitur nutu tTrannQram» sed, ut ipBarum nakuca eat popolariB et 
humanitatis pleniaaima» it» e medio popido Bese abstradi non paliaiitiir; 
Nec fortaase multum a vero aberraverim^ ai Btatuam artes nostBaa noii 
magia liberaliorea audire, quod liberalea effickmt homineBv quam ideo, 
quod ipsae Uberae esse veliat. 

En igituff duo quasi fontea, e quibua bc»iae artea floreseant et redun* 
dant, libertaa» qua^ bbere eo vagantur qua apta aibi domicili» inwnturae 
videntur» tum communis civium amor, quo nobilis aemulatio ad eaB, quo- 
quo veniuxLt^ saacipiendas colendasque ezardesceoe solei 

Uhi vem hic evanuit, quod, eheui, vereor ne nimia nimisque apud 
noatroB hominea factum ait, omDk aane laudis gttiere omniilanda est pu- 
blica auctoutas» legea atque viri in iepQb]ie& priinarii, qnBim ad fiuistiom 
tempora elegantiorea literaa tueantur nec a prQfsno vulgo convidia eaa affici 
patiantur. Hoc fecerunt Ftolemaei, Medicei, monachi medio aevo, nec 
umquam ingratas aeae praoBtiteiunt Musae. Nam identidem post tenebras 



R A T I 0. «CV 

mm ka ewAtL Bit» crt in tommiuN^ <ntee imni ffMQeraat Mosae, nt 
HMitM emrifirait, hamtuiilatem Mdhioerent» «ihDos ^ vobiiA terreErtaibM 
lA OMtesteiB mocareit 

^Qoae ^qattHi irerem haammnitn deoonaB hob dooeat > bon est profecte , 
iq«od ird fai6 in pHtm aoetiKt b fiteri8 antiqois alienisdo^ teintxnibas «leqie^ 
Mttias ^«an iMioe , qoo a fpatribaB noslbrifi habebantsr , a posterifi aliqaando 
in integrum restituatar. Nam tempora mutantur, nos et motamur ia 
illifi; sed qaod vere puldiram eet *eft tKHram (dioam divinam>, lioitt aliqciam- 
idM, ptBO ijuMfitae otqae *ve>loptalti6 fiteKiio refipaatar , mox tamen , deo «ore» 
^bderim ita modenoite, ias itatim vindioait «et intaminatifi fulget honoribw. 

l^regie igitttr regem ac gabematerefi boiafi re^ubiicae ifiaiiotifi humanitati 
«dflfhitifi <yffi<Hifi fongi oenseo , qm non amliant eoraai voeem , qui nimiam erga 
'Mttfias Kberalitatem querentes et ad utiliem ecitieet peooniafi pufblicafi impen* 
«dmidfiliB posttdanftes , Hnnam fiolmttmodo Mtnis refugium rsUnqaendani olamitant. 

Chiodfii Baae laodandam est in sapientififiimifi iUifi viriB , qvd paferiae nofitrae 
toommaMm sailtttMi CRgregie (moderaBtur , vix Petbh Bufficient ad nobile iflud 
teoOfiiMam praedieaiidum , quo ab una wbe » eaque non amplisi^a , Dnvea* 
triennajan , Mufiifi tmdique fere expulsifi «uc^ in tmtiqmfirima hao doottinaa 
eede perfugium aib ioterita est aervatum aftque eafrum iora qoam aoerrime 
widieantar. Qttid magie regitrm, qoid Hberaliofi, qmd moiRicentiafi P Bt 
nft pmvkfiiniifi temporibas paoooram *^regii exempli viroram ^utes «Mgia 
etiam •emment, ka, ni fallor» iam videor mihi videre 'oxq^tfittififiima ea 
tempora, qmbus Mafiarum amantiorefi poeteii^ de noBtra aetate aequam 
iadicium feicmtefi, DaventarienBefi iliofi, <dootrinae patronofi, artium Maeee- 
natefi , veram humanisBimoram patrum prolem ad «idera toUeDlt. 

Nam «quominufi ipfio #ei8c4piam partes laudatoiis meritorum Vefitrorum , <luo 
fiuat imprimis , quae me deterrent. Qaoram alterum est , quod timeo , ne egre* 
giais vestiM lauAes^deteram colpa ingenn; dterum , quod in simiH matoria trao* 
tanda "duo lam ex^.€ittente6 ante me exstiterunt viri , qaibas 'ego ei tortiam 
memet addam , quid audacius , quid impudentius excogitari posnt ? Fuerunt 
hi iduomwii^ «miquam satifi laudandi, «Itar EmrwioiiB WaflaenbeEghioB ^) , 



E^. Wa88eiibeiqg;h, oratio de urbe DayeiitriA, emditionie in Silgio matre lit .ooDaenrattioe 
oelebenima. Dav. 1768. 

54* 



428 A. L y I T R I N G A 

alter Cornelias Fransenas Eckius ^). Ecqois iUo elegantius et omatios 
laudare possit urbem Daventriam, eruditionis in Belgio matrem et conser- 
vatricem celeberrimam ? At vero^ inquietis, AA. HH. » potuit Wassen- 
berghius medio fere saeculo antecedente laeto animo Daventriensium Athe- 
naeum ad sidera toUere ; nam erant laetissima iUa tempora , quibus Rhoerii 
successor orationem suam inauguralem coram frequenti studiosorum audi- 
torio haberet. 

Nec obioquor ; sed quid mihi respondebitis Vobis citanti testimonia Eckii , 
altera huius scholae saecularia oratione patrio sermone conscripta celebrantis? 
Narrat vir clarissimus, pie semper Daventriensibus colendus, quum viginti 
post Wassenberghii inaugurationem annis huc commigrasset , unum modo 
in aibo studiosorum nomen relatum ac duos professores munere pulsos 
fuisse ^). Decem fere annis post vir egregius eundem miserum rerum 
statum iterum adspexit. Vidit, eheu, tandem Napoleonis decreto Athenaeo 
substitutam eiusmodi scholam, quam tum appellabant secundariam, aequi- 
parandam fere (sunt ipsius Eckii verba) innumeris iiUs scholis Francicis in 
patria nostra^ instituta vulgo audiunt, quibus» Di meliora, omnia fere 
divina atque humana, sed nihil recte pueri docentur '). Ter igitur vir 
venerabUis Athenaei nostri statum adspexit deteriorem etiam quam ea 
tempora , quibus senatus decretum anno praeterlapso ineunte deUciis nostris 
minabatur. Minabatur sane^ sed non attigit. Ter una hominum aetate 
Athenaeum fere deletum fuit , et tamen potuit idem vir darissimus , quum 
senex altera saecularia celebraret , gloriari et ex intimo pectore Deo gratiaa 
agere, quod numerus studiosorum iam maior esset» quam Wassenberghu 
aetate, imo per totum saeculum duodevicesimum fuisset. 

Quae omnia ideo in memoriam Vestram revoco, AA. HH. , non magis ad 
studia Vestra bonarum artium incitanda, quippe quae nuUis incitamentis 
indigent, quam. ut animus noster intimo erga Deum O. M. amoris sensu 
perfundatur^ qui, prouti ipse summum pulchrum verum bonum est, ita 



Feestrede, gehouden door Com. Eranflen Tau Eok^ theoL doct eiiudemqiie et litt. Belg. 
prof.^ na deszelfii dood nitgegeren en met aanteekeningen TooTEien door F. Bonoha. Szatat in 
ann. acad. Gron. a. 1838. 

^ Yid. Eokii Oratio p. 11. 

») Ib. p. 11. 



R A T I 0. 429 

nuUis magis favet quam iis, quibaa adolesoentium ad pulcbri veri bonique 
studia iustitutio curae est. 

Quae quum ita sint, hoc solummodo, Viri amplissimi, quibus buius 
civitatis et illustris scholae cura egregie mandata est^ mihi restat, ut Vobis 
gratum meum animum tester pro egregiis Vestris de memet ipso meritis. 
Quum per biennium provinciam in gymnasio Vestro mihi mandatam pro 
virili parte ita gessissem, ut officiis quidem satis -fecisse mihi viderer, 
nec tamen ita eicelluisse, ut ad maiorem spem adspirare auderem, placuit 
Vobis me eo toUere honore, ut pars quaedam dulcissimi literarum huma- 
niorum in Athenaeo Vestro tradendarum muneris mibi quoque mandaretur. 
Quodsi dicam, novum ita quasi onus humeris meis impositum esse, par- 
tim verum, partim falsum loquar. Quid enim verius quam id onus 
dicere, ad quod sustinendum tenues ingenii vix vires sufficiant. Contra' 
quid magis nos extollere valet et novas quasi vires addere, quam sum- 
morum, quales Vos estis, virorum bonae de me existimationis tantum 
accepisse testimoniumP 

Si me non^um experti essetis, longa sane oratio vix sufficeret ad Vobis 
significandum , quanta omnium virium intentione^ pro ardenti meo erga 
bonas literas amore, ea studia in hac urbe promovere mihi propositum sit. 
lam vero, si hoc modo professus ero, qualem me hucusque experti estis, 
talem etiam in posterum habituros , molesto sane vacabo labore , quo me ipse 
Vobis commendem , deque mea ipsius voluntate praedicem , quod etsi modeste 
fiat, levi tamen momento in quoddam gloriationis genus aberrare solet. 

Quo autem animo, Rector magnifice et clarissimi huius illustris Scholae 
Professores, me hodie afiectum censetis^ quo mihi primo contingit Vos 
coUegas compellare, quorum multis iam diu amicis uti consueveram. Quam 
laetissimam meae vitae fortunam unum modo est quod conturbat. Sen- 
titis omnes, quid hoc sit, quod ita acerbissimum dolorem laeto huic animi 
sensui commisceat. Est desiderium amicissimi nostri van der Willigen, 
quod recens animos nostros invasit. At enim vero, quae post obitum 
Scipionis Laelius loquitur, Uceat mihi transferre in eius causam, in qua 
minime de morte, sed de amoeniore vitae instituto agitur: me ipse con- 
solor; nam nihil maU Willigeno nostro accidit; suis autem incommodis 
graviter angi non amicum, sed se ipsum amantis est. 



^ao A. I. VlXllIIICtlL ORATIO 

At piouti % in (miibuft ^vitae hamaiuie fatis decttiBud est, ttt tHstk <* 
laeta sese invicem excipiant, ita summo gaudio afficior, quod eum viniffl 
wtet ttuditorefi meoB conspicio , qtLeta Guratores Senatuaque odtegaM Uiihi 
'^^uiit. QtodM , hanc opportunitaitem nactus , me Tibi summopere wm^ 
mendem, >amiciMime CiorneliBsen » «^em iam dulciflnmufm paiticipem ^ 
H?emitem habeo ad ea fitudia, quoram ambo amore flagramus, in hae ttbe 
promovenda'! 

Ultimo loGo ad Vos oie conveoiio^ dileotiBsimi huius Atfaenaei ahimmf 
Non quod mxdta sint , quae Vobis anteponam , 'sed ut in hhv3m jgraviBmim 
^aeque momenta a poetis ad e&itinn asBOrvari soient , tit ^eetatorea liifah 
1^8 domum abeant, ita quod primum imihi est pOBtremtim in scenam pt^ 
Htttco. Nec tamen est quod muitis Vos ufioquar. Etenim si veram est, 
iiominum animos nuUo viucuio arctius contiueri, qoam veri ^nedtiquie 
^stodio , pTo deum fidem , nifail est , quod nos umquam t&velhft. Mum taloB 
VoB omnes f^we iam diu novi, i^bus genuinus Musarum cultus prsfe om^ 
nibus cordi sit. Quamobrem pergite , ut facitis , adolescentes , ^UfM in id 
Btudium , in q^ estis , incumbite , ut €Jt Vobis honori , et ttmicis ^tilitati , 
et reipublioae emolmnento esBe possitis. 



DIXI. 



ORDO LBCTIONUM 



BAWNDAWM 



INILIUSTBIDAVENTRIA.E ATHENA.fi 0, 

A. D. XXVn SBPT. A. CIOIOCCCLXIV USQUB AD PEBIAS AESTIVAS A. CIOIOCCCLXV. 

RicTORB Magn. I. VAN VLOTEN. 



I. TAN YLOTEN» Theol. Docf., LM. Neerland. et Hist Patriae 
Profe99or, h. t. Bector Ma^ifieua, Historiam patriae tradet 

diebus Lunae, Martis et Merooni, hora IX. 

Grammaticam Litterasque Neerlandicas et praecepta Stili beoe 

Neerlandici docebit diebus Lunae, Martis etMeroorii, hom XIL 
Exercitia oratorii^ et atilistica modmbitur die Lunae et Mar- 

curii, hora I. 

Grammaticam Gotbicfun et Gratmmafcicam litterasque Anglo- 
saxonica» provectkxribua tradet , horis cum auditoribus oon- 
veniemdii. 
Frivatim explicare continuabit varia Litterarum Neerlandicarum 

specimiuf^, hora auditoribus oommoda. 
Lectiones pubUc«s habebit, teKopore hiherao, hora et die 
postea iudicandis» 

Logicam docebit diebus Lunae et Martis, hora II. 

P. BOSSCHA, Piil. TAeor. Mag. IMt Htm. et lur. Utrimq. Doct., 
Prof. Aonorarius^ Historiam recentiorem aut aliquam veterum 
literarum partem iubeus deaiderantibus explioabit, horis cum 
f^iditoribus oonveniendis. 
Praeterea lectiones publicaa habebit de aliquo hiatoriae capite. 
L DUTJCAEB VAN TWIST, lur. Bom. et Hodiemi Doctor, lur. 
Profesaor, Institutionea lustinianeaa expUcabit diebus Lunae, 
Martis, Mercurii et lovis, hora X. 



432 ORDO LEGTIONUIL 

Historiain luris RomaDi tradet diebua Lonae, Maitia, Mer- 

curii et lovis, hora IX. 

Iu8 Naturae exponet die Martie, hora IX. 

die VeneriB, hora X. 

Encyclopaediam iurisprudentiae exponet diebus Martis et Ve- 

neris, hora XL 

Oeconomiae politicae principia tradet diebus Lunae et Mer- 

curii, hora XII. 

Selecta iuris mercatorii capita exponet hora auditoribus sibi- 
que commoda. 
V. 8. M. VAN DEK WILLIGEN , Math. Mag. Phil. Nat. Dact. , Ma- 
theseoa et Physicea Profeseor, Elementa Geometriae docebit die- 

bu8 Martis , Mercurii et Veneris , hora matutina VUI. 

Arithmeticam universalem, die Mercurii, hora IX. 

die lovis , hora Vin. 

die Veneris, hora HL 

Physicam experimentalem diebus Martis, Mercurii, lovis et 

Veneris, hora post meridiem L 

Calculum di£ferentialem diebus Martis et lovis, hora .... IX. 

Mechanicam, quam applicatam vocant, die Veneris, hora . . X. 

Publicas habebit lectiones de. quodam argumento e physica 
experimentali desumto. 
L. HULDER, Math. Mag. Phil. Nat. Doct., Botamcee, Geologiae 
et Oeconomiae ruralis Profeesor , Botanicen generalem : 

a. Morphologiam plantarum docebit diebus Lunae et 

Mercurii , hora XIL 

b. Anatomen et physiologiam plantarum diebus Lunae et 

Mercurii, hora XI. 

Botanicen specialem (phytographiam plantarum et botanioem 

systematicam) exponet die lovis , horis XI et XIL 

Botanicen generalem et specialem provectioribus exponere 

perget die Martis, horis XletXIL 

Favente coeli temperie, cum discipulis excursiones botanicas 

moderabitur. 



• 



ORDO iLECmONUJL 461 

PhariiMMX)gD0Bin teadet 'diebuB ^ hom auditoribi» isomuiQdis. 
Geologiae oapHa «rieota (ndeoe paiatuB est diefaus et horis 

auditoribnfi, ei adeant, comisodiB. 
Oeoonomiam ruralam docbbit diebus LuiMie^ Martia^ Memrii 

0« jjDvIb ^ uODra « •«••••«••••••'** ••■««•••«•^^«^* -«v* 

et Veneris. horis ^ •• w ••«•.•••• • <. Xl^etXII. 

Artem meocium dflgnoscendarnm (Warenkennis) exponet die^ 
bus et horis cum auditoribus conveniendis. 
E. I. KIEHL , PAil. Theor. Mag. Litt. Hum. Docl. , LUterarum An- 
tiguarum Professor, Sophoclis Anligonen, selecta ex Homero^ 

LjTsia, Theophrasto interpretabitur die Lunae, hora VIII. 

die ioviB^ hoTB « . % « ^ • . . X^ 

die Veneris, hom ^ . . • . •. >. . XI. 

die Satami^ Imm •^. .••...%% VIII. 

Ciceronis Brutum; selecta ex Tacito et Horatio, diebma La- 

nae, Martis, Mercurii et Veneris, hora X. 

Antiquitates Romanas tradet £ebus Lunae, Martis et lovis, 

hora XI. 

et die Saturni, Iwnt *.«..%••..•• ^ i. iX% 

Historiam Romanam ab origine prioris triunviratus ad proe» 

lium Actiacum, diebus Luaae et MartiB, hova • • ^ • . « IX. 

die Mercurii, hora •.«..... XI. 

die lovis , Inra • . , iX. 

L L METZLAB , Idtt. Orient. et Jntiquitatum Hebr. Prof entraord. , 
Linguae Hebr. elementa tradet, cum grammatica explicanda, 

tum analyticis exercitiis moderandis die Martis , hora I. 

die Mercurii, hora II. 

Librum Exodue inscriptum explicare perget die Mercurii , hora VIII et IX. 

Antiquitates Hebraeorum exponet die Martis, hora XI. 

die Veneris, hora I et II. 

Introductionem in V.F. libros tradet die Martis, hora . . .VllletlX. 

Looos quosdam selectos tractabit die Veneris, hora VIII etlK. 

Litterarum Arab. Chald. et Syriacarum initia docebit horis 
auditoribus commodis. 

66 



484 ORDO LBGTlOIinil. 

IL L GOP, Matk. Mag* PAiL Nat. Doet. , Qaantam pro q o?o 

BOBoepto mmiere licebit, Ghemiae stadiosos labens adiavabit 
a sns AN . JAtterarum Hodiemarwm Leetar , Athenaei dviam ^ qai 
litteraa Germanioas, Anglicaa» Italicas et Gallicaa sibi tradi 
capient , desiderio labena satiafaciet. Idem cam aaditoribaB de 
Shaksperii dramate Uamlet inscripto disaeret. 
CoUoqaia in linguia hodiemia moderabitar, hora aaditoribas 
oommoda. 



Diadplinae mathematicae et physicae, litterae Neerhmdicae et 

historia patriae, ceterae doctrinae^ quae alamnis Athenaei 

linguae Latinae non peritia atiies ease posaant, aermoue 
tradentur vemaculo. 



Bibliotheca Athenaei unicuique patebit die Mercurii, hora .... 1~1V. 

et Satumi, horia XI^Il. 

feriaram autem tempore die Mercurii, horis U — ^IV. 

Laboratorium chemicum, herbarium, apotheca mercium et mu- 
aeum physicum inspici possunt quotidie, exceptis horia quibus 
habentur lectionea. 



^